[et_pb_section fb_built=”1″ _builder_version=”4.27.6″ _module_preset=”default” background_image=”https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/0-CABECERA-Santa-Maria-Lemoa.jpg” background_position=”top_center” custom_padding=”20vw||0px||false|false” global_colors_info=”{}”][et_pb_row column_structure=”2_3,1_3″ _builder_version=”4.24.0″ _module_preset=”default” background_color=”rgba(189,158,89,0.9)” custom_padding=”|4vw||4vw|false|true” border_radii=”off|20px|20px||” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”2_3″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text _builder_version=”4.27.6″ _module_preset=”default” header_font=”||on||||||” header_text_color=”#FFFFFF” background_layout=”dark” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n
[\/et_pb_text][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_3″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_blurb title=”Arratia” use_icon=”on” font_icon=”||divi||400″ icon_color=”#FFFFFF” icon_placement=”left” image_icon_width=”25px” _builder_version=”4.27.6″ _module_preset=”default” header_font=”|600|||||||” background_layout=”dark” custom_margin=”||10px||false|false” link_option_url=”https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/eu\/arratia\/” global_colors_info=”{}”][\/et_pb_blurb][et_pb_blurb title=”Lemoa | Elizondo auzoa” use_icon=”on” font_icon=”\||divi||400″ icon_color=”#FFFFFF” icon_placement=”left” image_icon_width=”25px” _builder_version=”4.27.6″ _module_preset=”default” header_font=”|600|||||||” background_layout=”dark” link_option_url=”https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/eu\/arratia\/lemoa\/” global_colors_info=”{}”][\/et_pb_blurb][\/et_pb_column][\/et_pb_row][\/et_pb_section][et_pb_section fb_built=”1″ disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.23.4″ _module_preset=”default” custom_padding=”0px||0px||true|false” global_colors_info=”{}”][et_pb_row column_structure=”1_3,1_3,1_3″ use_custom_gutter=”on” gutter_width=”2″ disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.24.0″ _module_preset=”default” background_color=”#000000″ custom_padding=”|4vw||4vw|false|true” border_radii=”off|||20px|20px” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”1_3″ _builder_version=”4.23.4″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_blurb title=”Folletoa” use_icon=”on” font_icon=”i||divi||400″ icon_color=”#FFFFFF” icon_placement=”left” image_icon_width=”25px” _builder_version=”4.27.6″ _module_preset=”default” header_font=”|600|||||||” header_font_size=”16px” background_layout=”dark” custom_margin=”||10px||false|false” link_option_url=”https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/52-PDF-Santa-Maria-Lemoa-ES-webd.pdf” link_option_url_new_window=”on” hover_enabled=”0″ global_colors_info=”{}” sticky_enabled=”0″][\/et_pb_blurb][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_3″ _builder_version=”4.23.4″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_blurb title=”Elizondo z.b., 48330″ use_icon=”on” font_icon=”||fa||900″ icon_color=”#FFFFFF” icon_placement=”left” image_icon_width=”25px” _builder_version=”4.27.6″ _module_preset=”default” header_font=”|600|||||||” header_font_size=”16px” background_layout=”dark” custom_margin=”||10px||false|false” link_option_url=”https:\/\/maps.app.goo.gl\/aeLXLN4bLyDRq7RB7″ link_option_url_new_window=”on” global_colors_info=”{}”][\/et_pb_blurb][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_3″ _builder_version=”4.23.4″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_blurb title=”p.andramari.lemoa@bizkeliza.org” use_icon=”on” font_icon=”||fa||900″ icon_color=”#FFFFFF” icon_placement=”left” image_icon_width=”25px” _builder_version=”4.27.6″ _module_preset=”default” header_font=”|600|||||||” header_font_size=”16px” background_layout=”dark” custom_margin=”||10px||false|false” link_option_url=”mailto:p.andramari.lemoa@bizkeliza.org” link_option_url_new_window=”on” global_colors_info=”{}”][\/et_pb_blurb][\/et_pb_column][\/et_pb_row][\/et_pb_section][et_pb_section fb_built=”1″ _builder_version=”4.23.4″ _module_preset=”default” custom_margin=”||||false|false” custom_padding=”||||false|false” global_colors_info=”{}”][et_pb_row _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” custom_padding=”||0px||false|false” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”4_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text _builder_version=”4.27.6″ _module_preset=”default” header_2_font=”||on||||||” header_2_text_color=”#BD9E59″ header_2_font_size_tablet=”” header_2_font_size_phone=”26px” header_2_font_size_last_edited=”on|phone” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n
[\/et_pb_text][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row column_structure=”3_4,1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”3_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text _builder_version=”4.27.6″ _module_preset=”default” width=”100%” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n
Lemoako parrokia Elizondo auzoaren goikaldean dago. Ha finkatzeko, Lemoatxen magaleko lursail irregularrera egokitu eben.<\/p>\n
<\/p>\n
Eleizeak kurutze latindarreko oinplanoa<\/b> dauka [2]<\/a>. Nabe bakarrekoa da, lau ataletan banatua (lehenengoa karratua eta beste hirurak laukizuzenak), eta beheko segmentuen tamainu bereko abside zuzen baten amaitzen da [3]<\/a>.<\/p>\n <\/p>\n Lehenengo atala alboetara zabaltzen da nabearen altuera bereko beso labur biren bidez, eta transeptu bat sortzen dau [4]<\/a>.<\/p>\n <\/p>\n Oinaldean, ardatz nagusiagaz lerrokatutako kanpantorre bat dauka [5]<\/a>.<\/p>\n <\/p>\n Nabe nagusia eta kanpantorrea oinplano angeluzuzeneko moltso handi baten zati dira. Moltso hori sakristiak mugatzen dau, burualdea eta ataria inguratuz, hego eta iparretik. Iparraldean askotariko gelak dagoz [6]<\/a>.<\/p>\n <\/p>\n Burualdeko eta oinaldeko zoruak maila ezbardinetan dagozala aprobetxatuz, soto bat sortu da sakristiaren eta presbiterioaren azpian [7]<\/a>.<\/p>\n <\/p>\n Halanda ze, kanpotik ezin hobeto ikusi leiteken bolumen-metaketa bat sortu da.<\/p>\n <\/p>\n Aparailua harlangatxezkoa<\/b> da [8]<\/a>, eta zarpiauta dago, egitura-elementuetan izan ezik: kanpantorrearen beheko atala, erlatxak, horma-bularrak, pilastrak eta bao eta sarbideen ertzak. Horreetan, harlandua agerian dago, eta kontraste kromatiko ederra sortzen dau<\/p>\n <\/p>\n Kanpokaldean, horma perimetralek urtengune bat daukie argaltzen diran lekuan [9]<\/a>. Nabean, goiko leihoen azpitik igaroten da; kurutzaduran eta absidean, barriz, baoen gainetik [10]<\/a>. Koska txiki bat ikusten da iparraldeko besoaren hormetan [11]<\/a>, baina ez dago halangorik ez burualdean ez hegoaldeko besoan.<\/p>\n <\/p>\n Guztia gola erako erlatx [12]<\/a> nahiko urten baten amaitzen da, eta kontrahormei be eragiten deutse.<\/p>\n <\/p>\n Barrukaldean, hormon beheko aldea babesteko, harrizko plakakaz egindako zokalo bat dago [13]<\/a>, orain dala gitxikoa.<\/p>\n <\/p>\n Horma horreetan horma-hobi bi dagoz zulotuta. Lehenengoa [14]<\/a>, epistolearen horman (hegoaldean), bigarren atalean dago edegita, ezohiko altueran. Bao dinteldu handi bat da, apalerako gidea daukana; beharbada artxiborako erabilten izan zan iraganean. Kokapen bitxiagaitik, pentsau leiteke beste nonondik ekarri ebela. Bigarren horma-hobia [15]<\/a> korupean dago, ebanjelioaren horman. Bao dinteldun txiki bat da, oin dala gitxi egindako egurrezko atetxu bategaz itxita.<\/p>\n <\/p>\n Gaur egungo zoladurea<\/b> oholtza bat da [16]<\/a>, baita presbiterioa be, zeina harmaila bitan goratuta dagoan. Jatorrizko zolarria, hareharrizko lauzaz egina [17]<\/a>, metro karratu inguruko zati txiki baten konserbauta dago, absidearen eta sakristiaren hegoaldeko sarbidearen arteko igarobidean.<\/p>\n <\/p>\n Eraikinaren egiturea erraz igarten da, barrukaldetik zein kanpokaldetik. Han, euskarriak<\/b> pilastra toskanarrak dira [18]<\/a>, kurutze-formakoak kurutzadurearen ertzetan. Pilastren gainean bermatzen dira parpain-arkuak eta kapilak markoztatzen dabezanak, zeinak zirkuluerdi-formakoak diran, apur bat beheratuak, eta gangak sortzen dabez [19]<\/a>. Burualdeko eta oinaldeko ertzetan ez da formula hori errepikatzen; aitzitik, gangen ertzak izkinetara jausten dira zuzenean [20]<\/a>.<\/p>\n <\/p>\n Kanpokaldean, sistema hori bermatzeko, horma-bular batzuk dagoz [21]<\/a>, beheko hiru atalen arteko lotunean jarriak, barruko pilastrei jagokozanak. Sekzino angeluzuzena daukie, atal bikoa, eta goiko herena oinarria baino nabarmen argalagoa da [22]<\/a>. Horma-bular horreek horman behe-behetik goraino atxikita dagoz, eraikina inguratzen dauen gola-erako erlatxagaz bat egin arte.<\/p>\n <\/p>\n Nabea, absidea eta transeptuaren besoak estalduten dabezan gangak<\/b> lunetaz osotuta dagoz [23]<\/a>, eta kurutzaduran, ostera, ertz-gangak dagoz [24]<\/a>.<\/p>\n <\/p>\n Teilatua lau isurikoa da, eta besoetan hirukoa [25]<\/a>. Hegalak ez dau asko urteten, eta gola-erako erlatxean bermatuta dago [26]<\/a>.<\/p>\n <\/p>\n Leihoetatik sartzen da argia tenplura. Dobela-formako leihoburua daukie, eta barruan eta kanpoan txaranbelduta dagoz [27]<\/a>. Modu simetrikoan dagoz kokatuta, nabearen atal bakotxaren alde bietan, eta hori ezohikoa da lurralde honetan, iparraldea itsua izan ohi da-ta. Presbiterioko epistolearen aldean beste bat dago edegita, antzeko ezaugarriakaz, baina bikotekiderik bakoa [28]<\/a>. Bao guztiak ixteko, oin dala gitxi egindako beirate geometrikoak dagoz [29]<\/a>, eta burdin-hesia daukie kanpokaldean, babesteko.<\/p>\n <\/p>\n Eleizara sartzeko ate handi bat dago, torrearen azpian edegita [30]<\/a>, eta eleizearen ardatz axialagaz bat eginda. Beste sarbide bi dagoz, txikiagoak, nabearen hirugarren atalaren alde bietan. <\/i>Gaur egun, horreetatik, hegoaldeko hormakoa [31]<\/a> bakarrik erabili daiteke, eta Ebanjelioaren aldean dagoana [32]<\/a>, barriz, eguneroko kapilara eta sakristia barrira sartzeko erabilten da. Hiru baoek dobela-formako ateburuak daukiez, eta plakazko buztarria kanpokaldean. Barrukaldean, barriz, lerro zuzeneko arku beheratuak dira.<\/p>\n <\/p>\n Kanpokaldean, torrearen beheko sarreraren ondoan, Ma\u00f1aria erako marmol baltzezko ontzi bat dago ur bedeinkaturako [33]<\/a>. Haren kopeak oboide alderantzikatuko kono baten itxura dauka, eta triangelu forman amaitzen da, kurutze zizelkatu bategaz errematetako.<\/p>\n <\/p>\n Korua<\/b> [34]<\/a> oinaldean dago, eta atzeko atala baino apur bat handiagoa da. Haren egitureari eusteko, arku beheratu baten itxura daukan hormigoi moldekatuzko zubi handi bat dago [35]<\/a>. Elementu hori 1966an egin eben1<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokian koru barri bat eregiteko obren espedientea, 1966, D2-0064\/010 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Hara heltzeko, atal biko eskilara ukondotu bat dago, klaustroetakoen erakoa [36]<\/a>, hori be barritua.<\/p>\n <\/p>\n Torrea<\/b> tenpluaren oinaldean dago, ardatzeko sarbidearen gainean. Prismatikoa eta lauangeluarra da [37]<\/a>, eta hiru gorputz teleskopiko ditu. Zenbat eta altuago, orduan eta luze eta meheagoak. Oinarria atariagaz lotuta dago, eta aurrekaldera zabaltzen da, plaka lisoko inposta-kapitela daukien erdi-puntuko hiru arkuren bidez [38]<\/a>. Goiko gorputzen arteko soldadurak inposta-lerroakaz markauta dagoz: behekoa bozel-laurdenean, listel bigaz; eta goikoak gola-erako profilagaz, tenpluko erlatx orokorrean lez [39]<\/a>.<\/p>\n <\/p>\n Erdiko atala argitzeko, bao dinteldun txiki bi dagoz, burdin-hesiz itxiak, bigarren solairuko hegoaldeko fatxadan [40]<\/a>. Hirugarren solairuan, lau bao kardinal zabal dagoz kanpaientzat, erdi-puntuko arkudunak, xaflaz eta listelez egindako kapitelen gainean [41]<\/a>. Kanpantorrea burutzeko, plinto labur bat dago. Bere erlatxa dauka, and ebagidura karratuko lau pinakulu angeluar eta erraboilkara [42]<\/a>. Gainean, lau ataleko kupula bat dago. Horretan, hegoaldean, argiztatzeko bao txiki bat dago zabalik, erdi-puntuko arkua daukana [43]<\/a>, eta, gailurrean, guztia koroituz, boladun pinakulua eta burdinazko haize-orratz edo kurutze bat ditu [44]<\/a>.<\/p>\n <\/p>\n Torrearen errematea eta oinarria harlanduz egin ziran, eta tarteko ataletan, aldiz, kalidadezko harria baoetarako eta izkinetako kateetarako gorde zan, eta gainerako horma-atalak zarpiauta dagoz.<\/p>\n <\/p>\n Hegoaldeko fatxadan erloju-esfera bat dauka [45]<\/a>.<\/p>\n <\/p>\n Kanpantorrera sartzeko, pasabide dinteldun bat dago, laprandura arineko tunel bat dauena. Barrukaldean hormigoizko eskilara bat dago [46]<\/a>, 1944an egina2<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signature<\/span><\/span><\/span>. Barruko perimetroari atxikitako tarteak ditu. Hormigoizkoak dira, era berean, gaur egungo zoru erabilgarriak. Bata sarrerearen parean dago, eta bestea kanpaien gorputzean.<\/p>\n <\/p>\n Jatorrizko sakristia<\/b> oinplano karratuko gune txiki bat zan, burualdearen eta kurutzadureak epistolearen aldean daukan besoaren artean doitua [47]<\/a>. Horretara sartzeko, dinteldun pasabide bat egoan presbiterioan, eta hondino be hortxe dago [48]<\/a>. Eraikinaren gainerako atalak lez egin eben, baita gola-erako erlatxa be, oraindokarren kontserbetan dauana.<\/p>\n <\/p>\n Baina, ikusiko dogun lez, 1891n handitu egin eben, absidea guztiz inguratzen eben gela batzuk gehituta [49]<\/a>. Dirudienez, obra barrian erlatxeko piezak berrerabili ebezan, amaitu ziran arte (hegoaldeko alde osoan eta ipar-sortaldeko ertzean ikusi daitekez), eta harlandurik geratu ez zanean zelanbaiteko imitazinoa egin eben, teilatuaren hegalari batasuna emoteko asmoz.<\/p>\n <\/p>\n Gainera, leku horretan lurraren desnibela nabarmen handitzen zala aprobetxatuz, handitze-lanek aukerea emon eben tenpluan soto zabal bat egiteko.<\/p>\n <\/p>\n XX. mendearen amaieran, gela horreek guztiak barritu egin ziran, eta gaur egun interes bako guneak dira, sabai aizunagaz estalduak eta leiho dinteldun batzukaz argiztatuak.<\/p>\n <\/p>\n Ataria<\/b>, jatorrian, bertatik igaroteko modukoa zan, transeptuaren besoen arteko perimetroan eta torrearen gorputzaren azpian, baina, gero, itxi egin eben iparraldeko erdian, gunea aprobetxau eta gela osogarriak eregiteko (eguneroko kapila, parrokiako bulegoa…) [50]<\/a>. Nabera zabaltzen dira iparraldeko ate zaharraren eta burualdean dagoan sarbide dinteldun barri baten bidez, zeinak aurrekoak imitetan dituan. Burualdea inguratzen daben gelak lez, sabai aizunez estalduta dagoz, eta leiho dinteldunak daukiez argitzeko, guztiak obra barrikoak.<\/p>\n <\/p>\n Halanda ze, jatorrizko atariaren hegoaldeko erdian baino ezin da ibili orain [51]<\/a>. Sartaldean horma batez itxita dago, eta harlangatxezko petrilez babestua hegoaldean. Estalgia terraza modukoa da, oin dala gitxi egina, eta zutabe batzuen bidez eutsia. Guztia hormigoizkoa da, eta material bera erabili da zoruan eta eleizearen hormei atxikitako banku jarraituan.<\/p>\n <\/p>\n
![[1]<\/span><\/a> <\/strong><\/h2>\n[\/et_pb_text][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row column_structure=”3_4,1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”3_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text _builder_version=”4.27.6″ _module_preset=”default” width=”100%” global_colors_info=”{}”]<\/p>\nLemoako parrokia Elizondo auzoaren goikaldean dago. Ha finkatzeko, Lemoatxen magaleko lursail irregularrera egokitu eben.<\/p>\n<\/p>\nEleizeak kurutze latindarreko oinplanoa<\/b> dauka [2]<\/a>. Nabe bakarrekoa da, lau ataletan banatua (lehenengoa karratua eta beste hirurak laukizuzenak), eta beheko segmentuen tamainu bereko abside zuzen baten amaitzen da [3]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nLehenengo atala alboetara zabaltzen da nabearen altuera bereko beso labur biren bidez, eta transeptu bat sortzen dau [4]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nOinaldean, ardatz nagusiagaz lerrokatutako kanpantorre bat dauka [5]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nNabe nagusia eta kanpantorrea oinplano angeluzuzeneko moltso handi baten zati dira. Moltso hori sakristiak mugatzen dau, burualdea eta ataria inguratuz, hego eta iparretik. Iparraldean askotariko gelak dagoz [6]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nBurualdeko eta oinaldeko zoruak maila ezbardinetan dagozala aprobetxatuz, soto bat sortu da sakristiaren eta presbiterioaren azpian [7]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nHalanda ze, kanpotik ezin hobeto ikusi leiteken bolumen-metaketa bat sortu da.<\/p>\n<\/p>\nAparailua harlangatxezkoa<\/b> da [8]<\/a>, eta zarpiauta dago, egitura-elementuetan izan ezik: kanpantorrearen beheko atala, erlatxak, horma-bularrak, pilastrak eta bao eta sarbideen ertzak. Horreetan, harlandua agerian dago, eta kontraste kromatiko ederra sortzen dau<\/p>\n<\/p>\nKanpokaldean, horma perimetralek urtengune bat daukie argaltzen diran lekuan [9]<\/a>. Nabean, goiko leihoen azpitik igaroten da; kurutzaduran eta absidean, barriz, baoen gainetik [10]<\/a>. Koska txiki bat ikusten da iparraldeko besoaren hormetan [11]<\/a>, baina ez dago halangorik ez burualdean ez hegoaldeko besoan.<\/p>\n<\/p>\nGuztia gola erako erlatx [12]<\/a> nahiko urten baten amaitzen da, eta kontrahormei be eragiten deutse.<\/p>\n<\/p>\nBarrukaldean, hormon beheko aldea babesteko, harrizko plakakaz egindako zokalo bat dago [13]<\/a>, orain dala gitxikoa.<\/p>\n<\/p>\nHorma horreetan horma-hobi bi dagoz zulotuta. Lehenengoa [14]<\/a>, epistolearen horman (hegoaldean), bigarren atalean dago edegita, ezohiko altueran. Bao dinteldu handi bat da, apalerako gidea daukana; beharbada artxiborako erabilten izan zan iraganean. Kokapen bitxiagaitik, pentsau leiteke beste nonondik ekarri ebela. Bigarren horma-hobia [15]<\/a> korupean dago, ebanjelioaren horman. Bao dinteldun txiki bat da, oin dala gitxi egindako egurrezko atetxu bategaz itxita.<\/p>\n<\/p>\nGaur egungo zoladurea<\/b> oholtza bat da [16]<\/a>, baita presbiterioa be, zeina harmaila bitan goratuta dagoan. Jatorrizko zolarria, hareharrizko lauzaz egina [17]<\/a>, metro karratu inguruko zati txiki baten konserbauta dago, absidearen eta sakristiaren hegoaldeko sarbidearen arteko igarobidean.<\/p>\n<\/p>\nEraikinaren egiturea erraz igarten da, barrukaldetik zein kanpokaldetik. Han, euskarriak<\/b> pilastra toskanarrak dira [18]<\/a>, kurutze-formakoak kurutzadurearen ertzetan. Pilastren gainean bermatzen dira parpain-arkuak eta kapilak markoztatzen dabezanak, zeinak zirkuluerdi-formakoak diran, apur bat beheratuak, eta gangak sortzen dabez [19]<\/a>. Burualdeko eta oinaldeko ertzetan ez da formula hori errepikatzen; aitzitik, gangen ertzak izkinetara jausten dira zuzenean [20]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nKanpokaldean, sistema hori bermatzeko, horma-bular batzuk dagoz [21]<\/a>, beheko hiru atalen arteko lotunean jarriak, barruko pilastrei jagokozanak. Sekzino angeluzuzena daukie, atal bikoa, eta goiko herena oinarria baino nabarmen argalagoa da [22]<\/a>. Horma-bular horreek horman behe-behetik goraino atxikita dagoz, eraikina inguratzen dauen gola-erako erlatxagaz bat egin arte.<\/p>\n<\/p>\nNabea, absidea eta transeptuaren besoak estalduten dabezan gangak<\/b> lunetaz osotuta dagoz [23]<\/a>, eta kurutzaduran, ostera, ertz-gangak dagoz [24]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nTeilatua lau isurikoa da, eta besoetan hirukoa [25]<\/a>. Hegalak ez dau asko urteten, eta gola-erako erlatxean bermatuta dago [26]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nLeihoetatik sartzen da argia tenplura. Dobela-formako leihoburua daukie, eta barruan eta kanpoan txaranbelduta dagoz [27]<\/a>. Modu simetrikoan dagoz kokatuta, nabearen atal bakotxaren alde bietan, eta hori ezohikoa da lurralde honetan, iparraldea itsua izan ohi da-ta. Presbiterioko epistolearen aldean beste bat dago edegita, antzeko ezaugarriakaz, baina bikotekiderik bakoa [28]<\/a>. Bao guztiak ixteko, oin dala gitxi egindako beirate geometrikoak dagoz [29]<\/a>, eta burdin-hesia daukie kanpokaldean, babesteko.<\/p>\n<\/p>\nEleizara sartzeko ate handi bat dago, torrearen azpian edegita [30]<\/a>, eta eleizearen ardatz axialagaz bat eginda. Beste sarbide bi dagoz, txikiagoak, nabearen hirugarren atalaren alde bietan. <\/i>Gaur egun, horreetatik, hegoaldeko hormakoa [31]<\/a> bakarrik erabili daiteke, eta Ebanjelioaren aldean dagoana [32]<\/a>, barriz, eguneroko kapilara eta sakristia barrira sartzeko erabilten da. Hiru baoek dobela-formako ateburuak daukiez, eta plakazko buztarria kanpokaldean. Barrukaldean, barriz, lerro zuzeneko arku beheratuak dira.<\/p>\n<\/p>\nKanpokaldean, torrearen beheko sarreraren ondoan, Ma\u00f1aria erako marmol baltzezko ontzi bat dago ur bedeinkaturako [33]<\/a>. Haren kopeak oboide alderantzikatuko kono baten itxura dauka, eta triangelu forman amaitzen da, kurutze zizelkatu bategaz errematetako.<\/p>\n<\/p>\nKorua<\/b> [34]<\/a> oinaldean dago, eta atzeko atala baino apur bat handiagoa da. Haren egitureari eusteko, arku beheratu baten itxura daukan hormigoi moldekatuzko zubi handi bat dago [35]<\/a>. Elementu hori 1966an egin eben1<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokian koru barri bat eregiteko obren espedientea, 1966, D2-0064\/010 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Hara heltzeko, atal biko eskilara ukondotu bat dago, klaustroetakoen erakoa [36]<\/a>, hori be barritua.<\/p>\n<\/p>\nTorrea<\/b> tenpluaren oinaldean dago, ardatzeko sarbidearen gainean. Prismatikoa eta lauangeluarra da [37]<\/a>, eta hiru gorputz teleskopiko ditu. Zenbat eta altuago, orduan eta luze eta meheagoak. Oinarria atariagaz lotuta dago, eta aurrekaldera zabaltzen da, plaka lisoko inposta-kapitela daukien erdi-puntuko hiru arkuren bidez [38]<\/a>. Goiko gorputzen arteko soldadurak inposta-lerroakaz markauta dagoz: behekoa bozel-laurdenean, listel bigaz; eta goikoak gola-erako profilagaz, tenpluko erlatx orokorrean lez [39]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nErdiko atala argitzeko, bao dinteldun txiki bi dagoz, burdin-hesiz itxiak, bigarren solairuko hegoaldeko fatxadan [40]<\/a>. Hirugarren solairuan, lau bao kardinal zabal dagoz kanpaientzat, erdi-puntuko arkudunak, xaflaz eta listelez egindako kapitelen gainean [41]<\/a>. Kanpantorrea burutzeko, plinto labur bat dago. Bere erlatxa dauka, and ebagidura karratuko lau pinakulu angeluar eta erraboilkara [42]<\/a>. Gainean, lau ataleko kupula bat dago. Horretan, hegoaldean, argiztatzeko bao txiki bat dago zabalik, erdi-puntuko arkua daukana [43]<\/a>, eta, gailurrean, guztia koroituz, boladun pinakulua eta burdinazko haize-orratz edo kurutze bat ditu [44]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nTorrearen errematea eta oinarria harlanduz egin ziran, eta tarteko ataletan, aldiz, kalidadezko harria baoetarako eta izkinetako kateetarako gorde zan, eta gainerako horma-atalak zarpiauta dagoz.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko fatxadan erloju-esfera bat dauka [45]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nKanpantorrera sartzeko, pasabide dinteldun bat dago, laprandura arineko tunel bat dauena. Barrukaldean hormigoizko eskilara bat dago [46]<\/a>, 1944an egina2<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signature<\/span><\/span><\/span>. Barruko perimetroari atxikitako tarteak ditu. Hormigoizkoak dira, era berean, gaur egungo zoru erabilgarriak. Bata sarrerearen parean dago, eta bestea kanpaien gorputzean.<\/p>\n<\/p>\nJatorrizko sakristia<\/b> oinplano karratuko gune txiki bat zan, burualdearen eta kurutzadureak epistolearen aldean daukan besoaren artean doitua [47]<\/a>. Horretara sartzeko, dinteldun pasabide bat egoan presbiterioan, eta hondino be hortxe dago [48]<\/a>. Eraikinaren gainerako atalak lez egin eben, baita gola-erako erlatxa be, oraindokarren kontserbetan dauana.<\/p>\n<\/p>\nBaina, ikusiko dogun lez, 1891n handitu egin eben, absidea guztiz inguratzen eben gela batzuk gehituta [49]<\/a>. Dirudienez, obra barrian erlatxeko piezak berrerabili ebezan, amaitu ziran arte (hegoaldeko alde osoan eta ipar-sortaldeko ertzean ikusi daitekez), eta harlandurik geratu ez zanean zelanbaiteko imitazinoa egin eben, teilatuaren hegalari batasuna emoteko asmoz.<\/p>\n<\/p>\nGainera, leku horretan lurraren desnibela nabarmen handitzen zala aprobetxatuz, handitze-lanek aukerea emon eben tenpluan soto zabal bat egiteko.<\/p>\n<\/p>\nXX. mendearen amaieran, gela horreek guztiak barritu egin ziran, eta gaur egun interes bako guneak dira, sabai aizunagaz estalduak eta leiho dinteldun batzukaz argiztatuak.<\/p>\n<\/p>\nAtaria<\/b>, jatorrian, bertatik igaroteko modukoa zan, transeptuaren besoen arteko perimetroan eta torrearen gorputzaren azpian, baina, gero, itxi egin eben iparraldeko erdian, gunea aprobetxau eta gela osogarriak eregiteko (eguneroko kapila, parrokiako bulegoa…) [50]<\/a>. Nabera zabaltzen dira iparraldeko ate zaharraren eta burualdean dagoan sarbide dinteldun barri baten bidez, zeinak aurrekoak imitetan dituan. Burualdea inguratzen daben gelak lez, sabai aizunez estalduta dagoz, eta leiho dinteldunak daukiez argitzeko, guztiak obra barrikoak.<\/p>\n<\/p>\nHalanda ze, jatorrizko atariaren hegoaldeko erdian baino ezin da ibili orain [51]<\/a>. Sartaldean horma batez itxita dago, eta harlangatxezko petrilez babestua hegoaldean. Estalgia terraza modukoa da, oin dala gitxi egina, eta zutabe batzuen bidez eutsia. Guztia hormigoizkoa da, eta material bera erabili da zoruan eta eleizearen hormei atxikitako banku jarraituan.<\/p>\n<\/p>\nHiru igarobide ditu, bat kanpantorrearen azpian eta beste bi plazara edegita. Azken bi horreek ur-jauzi erako eskilarak daukiez lurraren desnibela gainditzeko [52]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nGuztia XX. mendeko burdin hesi bategaz dago itxita.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko eremu horretan, gaur egungo estalgiaren gainetik, hondino be arkupe zaharraren isurkia ikusi daiteke, gaur egungoa baino apur bat gorago. Isuri bakarreko teilape baten ohiko ereduaren arabera eginda egoan.<\/p>\n<\/p>\nAzaldutakotik ondorioztatzen danez, Euskal Herrian barrokoaren amaieran egon zan arkitektura soil eta klasizistearen eredu bikaina da Lemoako Andra Mari. Ez dauka ia apaingarririk, eta horrek \u2013zelanbait\u2013 edertasunaren kontzeptu jakin bat indartzen dau: oinplanoaren eta altzaerearen simetria perfektuaren bidez eta eraikuntza-elementuen arteko zenbakizko erlazio harmoniatsuetan bilatu dan kontzeptu bat. Arabere erakargarriagoa da goitik behera eta denpora-tarte labur baten berreregi ebelako, eta ondoren ez jakolako egin gehikuntza edo ezabapenik, jatorrizko proiektua desitxuratuko ebanik. Horregaitik, XVIII. mendearen erdikaldeko Bizkaiko arkitekturearen paradigmearen balioa dauka. Formearen planteamentuari jagokonez, Bediako parrokiaren, Urdu\u00f1ako Antiguako Andra Mariaren Santutegiaren \u2013arkitekto beraren lanik goiztiarrena\u2013 eta Udiarragako Santutegia egiteko handik urte batzuetara Juan de Iturburu maisuak marraztu eban diseinuaren antzekoa da.<\/p>\n<\/p>\nLemoako jatorrizko eleizeak akats asko eukazan egin zanetik, XVII. mendeko lehenengo urteetatik, gitxienez. Bizkaiko eleiza askotan lez, gangea ez zan guztiz osotu, baliabide falteagaitik, eta atzeko erdikalde osoak teilape prekario bat eukan estalgi. 1616an, erretoreak adierazo eban absideko hormea sabelduta egoala, kanpantorrea erabat hondatuta, eta nabeko hilobiak oso egoera txarrean 3<\/sup>A.O.S., Eleizearen Patronatua, 184-200. Lemoa-Andra Mari. 1616ko ikerketea.<\/span><\/span><\/span>. 1640an, gotzainaren bisita baten ostean, Sebastian Zabala eta Francisco Linaza arotzek preminazko konponketa batzuk egin ebezan teilatu-zurajean 4<\/sup>AHEB-BEHA., Lemona: Santa Mar\u00eda de la Natividad, L.F. 1 (1625-1723).<\/span><\/span><\/span>, eta, urte bi geroago, Juan de Aranak tenpluaren hormak luzidu ebazan5<\/sup>Ibid., 1642. Lan hagaitik 612 erreal kobrau ebazan. Urte berean, Pedro Odriozola arotzari eta Andr\u00e9s Belaortegui errementariari eleizako \u201coholtzea\u201d konpontzeko eskatu eutseen.<\/span><\/span><\/span>, baina inoiz ez zan obra handiagorik egin.<\/p>\n<\/p>\nDirudienez, XVIII. mendearen erdikaldean egoerea jasanezina zan. Izan be, 1754an, eraikina aztertzeko eskatu eutseen hargin batzuei, eraikina zutik manteniduteko zer egin ete eitekean argitu eien6<\/sup>Ibid. L.F. n (1722-1828).1754.<\/span><\/span><\/span>. Adituek ondorioztatu ei eben guztiz barritzea zala onena, eta hurrengo urtean mezulari bat bialdu eben Antonio de Vega arkitekto ospetsuari deitzeko, eta harek hartzeko diseinua egiteko ardurea7<\/sup>Ibid. 1754ko urriaren 23a.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBerreragite-lanak 1757 eta 1761 bitartean egin ziran, etenaldi barik, Santiago de Ordorica errematatzaileak eta Juan de Guezala maisu harginak zuzenduta8<\/sup>BFAH-AHFB JCR1776\/004.<\/span><\/span><\/span>, beti be, Vega maisuak berak gainbegiratuta9<\/sup>Ibid. Esaterako, 1758ko apirilaren 13an jaso ebenez, 20 erreal ordaindu eutsiezan trazagileari, bi egunez Lemoara joateko, obrea zelan joian ikusteko eta kontratisteari kanpantorrea eta altarea egiteko moduen inguruan gomendioak emoteko.<\/span><\/span><\/span>. Soldaten eta materialen gastu handiei aurre egiteko, hamarrenaren heren bi ordaintzeaz salbuestea lortu eben10<\/sup>Ibidem.1756<\/span><\/span><\/span>, eta diru hori eraikuntzan erabili eben oso-osorik. Lanek iraun eben bitartean, hurbileko San Inazio ermitara eroan eben Txit Saindua.<\/p>\n<\/p>\nHurrengo urteetan, egiteko egozan lan txikiak errematau eta bigarren mailako lan batzuk osotu ebezan: presbiterioko harrizko zoladura egitea (1762)11<\/sup>Ibidem. 1762ko martxoaren 1a. Joseph Ardanza harginak egina.<\/span><\/span><\/span>, atarian ur bedeinkaturako ontzi bat ipintea (1763)12<\/sup>Ibidem. 1763ko maiatzaren 3a.<\/span><\/span><\/span>, ate nagusian aurre-atea jartea (1789)13<\/sup>Ibidem. 1789ko zemendiaren 10a. 55 erreal ordaindu ziran lan horren truke.<\/span><\/span><\/span>, etab. Hortik aurrera, konponketa-lan txikiagoak egin ziran, esaterako, 1832-1833 artekoa14<\/sup>Add a Tooltip Text<\/span><\/span><\/span>, baina ez eutsien eragin tenpluaren oinarrizko egitureari. Kanpantorreak eta hango eskilarek bakarrik sortu ebezan arazo errepikakor batzuk, eta ez ziran inoiz erabat konpondu. Izan be, barriro ekin eutseen 1804an, 1827an, 1846an, 1852an eta 1855ean eta, azkenekoz, Gerra Zibilaren ostean15<\/sup>Ibidem. L.F. n. 1804an, 175 erreal eta 27 marabedi ordaindu ebezan torrea eta eskilarak konpontzeagaitik. Gero, 1827an, 932 errealeko beste partida bat erregistrau ebn, eleizan eta torrean obrak egiteko. Ibidem.L.F. n (1829-1922). 1846an, 36 erreal gastau ebezan torrearen aretoan egindako behar batzuetarako, eta 1852an eskilarearen zati bat barritu eben, 143 errealeko gastua eginda. 1853an 171 errealeko beste partida bat dago jasota, kanpantorreko aretoa konpontzeko, eta 1855ean, gauza bererako, 2.305 errealeko beste ordainketa bat jaso zan. YBARRA, J.: Cat\u00e1logo... lanak (512) gerraostean egindako konponketei buruzko albiste labur bat emoten dau.<\/span><\/span><\/span>. 1944an, parrokiako kontuen arabera, torreko eskilarearen obrea egin zan. Horretarako, 2.160,02 pezeta ordainduta, 2.100 kilo burdina ipini ebezan eta, ondorioz, eskilararen eta barrua zarpietako lanen kostua 3.500 pezetara ailegau zan16<\/sup>AHEB-BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signaturea. 1944ko kontuak.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nDenpora batez, atarian, udaletxe modura erabilten eben areto itxi bat egon zan, baina, 1888an, Jos\u00e9 Bustinzak eratsi egin eban17<\/sup>Ibid. L.F.III Guztira 400 erreal ordaindu ebezan ataria eratsi eta konpontzeagaitik.<\/span><\/span><\/span>, eta jatorrizko itxurea emon eutsan atzera atariari.<\/p>\n<\/p>\n1891n, sakristia zaharra handitzea proponidu eben. Garai hatan, kurutzadurearen besoaren eta absidearen artean sortzen zan hegoaldeko ertzean egoan. Horretarako, Bartolome de Alc\u00edbar zeanuritar obra-maisuari enkargau eutsien proiektua, eta harek 3.854,81 pezetako kostua ezarri eutsan obreari. Helburua zan sakristia zaharraren ondoren eta burualdearen perimetroari jarraituz, iparraldeko besoraino, honako honeek egitea: lokal bat idazmahaia eta liburu-artxiboa jarteko, beste lokal bat maiordomoentzat eta publiko orokorrarentzat, komun bi eta sarbide barri bat presbiteriotik sartzeko, sakristian egoanagazko simetrian. Obrea emoten ebana baino gatxagoa zan, lurraren desnibelaren arazoa konpondu behar zalako. Horretarako, horma handi loditu bat eregi eben, zimenduak bermatzeko. Era berean, obra-proiektuan jasota egoan aurreko eraikinagaz bat etorren obra bat egitea. Hau da, handitze-lanetan, gola-erako erlatx perimetrala eta tenpluaren aparailuak imitau behar ziran, bai eta sakristia zaharreko harlanduzko ertzak be, iparraldean beste ertz bat sortzeko18<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1828-1922, 2472\/003-00 signaturea. 1891ko kontuak eta Askotariko Paperak, 2475\/002-00 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Pascasio de Bustinzari esleitu eutsien proiektua, 13.500 errealen truke (3.225 pezeta), eta Bustinzak berak urtebete geroago egindako zenbait hobekuntzaren ondoren lortutako emoitza gaur egun be ikusten da, nahi-ta bao batzuk aldatu diran Ebanjelioaren horman eta beste batzuk egin diran sotoaren parean.<\/p>\n<\/p>\nTenpluaren azken zaharbarritze garrantzitsuak 1993an egin ebezan: hormak zarpiau, sakristiaren sabaia bota, teilatuan konponketa batzuk egin eta estalgia osotu eben adreiluzko trenkadeagaz19<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenplua konpontzeko obrei buruzko espedientea, 1988-1995, D2-0064\/014 signaturea.<\/span><\/span><\/span>; eta 1998an, Jos\u00e9 Floren Urutxurtu arkitektoaren proiektuari jarraituz, eleizako kupulea eta torrea konpondu ebezan20<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenpluko torrea konpontzeko eta zenbait lokal gaitzeko obrei buruzko espedientea, 1996-2000, D2-0047\/006 signaturea.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n[\/et_pb_text][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/1-Santa-Maria-Lemoa.jpg\"){kind=link}
![[2]<\/a>. Nabe bakarrekoa da, lau ataletan banatua (lehenengoa karratua eta beste hirurak laukizuzenak), eta beheko segmentuen tamainu bereko abside zuzen baten amaitzen da](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/2-Planta-Santa-Maria-Lemoa.png\"){kind=link}
![[3]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nLehenengo atala alboetara zabaltzen da nabearen altuera bereko beso labur biren bidez, eta transeptu bat sortzen dau [4]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nOinaldean, ardatz nagusiagaz lerrokatutako kanpantorre bat dauka [5]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nNabe nagusia eta kanpantorrea oinplano angeluzuzeneko moltso handi baten zati dira. Moltso hori sakristiak mugatzen dau, burualdea eta ataria inguratuz, hego eta iparretik. Iparraldean askotariko gelak dagoz [6]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nBurualdeko eta oinaldeko zoruak maila ezbardinetan dagozala aprobetxatuz, soto bat sortu da sakristiaren eta presbiterioaren azpian [7]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nHalanda ze, kanpotik ezin hobeto ikusi leiteken bolumen-metaketa bat sortu da.<\/p>\n<\/p>\nAparailua harlangatxezkoa<\/b> da [8]<\/a>, eta zarpiauta dago, egitura-elementuetan izan ezik: kanpantorrearen beheko atala, erlatxak, horma-bularrak, pilastrak eta bao eta sarbideen ertzak. Horreetan, harlandua agerian dago, eta kontraste kromatiko ederra sortzen dau<\/p>\n<\/p>\nKanpokaldean, horma perimetralek urtengune bat daukie argaltzen diran lekuan [9]<\/a>. Nabean, goiko leihoen azpitik igaroten da; kurutzaduran eta absidean, barriz, baoen gainetik [10]<\/a>. Koska txiki bat ikusten da iparraldeko besoaren hormetan [11]<\/a>, baina ez dago halangorik ez burualdean ez hegoaldeko besoan.<\/p>\n<\/p>\nGuztia gola erako erlatx [12]<\/a> nahiko urten baten amaitzen da, eta kontrahormei be eragiten deutse.<\/p>\n<\/p>\nBarrukaldean, hormon beheko aldea babesteko, harrizko plakakaz egindako zokalo bat dago [13]<\/a>, orain dala gitxikoa.<\/p>\n<\/p>\nHorma horreetan horma-hobi bi dagoz zulotuta. Lehenengoa [14]<\/a>, epistolearen horman (hegoaldean), bigarren atalean dago edegita, ezohiko altueran. Bao dinteldu handi bat da, apalerako gidea daukana; beharbada artxiborako erabilten izan zan iraganean. Kokapen bitxiagaitik, pentsau leiteke beste nonondik ekarri ebela. Bigarren horma-hobia [15]<\/a> korupean dago, ebanjelioaren horman. Bao dinteldun txiki bat da, oin dala gitxi egindako egurrezko atetxu bategaz itxita.<\/p>\n<\/p>\nGaur egungo zoladurea<\/b> oholtza bat da [16]<\/a>, baita presbiterioa be, zeina harmaila bitan goratuta dagoan. Jatorrizko zolarria, hareharrizko lauzaz egina [17]<\/a>, metro karratu inguruko zati txiki baten konserbauta dago, absidearen eta sakristiaren hegoaldeko sarbidearen arteko igarobidean.<\/p>\n<\/p>\nEraikinaren egiturea erraz igarten da, barrukaldetik zein kanpokaldetik. Han, euskarriak<\/b> pilastra toskanarrak dira [18]<\/a>, kurutze-formakoak kurutzadurearen ertzetan. Pilastren gainean bermatzen dira parpain-arkuak eta kapilak markoztatzen dabezanak, zeinak zirkuluerdi-formakoak diran, apur bat beheratuak, eta gangak sortzen dabez [19]<\/a>. Burualdeko eta oinaldeko ertzetan ez da formula hori errepikatzen; aitzitik, gangen ertzak izkinetara jausten dira zuzenean [20]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nKanpokaldean, sistema hori bermatzeko, horma-bular batzuk dagoz [21]<\/a>, beheko hiru atalen arteko lotunean jarriak, barruko pilastrei jagokozanak. Sekzino angeluzuzena daukie, atal bikoa, eta goiko herena oinarria baino nabarmen argalagoa da [22]<\/a>. Horma-bular horreek horman behe-behetik goraino atxikita dagoz, eraikina inguratzen dauen gola-erako erlatxagaz bat egin arte.<\/p>\n<\/p>\nNabea, absidea eta transeptuaren besoak estalduten dabezan gangak<\/b> lunetaz osotuta dagoz [23]<\/a>, eta kurutzaduran, ostera, ertz-gangak dagoz [24]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nTeilatua lau isurikoa da, eta besoetan hirukoa [25]<\/a>. Hegalak ez dau asko urteten, eta gola-erako erlatxean bermatuta dago [26]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nLeihoetatik sartzen da argia tenplura. Dobela-formako leihoburua daukie, eta barruan eta kanpoan txaranbelduta dagoz [27]<\/a>. Modu simetrikoan dagoz kokatuta, nabearen atal bakotxaren alde bietan, eta hori ezohikoa da lurralde honetan, iparraldea itsua izan ohi da-ta. Presbiterioko epistolearen aldean beste bat dago edegita, antzeko ezaugarriakaz, baina bikotekiderik bakoa [28]<\/a>. Bao guztiak ixteko, oin dala gitxi egindako beirate geometrikoak dagoz [29]<\/a>, eta burdin-hesia daukie kanpokaldean, babesteko.<\/p>\n<\/p>\nEleizara sartzeko ate handi bat dago, torrearen azpian edegita [30]<\/a>, eta eleizearen ardatz axialagaz bat eginda. Beste sarbide bi dagoz, txikiagoak, nabearen hirugarren atalaren alde bietan. <\/i>Gaur egun, horreetatik, hegoaldeko hormakoa [31]<\/a> bakarrik erabili daiteke, eta Ebanjelioaren aldean dagoana [32]<\/a>, barriz, eguneroko kapilara eta sakristia barrira sartzeko erabilten da. Hiru baoek dobela-formako ateburuak daukiez, eta plakazko buztarria kanpokaldean. Barrukaldean, barriz, lerro zuzeneko arku beheratuak dira.<\/p>\n<\/p>\nKanpokaldean, torrearen beheko sarreraren ondoan, Ma\u00f1aria erako marmol baltzezko ontzi bat dago ur bedeinkaturako [33]<\/a>. Haren kopeak oboide alderantzikatuko kono baten itxura dauka, eta triangelu forman amaitzen da, kurutze zizelkatu bategaz errematetako.<\/p>\n<\/p>\nKorua<\/b> [34]<\/a> oinaldean dago, eta atzeko atala baino apur bat handiagoa da. Haren egitureari eusteko, arku beheratu baten itxura daukan hormigoi moldekatuzko zubi handi bat dago [35]<\/a>. Elementu hori 1966an egin eben1<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokian koru barri bat eregiteko obren espedientea, 1966, D2-0064\/010 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Hara heltzeko, atal biko eskilara ukondotu bat dago, klaustroetakoen erakoa [36]<\/a>, hori be barritua.<\/p>\n<\/p>\nTorrea<\/b> tenpluaren oinaldean dago, ardatzeko sarbidearen gainean. Prismatikoa eta lauangeluarra da [37]<\/a>, eta hiru gorputz teleskopiko ditu. Zenbat eta altuago, orduan eta luze eta meheagoak. Oinarria atariagaz lotuta dago, eta aurrekaldera zabaltzen da, plaka lisoko inposta-kapitela daukien erdi-puntuko hiru arkuren bidez [38]<\/a>. Goiko gorputzen arteko soldadurak inposta-lerroakaz markauta dagoz: behekoa bozel-laurdenean, listel bigaz; eta goikoak gola-erako profilagaz, tenpluko erlatx orokorrean lez [39]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nErdiko atala argitzeko, bao dinteldun txiki bi dagoz, burdin-hesiz itxiak, bigarren solairuko hegoaldeko fatxadan [40]<\/a>. Hirugarren solairuan, lau bao kardinal zabal dagoz kanpaientzat, erdi-puntuko arkudunak, xaflaz eta listelez egindako kapitelen gainean [41]<\/a>. Kanpantorrea burutzeko, plinto labur bat dago. Bere erlatxa dauka, and ebagidura karratuko lau pinakulu angeluar eta erraboilkara [42]<\/a>. Gainean, lau ataleko kupula bat dago. Horretan, hegoaldean, argiztatzeko bao txiki bat dago zabalik, erdi-puntuko arkua daukana [43]<\/a>, eta, gailurrean, guztia koroituz, boladun pinakulua eta burdinazko haize-orratz edo kurutze bat ditu [44]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nTorrearen errematea eta oinarria harlanduz egin ziran, eta tarteko ataletan, aldiz, kalidadezko harria baoetarako eta izkinetako kateetarako gorde zan, eta gainerako horma-atalak zarpiauta dagoz.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko fatxadan erloju-esfera bat dauka [45]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nKanpantorrera sartzeko, pasabide dinteldun bat dago, laprandura arineko tunel bat dauena. Barrukaldean hormigoizko eskilara bat dago [46]<\/a>, 1944an egina2<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signature<\/span><\/span><\/span>. Barruko perimetroari atxikitako tarteak ditu. Hormigoizkoak dira, era berean, gaur egungo zoru erabilgarriak. Bata sarrerearen parean dago, eta bestea kanpaien gorputzean.<\/p>\n<\/p>\nJatorrizko sakristia<\/b> oinplano karratuko gune txiki bat zan, burualdearen eta kurutzadureak epistolearen aldean daukan besoaren artean doitua [47]<\/a>. Horretara sartzeko, dinteldun pasabide bat egoan presbiterioan, eta hondino be hortxe dago [48]<\/a>. Eraikinaren gainerako atalak lez egin eben, baita gola-erako erlatxa be, oraindokarren kontserbetan dauana.<\/p>\n<\/p>\nBaina, ikusiko dogun lez, 1891n handitu egin eben, absidea guztiz inguratzen eben gela batzuk gehituta [49]<\/a>. Dirudienez, obra barrian erlatxeko piezak berrerabili ebezan, amaitu ziran arte (hegoaldeko alde osoan eta ipar-sortaldeko ertzean ikusi daitekez), eta harlandurik geratu ez zanean zelanbaiteko imitazinoa egin eben, teilatuaren hegalari batasuna emoteko asmoz.<\/p>\n<\/p>\nGainera, leku horretan lurraren desnibela nabarmen handitzen zala aprobetxatuz, handitze-lanek aukerea emon eben tenpluan soto zabal bat egiteko.<\/p>\n<\/p>\nXX. mendearen amaieran, gela horreek guztiak barritu egin ziran, eta gaur egun interes bako guneak dira, sabai aizunagaz estalduak eta leiho dinteldun batzukaz argiztatuak.<\/p>\n<\/p>\nAtaria<\/b>, jatorrian, bertatik igaroteko modukoa zan, transeptuaren besoen arteko perimetroan eta torrearen gorputzaren azpian, baina, gero, itxi egin eben iparraldeko erdian, gunea aprobetxau eta gela osogarriak eregiteko (eguneroko kapila, parrokiako bulegoa…) [50]<\/a>. Nabera zabaltzen dira iparraldeko ate zaharraren eta burualdean dagoan sarbide dinteldun barri baten bidez, zeinak aurrekoak imitetan dituan. Burualdea inguratzen daben gelak lez, sabai aizunez estalduta dagoz, eta leiho dinteldunak daukiez argitzeko, guztiak obra barrikoak.<\/p>\n<\/p>\nHalanda ze, jatorrizko atariaren hegoaldeko erdian baino ezin da ibili orain [51]<\/a>. Sartaldean horma batez itxita dago, eta harlangatxezko petrilez babestua hegoaldean. Estalgia terraza modukoa da, oin dala gitxi egina, eta zutabe batzuen bidez eutsia. Guztia hormigoizkoa da, eta material bera erabili da zoruan eta eleizearen hormei atxikitako banku jarraituan.<\/p>\n<\/p>\nHiru igarobide ditu, bat kanpantorrearen azpian eta beste bi plazara edegita. Azken bi horreek ur-jauzi erako eskilarak daukiez lurraren desnibela gainditzeko [52]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nGuztia XX. mendeko burdin hesi bategaz dago itxita.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko eremu horretan, gaur egungo estalgiaren gainetik, hondino be arkupe zaharraren isurkia ikusi daiteke, gaur egungoa baino apur bat gorago. Isuri bakarreko teilape baten ohiko ereduaren arabera eginda egoan.<\/p>\n<\/p>\nAzaldutakotik ondorioztatzen danez, Euskal Herrian barrokoaren amaieran egon zan arkitektura soil eta klasizistearen eredu bikaina da Lemoako Andra Mari. Ez dauka ia apaingarririk, eta horrek \u2013zelanbait\u2013 edertasunaren kontzeptu jakin bat indartzen dau: oinplanoaren eta altzaerearen simetria perfektuaren bidez eta eraikuntza-elementuen arteko zenbakizko erlazio harmoniatsuetan bilatu dan kontzeptu bat. Arabere erakargarriagoa da goitik behera eta denpora-tarte labur baten berreregi ebelako, eta ondoren ez jakolako egin gehikuntza edo ezabapenik, jatorrizko proiektua desitxuratuko ebanik. Horregaitik, XVIII. mendearen erdikaldeko Bizkaiko arkitekturearen paradigmearen balioa dauka. Formearen planteamentuari jagokonez, Bediako parrokiaren, Urdu\u00f1ako Antiguako Andra Mariaren Santutegiaren \u2013arkitekto beraren lanik goiztiarrena\u2013 eta Udiarragako Santutegia egiteko handik urte batzuetara Juan de Iturburu maisuak marraztu eban diseinuaren antzekoa da.<\/p>\n<\/p>\nLemoako jatorrizko eleizeak akats asko eukazan egin zanetik, XVII. mendeko lehenengo urteetatik, gitxienez. Bizkaiko eleiza askotan lez, gangea ez zan guztiz osotu, baliabide falteagaitik, eta atzeko erdikalde osoak teilape prekario bat eukan estalgi. 1616an, erretoreak adierazo eban absideko hormea sabelduta egoala, kanpantorrea erabat hondatuta, eta nabeko hilobiak oso egoera txarrean 3<\/sup>A.O.S., Eleizearen Patronatua, 184-200. Lemoa-Andra Mari. 1616ko ikerketea.<\/span><\/span><\/span>. 1640an, gotzainaren bisita baten ostean, Sebastian Zabala eta Francisco Linaza arotzek preminazko konponketa batzuk egin ebezan teilatu-zurajean 4<\/sup>AHEB-BEHA., Lemona: Santa Mar\u00eda de la Natividad, L.F. 1 (1625-1723).<\/span><\/span><\/span>, eta, urte bi geroago, Juan de Aranak tenpluaren hormak luzidu ebazan5<\/sup>Ibid., 1642. Lan hagaitik 612 erreal kobrau ebazan. Urte berean, Pedro Odriozola arotzari eta Andr\u00e9s Belaortegui errementariari eleizako \u201coholtzea\u201d konpontzeko eskatu eutseen.<\/span><\/span><\/span>, baina inoiz ez zan obra handiagorik egin.<\/p>\n<\/p>\nDirudienez, XVIII. mendearen erdikaldean egoerea jasanezina zan. Izan be, 1754an, eraikina aztertzeko eskatu eutseen hargin batzuei, eraikina zutik manteniduteko zer egin ete eitekean argitu eien6<\/sup>Ibid. L.F. n (1722-1828).1754.<\/span><\/span><\/span>. Adituek ondorioztatu ei eben guztiz barritzea zala onena, eta hurrengo urtean mezulari bat bialdu eben Antonio de Vega arkitekto ospetsuari deitzeko, eta harek hartzeko diseinua egiteko ardurea7<\/sup>Ibid. 1754ko urriaren 23a.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBerreragite-lanak 1757 eta 1761 bitartean egin ziran, etenaldi barik, Santiago de Ordorica errematatzaileak eta Juan de Guezala maisu harginak zuzenduta8<\/sup>BFAH-AHFB JCR1776\/004.<\/span><\/span><\/span>, beti be, Vega maisuak berak gainbegiratuta9<\/sup>Ibid. Esaterako, 1758ko apirilaren 13an jaso ebenez, 20 erreal ordaindu eutsiezan trazagileari, bi egunez Lemoara joateko, obrea zelan joian ikusteko eta kontratisteari kanpantorrea eta altarea egiteko moduen inguruan gomendioak emoteko.<\/span><\/span><\/span>. Soldaten eta materialen gastu handiei aurre egiteko, hamarrenaren heren bi ordaintzeaz salbuestea lortu eben10<\/sup>Ibidem.1756<\/span><\/span><\/span>, eta diru hori eraikuntzan erabili eben oso-osorik. Lanek iraun eben bitartean, hurbileko San Inazio ermitara eroan eben Txit Saindua.<\/p>\n<\/p>\nHurrengo urteetan, egiteko egozan lan txikiak errematau eta bigarren mailako lan batzuk osotu ebezan: presbiterioko harrizko zoladura egitea (1762)11<\/sup>Ibidem. 1762ko martxoaren 1a. Joseph Ardanza harginak egina.<\/span><\/span><\/span>, atarian ur bedeinkaturako ontzi bat ipintea (1763)12<\/sup>Ibidem. 1763ko maiatzaren 3a.<\/span><\/span><\/span>, ate nagusian aurre-atea jartea (1789)13<\/sup>Ibidem. 1789ko zemendiaren 10a. 55 erreal ordaindu ziran lan horren truke.<\/span><\/span><\/span>, etab. Hortik aurrera, konponketa-lan txikiagoak egin ziran, esaterako, 1832-1833 artekoa14<\/sup>Add a Tooltip Text<\/span><\/span><\/span>, baina ez eutsien eragin tenpluaren oinarrizko egitureari. Kanpantorreak eta hango eskilarek bakarrik sortu ebezan arazo errepikakor batzuk, eta ez ziran inoiz erabat konpondu. Izan be, barriro ekin eutseen 1804an, 1827an, 1846an, 1852an eta 1855ean eta, azkenekoz, Gerra Zibilaren ostean15<\/sup>Ibidem. L.F. n. 1804an, 175 erreal eta 27 marabedi ordaindu ebezan torrea eta eskilarak konpontzeagaitik. Gero, 1827an, 932 errealeko beste partida bat erregistrau ebn, eleizan eta torrean obrak egiteko. Ibidem.L.F. n (1829-1922). 1846an, 36 erreal gastau ebezan torrearen aretoan egindako behar batzuetarako, eta 1852an eskilarearen zati bat barritu eben, 143 errealeko gastua eginda. 1853an 171 errealeko beste partida bat dago jasota, kanpantorreko aretoa konpontzeko, eta 1855ean, gauza bererako, 2.305 errealeko beste ordainketa bat jaso zan. YBARRA, J.: Cat\u00e1logo... lanak (512) gerraostean egindako konponketei buruzko albiste labur bat emoten dau.<\/span><\/span><\/span>. 1944an, parrokiako kontuen arabera, torreko eskilarearen obrea egin zan. Horretarako, 2.160,02 pezeta ordainduta, 2.100 kilo burdina ipini ebezan eta, ondorioz, eskilararen eta barrua zarpietako lanen kostua 3.500 pezetara ailegau zan16<\/sup>AHEB-BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signaturea. 1944ko kontuak.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nDenpora batez, atarian, udaletxe modura erabilten eben areto itxi bat egon zan, baina, 1888an, Jos\u00e9 Bustinzak eratsi egin eban17<\/sup>Ibid. L.F.III Guztira 400 erreal ordaindu ebezan ataria eratsi eta konpontzeagaitik.<\/span><\/span><\/span>, eta jatorrizko itxurea emon eutsan atzera atariari.<\/p>\n<\/p>\n1891n, sakristia zaharra handitzea proponidu eben. Garai hatan, kurutzadurearen besoaren eta absidearen artean sortzen zan hegoaldeko ertzean egoan. Horretarako, Bartolome de Alc\u00edbar zeanuritar obra-maisuari enkargau eutsien proiektua, eta harek 3.854,81 pezetako kostua ezarri eutsan obreari. Helburua zan sakristia zaharraren ondoren eta burualdearen perimetroari jarraituz, iparraldeko besoraino, honako honeek egitea: lokal bat idazmahaia eta liburu-artxiboa jarteko, beste lokal bat maiordomoentzat eta publiko orokorrarentzat, komun bi eta sarbide barri bat presbiteriotik sartzeko, sakristian egoanagazko simetrian. Obrea emoten ebana baino gatxagoa zan, lurraren desnibelaren arazoa konpondu behar zalako. Horretarako, horma handi loditu bat eregi eben, zimenduak bermatzeko. Era berean, obra-proiektuan jasota egoan aurreko eraikinagaz bat etorren obra bat egitea. Hau da, handitze-lanetan, gola-erako erlatx perimetrala eta tenpluaren aparailuak imitau behar ziran, bai eta sakristia zaharreko harlanduzko ertzak be, iparraldean beste ertz bat sortzeko18<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1828-1922, 2472\/003-00 signaturea. 1891ko kontuak eta Askotariko Paperak, 2475\/002-00 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Pascasio de Bustinzari esleitu eutsien proiektua, 13.500 errealen truke (3.225 pezeta), eta Bustinzak berak urtebete geroago egindako zenbait hobekuntzaren ondoren lortutako emoitza gaur egun be ikusten da, nahi-ta bao batzuk aldatu diran Ebanjelioaren horman eta beste batzuk egin diran sotoaren parean.<\/p>\n<\/p>\nTenpluaren azken zaharbarritze garrantzitsuak 1993an egin ebezan: hormak zarpiau, sakristiaren sabaia bota, teilatuan konponketa batzuk egin eta estalgia osotu eben adreiluzko trenkadeagaz19<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenplua konpontzeko obrei buruzko espedientea, 1988-1995, D2-0064\/014 signaturea.<\/span><\/span><\/span>; eta 1998an, Jos\u00e9 Floren Urutxurtu arkitektoaren proiektuari jarraituz, eleizako kupulea eta torrea konpondu ebezan20<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenpluko torrea konpontzeko eta zenbait lokal gaitzeko obrei buruzko espedientea, 1996-2000, D2-0047\/006 signaturea.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n[\/et_pb_text][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/3-Santa-Maria-Lemoa.jpg\"){kind=link}
![[4]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nOinaldean, ardatz nagusiagaz lerrokatutako kanpantorre bat dauka [5]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nNabe nagusia eta kanpantorrea oinplano angeluzuzeneko moltso handi baten zati dira. Moltso hori sakristiak mugatzen dau, burualdea eta ataria inguratuz, hego eta iparretik. Iparraldean askotariko gelak dagoz [6]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nBurualdeko eta oinaldeko zoruak maila ezbardinetan dagozala aprobetxatuz, soto bat sortu da sakristiaren eta presbiterioaren azpian [7]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nHalanda ze, kanpotik ezin hobeto ikusi leiteken bolumen-metaketa bat sortu da.<\/p>\n<\/p>\nAparailua harlangatxezkoa<\/b> da [8]<\/a>, eta zarpiauta dago, egitura-elementuetan izan ezik: kanpantorrearen beheko atala, erlatxak, horma-bularrak, pilastrak eta bao eta sarbideen ertzak. Horreetan, harlandua agerian dago, eta kontraste kromatiko ederra sortzen dau<\/p>\n<\/p>\nKanpokaldean, horma perimetralek urtengune bat daukie argaltzen diran lekuan [9]<\/a>. Nabean, goiko leihoen azpitik igaroten da; kurutzaduran eta absidean, barriz, baoen gainetik [10]<\/a>. Koska txiki bat ikusten da iparraldeko besoaren hormetan [11]<\/a>, baina ez dago halangorik ez burualdean ez hegoaldeko besoan.<\/p>\n<\/p>\nGuztia gola erako erlatx [12]<\/a> nahiko urten baten amaitzen da, eta kontrahormei be eragiten deutse.<\/p>\n<\/p>\nBarrukaldean, hormon beheko aldea babesteko, harrizko plakakaz egindako zokalo bat dago [13]<\/a>, orain dala gitxikoa.<\/p>\n<\/p>\nHorma horreetan horma-hobi bi dagoz zulotuta. Lehenengoa [14]<\/a>, epistolearen horman (hegoaldean), bigarren atalean dago edegita, ezohiko altueran. Bao dinteldu handi bat da, apalerako gidea daukana; beharbada artxiborako erabilten izan zan iraganean. Kokapen bitxiagaitik, pentsau leiteke beste nonondik ekarri ebela. Bigarren horma-hobia [15]<\/a> korupean dago, ebanjelioaren horman. Bao dinteldun txiki bat da, oin dala gitxi egindako egurrezko atetxu bategaz itxita.<\/p>\n<\/p>\nGaur egungo zoladurea<\/b> oholtza bat da [16]<\/a>, baita presbiterioa be, zeina harmaila bitan goratuta dagoan. Jatorrizko zolarria, hareharrizko lauzaz egina [17]<\/a>, metro karratu inguruko zati txiki baten konserbauta dago, absidearen eta sakristiaren hegoaldeko sarbidearen arteko igarobidean.<\/p>\n<\/p>\nEraikinaren egiturea erraz igarten da, barrukaldetik zein kanpokaldetik. Han, euskarriak<\/b> pilastra toskanarrak dira [18]<\/a>, kurutze-formakoak kurutzadurearen ertzetan. Pilastren gainean bermatzen dira parpain-arkuak eta kapilak markoztatzen dabezanak, zeinak zirkuluerdi-formakoak diran, apur bat beheratuak, eta gangak sortzen dabez [19]<\/a>. Burualdeko eta oinaldeko ertzetan ez da formula hori errepikatzen; aitzitik, gangen ertzak izkinetara jausten dira zuzenean [20]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nKanpokaldean, sistema hori bermatzeko, horma-bular batzuk dagoz [21]<\/a>, beheko hiru atalen arteko lotunean jarriak, barruko pilastrei jagokozanak. Sekzino angeluzuzena daukie, atal bikoa, eta goiko herena oinarria baino nabarmen argalagoa da [22]<\/a>. Horma-bular horreek horman behe-behetik goraino atxikita dagoz, eraikina inguratzen dauen gola-erako erlatxagaz bat egin arte.<\/p>\n<\/p>\nNabea, absidea eta transeptuaren besoak estalduten dabezan gangak<\/b> lunetaz osotuta dagoz [23]<\/a>, eta kurutzaduran, ostera, ertz-gangak dagoz [24]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nTeilatua lau isurikoa da, eta besoetan hirukoa [25]<\/a>. Hegalak ez dau asko urteten, eta gola-erako erlatxean bermatuta dago [26]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nLeihoetatik sartzen da argia tenplura. Dobela-formako leihoburua daukie, eta barruan eta kanpoan txaranbelduta dagoz [27]<\/a>. Modu simetrikoan dagoz kokatuta, nabearen atal bakotxaren alde bietan, eta hori ezohikoa da lurralde honetan, iparraldea itsua izan ohi da-ta. Presbiterioko epistolearen aldean beste bat dago edegita, antzeko ezaugarriakaz, baina bikotekiderik bakoa [28]<\/a>. Bao guztiak ixteko, oin dala gitxi egindako beirate geometrikoak dagoz [29]<\/a>, eta burdin-hesia daukie kanpokaldean, babesteko.<\/p>\n<\/p>\nEleizara sartzeko ate handi bat dago, torrearen azpian edegita [30]<\/a>, eta eleizearen ardatz axialagaz bat eginda. Beste sarbide bi dagoz, txikiagoak, nabearen hirugarren atalaren alde bietan. <\/i>Gaur egun, horreetatik, hegoaldeko hormakoa [31]<\/a> bakarrik erabili daiteke, eta Ebanjelioaren aldean dagoana [32]<\/a>, barriz, eguneroko kapilara eta sakristia barrira sartzeko erabilten da. Hiru baoek dobela-formako ateburuak daukiez, eta plakazko buztarria kanpokaldean. Barrukaldean, barriz, lerro zuzeneko arku beheratuak dira.<\/p>\n<\/p>\nKanpokaldean, torrearen beheko sarreraren ondoan, Ma\u00f1aria erako marmol baltzezko ontzi bat dago ur bedeinkaturako [33]<\/a>. Haren kopeak oboide alderantzikatuko kono baten itxura dauka, eta triangelu forman amaitzen da, kurutze zizelkatu bategaz errematetako.<\/p>\n<\/p>\nKorua<\/b> [34]<\/a> oinaldean dago, eta atzeko atala baino apur bat handiagoa da. Haren egitureari eusteko, arku beheratu baten itxura daukan hormigoi moldekatuzko zubi handi bat dago [35]<\/a>. Elementu hori 1966an egin eben1<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokian koru barri bat eregiteko obren espedientea, 1966, D2-0064\/010 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Hara heltzeko, atal biko eskilara ukondotu bat dago, klaustroetakoen erakoa [36]<\/a>, hori be barritua.<\/p>\n<\/p>\nTorrea<\/b> tenpluaren oinaldean dago, ardatzeko sarbidearen gainean. Prismatikoa eta lauangeluarra da [37]<\/a>, eta hiru gorputz teleskopiko ditu. Zenbat eta altuago, orduan eta luze eta meheagoak. Oinarria atariagaz lotuta dago, eta aurrekaldera zabaltzen da, plaka lisoko inposta-kapitela daukien erdi-puntuko hiru arkuren bidez [38]<\/a>. Goiko gorputzen arteko soldadurak inposta-lerroakaz markauta dagoz: behekoa bozel-laurdenean, listel bigaz; eta goikoak gola-erako profilagaz, tenpluko erlatx orokorrean lez [39]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nErdiko atala argitzeko, bao dinteldun txiki bi dagoz, burdin-hesiz itxiak, bigarren solairuko hegoaldeko fatxadan [40]<\/a>. Hirugarren solairuan, lau bao kardinal zabal dagoz kanpaientzat, erdi-puntuko arkudunak, xaflaz eta listelez egindako kapitelen gainean [41]<\/a>. Kanpantorrea burutzeko, plinto labur bat dago. Bere erlatxa dauka, and ebagidura karratuko lau pinakulu angeluar eta erraboilkara [42]<\/a>. Gainean, lau ataleko kupula bat dago. Horretan, hegoaldean, argiztatzeko bao txiki bat dago zabalik, erdi-puntuko arkua daukana [43]<\/a>, eta, gailurrean, guztia koroituz, boladun pinakulua eta burdinazko haize-orratz edo kurutze bat ditu [44]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nTorrearen errematea eta oinarria harlanduz egin ziran, eta tarteko ataletan, aldiz, kalidadezko harria baoetarako eta izkinetako kateetarako gorde zan, eta gainerako horma-atalak zarpiauta dagoz.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko fatxadan erloju-esfera bat dauka [45]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nKanpantorrera sartzeko, pasabide dinteldun bat dago, laprandura arineko tunel bat dauena. Barrukaldean hormigoizko eskilara bat dago [46]<\/a>, 1944an egina2<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signature<\/span><\/span><\/span>. Barruko perimetroari atxikitako tarteak ditu. Hormigoizkoak dira, era berean, gaur egungo zoru erabilgarriak. Bata sarrerearen parean dago, eta bestea kanpaien gorputzean.<\/p>\n<\/p>\nJatorrizko sakristia<\/b> oinplano karratuko gune txiki bat zan, burualdearen eta kurutzadureak epistolearen aldean daukan besoaren artean doitua [47]<\/a>. Horretara sartzeko, dinteldun pasabide bat egoan presbiterioan, eta hondino be hortxe dago [48]<\/a>. Eraikinaren gainerako atalak lez egin eben, baita gola-erako erlatxa be, oraindokarren kontserbetan dauana.<\/p>\n<\/p>\nBaina, ikusiko dogun lez, 1891n handitu egin eben, absidea guztiz inguratzen eben gela batzuk gehituta [49]<\/a>. Dirudienez, obra barrian erlatxeko piezak berrerabili ebezan, amaitu ziran arte (hegoaldeko alde osoan eta ipar-sortaldeko ertzean ikusi daitekez), eta harlandurik geratu ez zanean zelanbaiteko imitazinoa egin eben, teilatuaren hegalari batasuna emoteko asmoz.<\/p>\n<\/p>\nGainera, leku horretan lurraren desnibela nabarmen handitzen zala aprobetxatuz, handitze-lanek aukerea emon eben tenpluan soto zabal bat egiteko.<\/p>\n<\/p>\nXX. mendearen amaieran, gela horreek guztiak barritu egin ziran, eta gaur egun interes bako guneak dira, sabai aizunagaz estalduak eta leiho dinteldun batzukaz argiztatuak.<\/p>\n<\/p>\nAtaria<\/b>, jatorrian, bertatik igaroteko modukoa zan, transeptuaren besoen arteko perimetroan eta torrearen gorputzaren azpian, baina, gero, itxi egin eben iparraldeko erdian, gunea aprobetxau eta gela osogarriak eregiteko (eguneroko kapila, parrokiako bulegoa…) [50]<\/a>. Nabera zabaltzen dira iparraldeko ate zaharraren eta burualdean dagoan sarbide dinteldun barri baten bidez, zeinak aurrekoak imitetan dituan. Burualdea inguratzen daben gelak lez, sabai aizunez estalduta dagoz, eta leiho dinteldunak daukiez argitzeko, guztiak obra barrikoak.<\/p>\n<\/p>\nHalanda ze, jatorrizko atariaren hegoaldeko erdian baino ezin da ibili orain [51]<\/a>. Sartaldean horma batez itxita dago, eta harlangatxezko petrilez babestua hegoaldean. Estalgia terraza modukoa da, oin dala gitxi egina, eta zutabe batzuen bidez eutsia. Guztia hormigoizkoa da, eta material bera erabili da zoruan eta eleizearen hormei atxikitako banku jarraituan.<\/p>\n<\/p>\nHiru igarobide ditu, bat kanpantorrearen azpian eta beste bi plazara edegita. Azken bi horreek ur-jauzi erako eskilarak daukiez lurraren desnibela gainditzeko [52]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nGuztia XX. mendeko burdin hesi bategaz dago itxita.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko eremu horretan, gaur egungo estalgiaren gainetik, hondino be arkupe zaharraren isurkia ikusi daiteke, gaur egungoa baino apur bat gorago. Isuri bakarreko teilape baten ohiko ereduaren arabera eginda egoan.<\/p>\n<\/p>\nAzaldutakotik ondorioztatzen danez, Euskal Herrian barrokoaren amaieran egon zan arkitektura soil eta klasizistearen eredu bikaina da Lemoako Andra Mari. Ez dauka ia apaingarririk, eta horrek \u2013zelanbait\u2013 edertasunaren kontzeptu jakin bat indartzen dau: oinplanoaren eta altzaerearen simetria perfektuaren bidez eta eraikuntza-elementuen arteko zenbakizko erlazio harmoniatsuetan bilatu dan kontzeptu bat. Arabere erakargarriagoa da goitik behera eta denpora-tarte labur baten berreregi ebelako, eta ondoren ez jakolako egin gehikuntza edo ezabapenik, jatorrizko proiektua desitxuratuko ebanik. Horregaitik, XVIII. mendearen erdikaldeko Bizkaiko arkitekturearen paradigmearen balioa dauka. Formearen planteamentuari jagokonez, Bediako parrokiaren, Urdu\u00f1ako Antiguako Andra Mariaren Santutegiaren \u2013arkitekto beraren lanik goiztiarrena\u2013 eta Udiarragako Santutegia egiteko handik urte batzuetara Juan de Iturburu maisuak marraztu eban diseinuaren antzekoa da.<\/p>\n<\/p>\nLemoako jatorrizko eleizeak akats asko eukazan egin zanetik, XVII. mendeko lehenengo urteetatik, gitxienez. Bizkaiko eleiza askotan lez, gangea ez zan guztiz osotu, baliabide falteagaitik, eta atzeko erdikalde osoak teilape prekario bat eukan estalgi. 1616an, erretoreak adierazo eban absideko hormea sabelduta egoala, kanpantorrea erabat hondatuta, eta nabeko hilobiak oso egoera txarrean 3<\/sup>A.O.S., Eleizearen Patronatua, 184-200. Lemoa-Andra Mari. 1616ko ikerketea.<\/span><\/span><\/span>. 1640an, gotzainaren bisita baten ostean, Sebastian Zabala eta Francisco Linaza arotzek preminazko konponketa batzuk egin ebezan teilatu-zurajean 4<\/sup>AHEB-BEHA., Lemona: Santa Mar\u00eda de la Natividad, L.F. 1 (1625-1723).<\/span><\/span><\/span>, eta, urte bi geroago, Juan de Aranak tenpluaren hormak luzidu ebazan5<\/sup>Ibid., 1642. Lan hagaitik 612 erreal kobrau ebazan. Urte berean, Pedro Odriozola arotzari eta Andr\u00e9s Belaortegui errementariari eleizako \u201coholtzea\u201d konpontzeko eskatu eutseen.<\/span><\/span><\/span>, baina inoiz ez zan obra handiagorik egin.<\/p>\n<\/p>\nDirudienez, XVIII. mendearen erdikaldean egoerea jasanezina zan. Izan be, 1754an, eraikina aztertzeko eskatu eutseen hargin batzuei, eraikina zutik manteniduteko zer egin ete eitekean argitu eien6<\/sup>Ibid. L.F. n (1722-1828).1754.<\/span><\/span><\/span>. Adituek ondorioztatu ei eben guztiz barritzea zala onena, eta hurrengo urtean mezulari bat bialdu eben Antonio de Vega arkitekto ospetsuari deitzeko, eta harek hartzeko diseinua egiteko ardurea7<\/sup>Ibid. 1754ko urriaren 23a.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBerreragite-lanak 1757 eta 1761 bitartean egin ziran, etenaldi barik, Santiago de Ordorica errematatzaileak eta Juan de Guezala maisu harginak zuzenduta8<\/sup>BFAH-AHFB JCR1776\/004.<\/span><\/span><\/span>, beti be, Vega maisuak berak gainbegiratuta9<\/sup>Ibid. Esaterako, 1758ko apirilaren 13an jaso ebenez, 20 erreal ordaindu eutsiezan trazagileari, bi egunez Lemoara joateko, obrea zelan joian ikusteko eta kontratisteari kanpantorrea eta altarea egiteko moduen inguruan gomendioak emoteko.<\/span><\/span><\/span>. Soldaten eta materialen gastu handiei aurre egiteko, hamarrenaren heren bi ordaintzeaz salbuestea lortu eben10<\/sup>Ibidem.1756<\/span><\/span><\/span>, eta diru hori eraikuntzan erabili eben oso-osorik. Lanek iraun eben bitartean, hurbileko San Inazio ermitara eroan eben Txit Saindua.<\/p>\n<\/p>\nHurrengo urteetan, egiteko egozan lan txikiak errematau eta bigarren mailako lan batzuk osotu ebezan: presbiterioko harrizko zoladura egitea (1762)11<\/sup>Ibidem. 1762ko martxoaren 1a. Joseph Ardanza harginak egina.<\/span><\/span><\/span>, atarian ur bedeinkaturako ontzi bat ipintea (1763)12<\/sup>Ibidem. 1763ko maiatzaren 3a.<\/span><\/span><\/span>, ate nagusian aurre-atea jartea (1789)13<\/sup>Ibidem. 1789ko zemendiaren 10a. 55 erreal ordaindu ziran lan horren truke.<\/span><\/span><\/span>, etab. Hortik aurrera, konponketa-lan txikiagoak egin ziran, esaterako, 1832-1833 artekoa14<\/sup>Add a Tooltip Text<\/span><\/span><\/span>, baina ez eutsien eragin tenpluaren oinarrizko egitureari. Kanpantorreak eta hango eskilarek bakarrik sortu ebezan arazo errepikakor batzuk, eta ez ziran inoiz erabat konpondu. Izan be, barriro ekin eutseen 1804an, 1827an, 1846an, 1852an eta 1855ean eta, azkenekoz, Gerra Zibilaren ostean15<\/sup>Ibidem. L.F. n. 1804an, 175 erreal eta 27 marabedi ordaindu ebezan torrea eta eskilarak konpontzeagaitik. Gero, 1827an, 932 errealeko beste partida bat erregistrau ebn, eleizan eta torrean obrak egiteko. Ibidem.L.F. n (1829-1922). 1846an, 36 erreal gastau ebezan torrearen aretoan egindako behar batzuetarako, eta 1852an eskilarearen zati bat barritu eben, 143 errealeko gastua eginda. 1853an 171 errealeko beste partida bat dago jasota, kanpantorreko aretoa konpontzeko, eta 1855ean, gauza bererako, 2.305 errealeko beste ordainketa bat jaso zan. YBARRA, J.: Cat\u00e1logo... lanak (512) gerraostean egindako konponketei buruzko albiste labur bat emoten dau.<\/span><\/span><\/span>. 1944an, parrokiako kontuen arabera, torreko eskilarearen obrea egin zan. Horretarako, 2.160,02 pezeta ordainduta, 2.100 kilo burdina ipini ebezan eta, ondorioz, eskilararen eta barrua zarpietako lanen kostua 3.500 pezetara ailegau zan16<\/sup>AHEB-BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signaturea. 1944ko kontuak.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nDenpora batez, atarian, udaletxe modura erabilten eben areto itxi bat egon zan, baina, 1888an, Jos\u00e9 Bustinzak eratsi egin eban17<\/sup>Ibid. L.F.III Guztira 400 erreal ordaindu ebezan ataria eratsi eta konpontzeagaitik.<\/span><\/span><\/span>, eta jatorrizko itxurea emon eutsan atzera atariari.<\/p>\n<\/p>\n1891n, sakristia zaharra handitzea proponidu eben. Garai hatan, kurutzadurearen besoaren eta absidearen artean sortzen zan hegoaldeko ertzean egoan. Horretarako, Bartolome de Alc\u00edbar zeanuritar obra-maisuari enkargau eutsien proiektua, eta harek 3.854,81 pezetako kostua ezarri eutsan obreari. Helburua zan sakristia zaharraren ondoren eta burualdearen perimetroari jarraituz, iparraldeko besoraino, honako honeek egitea: lokal bat idazmahaia eta liburu-artxiboa jarteko, beste lokal bat maiordomoentzat eta publiko orokorrarentzat, komun bi eta sarbide barri bat presbiteriotik sartzeko, sakristian egoanagazko simetrian. Obrea emoten ebana baino gatxagoa zan, lurraren desnibelaren arazoa konpondu behar zalako. Horretarako, horma handi loditu bat eregi eben, zimenduak bermatzeko. Era berean, obra-proiektuan jasota egoan aurreko eraikinagaz bat etorren obra bat egitea. Hau da, handitze-lanetan, gola-erako erlatx perimetrala eta tenpluaren aparailuak imitau behar ziran, bai eta sakristia zaharreko harlanduzko ertzak be, iparraldean beste ertz bat sortzeko18<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1828-1922, 2472\/003-00 signaturea. 1891ko kontuak eta Askotariko Paperak, 2475\/002-00 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Pascasio de Bustinzari esleitu eutsien proiektua, 13.500 errealen truke (3.225 pezeta), eta Bustinzak berak urtebete geroago egindako zenbait hobekuntzaren ondoren lortutako emoitza gaur egun be ikusten da, nahi-ta bao batzuk aldatu diran Ebanjelioaren horman eta beste batzuk egin diran sotoaren parean.<\/p>\n<\/p>\nTenpluaren azken zaharbarritze garrantzitsuak 1993an egin ebezan: hormak zarpiau, sakristiaren sabaia bota, teilatuan konponketa batzuk egin eta estalgia osotu eben adreiluzko trenkadeagaz19<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenplua konpontzeko obrei buruzko espedientea, 1988-1995, D2-0064\/014 signaturea.<\/span><\/span><\/span>; eta 1998an, Jos\u00e9 Floren Urutxurtu arkitektoaren proiektuari jarraituz, eleizako kupulea eta torrea konpondu ebezan20<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenpluko torrea konpontzeko eta zenbait lokal gaitzeko obrei buruzko espedientea, 1996-2000, D2-0047\/006 signaturea.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n[\/et_pb_text][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/4-Crucero-cabecera-Santa-Maria-Lemoa.jpg\"){kind=link}
![[5]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nNabe nagusia eta kanpantorrea oinplano angeluzuzeneko moltso handi baten zati dira. Moltso hori sakristiak mugatzen dau, burualdea eta ataria inguratuz, hego eta iparretik. Iparraldean askotariko gelak dagoz [6]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nBurualdeko eta oinaldeko zoruak maila ezbardinetan dagozala aprobetxatuz, soto bat sortu da sakristiaren eta presbiterioaren azpian [7]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nHalanda ze, kanpotik ezin hobeto ikusi leiteken bolumen-metaketa bat sortu da.<\/p>\n<\/p>\nAparailua harlangatxezkoa<\/b> da [8]<\/a>, eta zarpiauta dago, egitura-elementuetan izan ezik: kanpantorrearen beheko atala, erlatxak, horma-bularrak, pilastrak eta bao eta sarbideen ertzak. Horreetan, harlandua agerian dago, eta kontraste kromatiko ederra sortzen dau<\/p>\n<\/p>\nKanpokaldean, horma perimetralek urtengune bat daukie argaltzen diran lekuan [9]<\/a>. Nabean, goiko leihoen azpitik igaroten da; kurutzaduran eta absidean, barriz, baoen gainetik [10]<\/a>. Koska txiki bat ikusten da iparraldeko besoaren hormetan [11]<\/a>, baina ez dago halangorik ez burualdean ez hegoaldeko besoan.<\/p>\n<\/p>\nGuztia gola erako erlatx [12]<\/a> nahiko urten baten amaitzen da, eta kontrahormei be eragiten deutse.<\/p>\n<\/p>\nBarrukaldean, hormon beheko aldea babesteko, harrizko plakakaz egindako zokalo bat dago [13]<\/a>, orain dala gitxikoa.<\/p>\n<\/p>\nHorma horreetan horma-hobi bi dagoz zulotuta. Lehenengoa [14]<\/a>, epistolearen horman (hegoaldean), bigarren atalean dago edegita, ezohiko altueran. Bao dinteldu handi bat da, apalerako gidea daukana; beharbada artxiborako erabilten izan zan iraganean. Kokapen bitxiagaitik, pentsau leiteke beste nonondik ekarri ebela. Bigarren horma-hobia [15]<\/a> korupean dago, ebanjelioaren horman. Bao dinteldun txiki bat da, oin dala gitxi egindako egurrezko atetxu bategaz itxita.<\/p>\n<\/p>\nGaur egungo zoladurea<\/b> oholtza bat da [16]<\/a>, baita presbiterioa be, zeina harmaila bitan goratuta dagoan. Jatorrizko zolarria, hareharrizko lauzaz egina [17]<\/a>, metro karratu inguruko zati txiki baten konserbauta dago, absidearen eta sakristiaren hegoaldeko sarbidearen arteko igarobidean.<\/p>\n<\/p>\nEraikinaren egiturea erraz igarten da, barrukaldetik zein kanpokaldetik. Han, euskarriak<\/b> pilastra toskanarrak dira [18]<\/a>, kurutze-formakoak kurutzadurearen ertzetan. Pilastren gainean bermatzen dira parpain-arkuak eta kapilak markoztatzen dabezanak, zeinak zirkuluerdi-formakoak diran, apur bat beheratuak, eta gangak sortzen dabez [19]<\/a>. Burualdeko eta oinaldeko ertzetan ez da formula hori errepikatzen; aitzitik, gangen ertzak izkinetara jausten dira zuzenean [20]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nKanpokaldean, sistema hori bermatzeko, horma-bular batzuk dagoz [21]<\/a>, beheko hiru atalen arteko lotunean jarriak, barruko pilastrei jagokozanak. Sekzino angeluzuzena daukie, atal bikoa, eta goiko herena oinarria baino nabarmen argalagoa da [22]<\/a>. Horma-bular horreek horman behe-behetik goraino atxikita dagoz, eraikina inguratzen dauen gola-erako erlatxagaz bat egin arte.<\/p>\n<\/p>\nNabea, absidea eta transeptuaren besoak estalduten dabezan gangak<\/b> lunetaz osotuta dagoz [23]<\/a>, eta kurutzaduran, ostera, ertz-gangak dagoz [24]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nTeilatua lau isurikoa da, eta besoetan hirukoa [25]<\/a>. Hegalak ez dau asko urteten, eta gola-erako erlatxean bermatuta dago [26]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nLeihoetatik sartzen da argia tenplura. Dobela-formako leihoburua daukie, eta barruan eta kanpoan txaranbelduta dagoz [27]<\/a>. Modu simetrikoan dagoz kokatuta, nabearen atal bakotxaren alde bietan, eta hori ezohikoa da lurralde honetan, iparraldea itsua izan ohi da-ta. Presbiterioko epistolearen aldean beste bat dago edegita, antzeko ezaugarriakaz, baina bikotekiderik bakoa [28]<\/a>. Bao guztiak ixteko, oin dala gitxi egindako beirate geometrikoak dagoz [29]<\/a>, eta burdin-hesia daukie kanpokaldean, babesteko.<\/p>\n<\/p>\nEleizara sartzeko ate handi bat dago, torrearen azpian edegita [30]<\/a>, eta eleizearen ardatz axialagaz bat eginda. Beste sarbide bi dagoz, txikiagoak, nabearen hirugarren atalaren alde bietan. <\/i>Gaur egun, horreetatik, hegoaldeko hormakoa [31]<\/a> bakarrik erabili daiteke, eta Ebanjelioaren aldean dagoana [32]<\/a>, barriz, eguneroko kapilara eta sakristia barrira sartzeko erabilten da. Hiru baoek dobela-formako ateburuak daukiez, eta plakazko buztarria kanpokaldean. Barrukaldean, barriz, lerro zuzeneko arku beheratuak dira.<\/p>\n<\/p>\nKanpokaldean, torrearen beheko sarreraren ondoan, Ma\u00f1aria erako marmol baltzezko ontzi bat dago ur bedeinkaturako [33]<\/a>. Haren kopeak oboide alderantzikatuko kono baten itxura dauka, eta triangelu forman amaitzen da, kurutze zizelkatu bategaz errematetako.<\/p>\n<\/p>\nKorua<\/b> [34]<\/a> oinaldean dago, eta atzeko atala baino apur bat handiagoa da. Haren egitureari eusteko, arku beheratu baten itxura daukan hormigoi moldekatuzko zubi handi bat dago [35]<\/a>. Elementu hori 1966an egin eben1<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokian koru barri bat eregiteko obren espedientea, 1966, D2-0064\/010 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Hara heltzeko, atal biko eskilara ukondotu bat dago, klaustroetakoen erakoa [36]<\/a>, hori be barritua.<\/p>\n<\/p>\nTorrea<\/b> tenpluaren oinaldean dago, ardatzeko sarbidearen gainean. Prismatikoa eta lauangeluarra da [37]<\/a>, eta hiru gorputz teleskopiko ditu. Zenbat eta altuago, orduan eta luze eta meheagoak. Oinarria atariagaz lotuta dago, eta aurrekaldera zabaltzen da, plaka lisoko inposta-kapitela daukien erdi-puntuko hiru arkuren bidez [38]<\/a>. Goiko gorputzen arteko soldadurak inposta-lerroakaz markauta dagoz: behekoa bozel-laurdenean, listel bigaz; eta goikoak gola-erako profilagaz, tenpluko erlatx orokorrean lez [39]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nErdiko atala argitzeko, bao dinteldun txiki bi dagoz, burdin-hesiz itxiak, bigarren solairuko hegoaldeko fatxadan [40]<\/a>. Hirugarren solairuan, lau bao kardinal zabal dagoz kanpaientzat, erdi-puntuko arkudunak, xaflaz eta listelez egindako kapitelen gainean [41]<\/a>. Kanpantorrea burutzeko, plinto labur bat dago. Bere erlatxa dauka, and ebagidura karratuko lau pinakulu angeluar eta erraboilkara [42]<\/a>. Gainean, lau ataleko kupula bat dago. Horretan, hegoaldean, argiztatzeko bao txiki bat dago zabalik, erdi-puntuko arkua daukana [43]<\/a>, eta, gailurrean, guztia koroituz, boladun pinakulua eta burdinazko haize-orratz edo kurutze bat ditu [44]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nTorrearen errematea eta oinarria harlanduz egin ziran, eta tarteko ataletan, aldiz, kalidadezko harria baoetarako eta izkinetako kateetarako gorde zan, eta gainerako horma-atalak zarpiauta dagoz.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko fatxadan erloju-esfera bat dauka [45]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nKanpantorrera sartzeko, pasabide dinteldun bat dago, laprandura arineko tunel bat dauena. Barrukaldean hormigoizko eskilara bat dago [46]<\/a>, 1944an egina2<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signature<\/span><\/span><\/span>. Barruko perimetroari atxikitako tarteak ditu. Hormigoizkoak dira, era berean, gaur egungo zoru erabilgarriak. Bata sarrerearen parean dago, eta bestea kanpaien gorputzean.<\/p>\n<\/p>\nJatorrizko sakristia<\/b> oinplano karratuko gune txiki bat zan, burualdearen eta kurutzadureak epistolearen aldean daukan besoaren artean doitua [47]<\/a>. Horretara sartzeko, dinteldun pasabide bat egoan presbiterioan, eta hondino be hortxe dago [48]<\/a>. Eraikinaren gainerako atalak lez egin eben, baita gola-erako erlatxa be, oraindokarren kontserbetan dauana.<\/p>\n<\/p>\nBaina, ikusiko dogun lez, 1891n handitu egin eben, absidea guztiz inguratzen eben gela batzuk gehituta [49]<\/a>. Dirudienez, obra barrian erlatxeko piezak berrerabili ebezan, amaitu ziran arte (hegoaldeko alde osoan eta ipar-sortaldeko ertzean ikusi daitekez), eta harlandurik geratu ez zanean zelanbaiteko imitazinoa egin eben, teilatuaren hegalari batasuna emoteko asmoz.<\/p>\n<\/p>\nGainera, leku horretan lurraren desnibela nabarmen handitzen zala aprobetxatuz, handitze-lanek aukerea emon eben tenpluan soto zabal bat egiteko.<\/p>\n<\/p>\nXX. mendearen amaieran, gela horreek guztiak barritu egin ziran, eta gaur egun interes bako guneak dira, sabai aizunagaz estalduak eta leiho dinteldun batzukaz argiztatuak.<\/p>\n<\/p>\nAtaria<\/b>, jatorrian, bertatik igaroteko modukoa zan, transeptuaren besoen arteko perimetroan eta torrearen gorputzaren azpian, baina, gero, itxi egin eben iparraldeko erdian, gunea aprobetxau eta gela osogarriak eregiteko (eguneroko kapila, parrokiako bulegoa…) [50]<\/a>. Nabera zabaltzen dira iparraldeko ate zaharraren eta burualdean dagoan sarbide dinteldun barri baten bidez, zeinak aurrekoak imitetan dituan. Burualdea inguratzen daben gelak lez, sabai aizunez estalduta dagoz, eta leiho dinteldunak daukiez argitzeko, guztiak obra barrikoak.<\/p>\n<\/p>\nHalanda ze, jatorrizko atariaren hegoaldeko erdian baino ezin da ibili orain [51]<\/a>. Sartaldean horma batez itxita dago, eta harlangatxezko petrilez babestua hegoaldean. Estalgia terraza modukoa da, oin dala gitxi egina, eta zutabe batzuen bidez eutsia. Guztia hormigoizkoa da, eta material bera erabili da zoruan eta eleizearen hormei atxikitako banku jarraituan.<\/p>\n<\/p>\nHiru igarobide ditu, bat kanpantorrearen azpian eta beste bi plazara edegita. Azken bi horreek ur-jauzi erako eskilarak daukiez lurraren desnibela gainditzeko [52]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nGuztia XX. mendeko burdin hesi bategaz dago itxita.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko eremu horretan, gaur egungo estalgiaren gainetik, hondino be arkupe zaharraren isurkia ikusi daiteke, gaur egungoa baino apur bat gorago. Isuri bakarreko teilape baten ohiko ereduaren arabera eginda egoan.<\/p>\n<\/p>\nAzaldutakotik ondorioztatzen danez, Euskal Herrian barrokoaren amaieran egon zan arkitektura soil eta klasizistearen eredu bikaina da Lemoako Andra Mari. Ez dauka ia apaingarririk, eta horrek \u2013zelanbait\u2013 edertasunaren kontzeptu jakin bat indartzen dau: oinplanoaren eta altzaerearen simetria perfektuaren bidez eta eraikuntza-elementuen arteko zenbakizko erlazio harmoniatsuetan bilatu dan kontzeptu bat. Arabere erakargarriagoa da goitik behera eta denpora-tarte labur baten berreregi ebelako, eta ondoren ez jakolako egin gehikuntza edo ezabapenik, jatorrizko proiektua desitxuratuko ebanik. Horregaitik, XVIII. mendearen erdikaldeko Bizkaiko arkitekturearen paradigmearen balioa dauka. Formearen planteamentuari jagokonez, Bediako parrokiaren, Urdu\u00f1ako Antiguako Andra Mariaren Santutegiaren \u2013arkitekto beraren lanik goiztiarrena\u2013 eta Udiarragako Santutegia egiteko handik urte batzuetara Juan de Iturburu maisuak marraztu eban diseinuaren antzekoa da.<\/p>\n<\/p>\nLemoako jatorrizko eleizeak akats asko eukazan egin zanetik, XVII. mendeko lehenengo urteetatik, gitxienez. Bizkaiko eleiza askotan lez, gangea ez zan guztiz osotu, baliabide falteagaitik, eta atzeko erdikalde osoak teilape prekario bat eukan estalgi. 1616an, erretoreak adierazo eban absideko hormea sabelduta egoala, kanpantorrea erabat hondatuta, eta nabeko hilobiak oso egoera txarrean 3<\/sup>A.O.S., Eleizearen Patronatua, 184-200. Lemoa-Andra Mari. 1616ko ikerketea.<\/span><\/span><\/span>. 1640an, gotzainaren bisita baten ostean, Sebastian Zabala eta Francisco Linaza arotzek preminazko konponketa batzuk egin ebezan teilatu-zurajean 4<\/sup>AHEB-BEHA., Lemona: Santa Mar\u00eda de la Natividad, L.F. 1 (1625-1723).<\/span><\/span><\/span>, eta, urte bi geroago, Juan de Aranak tenpluaren hormak luzidu ebazan5<\/sup>Ibid., 1642. Lan hagaitik 612 erreal kobrau ebazan. Urte berean, Pedro Odriozola arotzari eta Andr\u00e9s Belaortegui errementariari eleizako \u201coholtzea\u201d konpontzeko eskatu eutseen.<\/span><\/span><\/span>, baina inoiz ez zan obra handiagorik egin.<\/p>\n<\/p>\nDirudienez, XVIII. mendearen erdikaldean egoerea jasanezina zan. Izan be, 1754an, eraikina aztertzeko eskatu eutseen hargin batzuei, eraikina zutik manteniduteko zer egin ete eitekean argitu eien6<\/sup>Ibid. L.F. n (1722-1828).1754.<\/span><\/span><\/span>. Adituek ondorioztatu ei eben guztiz barritzea zala onena, eta hurrengo urtean mezulari bat bialdu eben Antonio de Vega arkitekto ospetsuari deitzeko, eta harek hartzeko diseinua egiteko ardurea7<\/sup>Ibid. 1754ko urriaren 23a.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBerreragite-lanak 1757 eta 1761 bitartean egin ziran, etenaldi barik, Santiago de Ordorica errematatzaileak eta Juan de Guezala maisu harginak zuzenduta8<\/sup>BFAH-AHFB JCR1776\/004.<\/span><\/span><\/span>, beti be, Vega maisuak berak gainbegiratuta9<\/sup>Ibid. Esaterako, 1758ko apirilaren 13an jaso ebenez, 20 erreal ordaindu eutsiezan trazagileari, bi egunez Lemoara joateko, obrea zelan joian ikusteko eta kontratisteari kanpantorrea eta altarea egiteko moduen inguruan gomendioak emoteko.<\/span><\/span><\/span>. Soldaten eta materialen gastu handiei aurre egiteko, hamarrenaren heren bi ordaintzeaz salbuestea lortu eben10<\/sup>Ibidem.1756<\/span><\/span><\/span>, eta diru hori eraikuntzan erabili eben oso-osorik. Lanek iraun eben bitartean, hurbileko San Inazio ermitara eroan eben Txit Saindua.<\/p>\n<\/p>\nHurrengo urteetan, egiteko egozan lan txikiak errematau eta bigarren mailako lan batzuk osotu ebezan: presbiterioko harrizko zoladura egitea (1762)11<\/sup>Ibidem. 1762ko martxoaren 1a. Joseph Ardanza harginak egina.<\/span><\/span><\/span>, atarian ur bedeinkaturako ontzi bat ipintea (1763)12<\/sup>Ibidem. 1763ko maiatzaren 3a.<\/span><\/span><\/span>, ate nagusian aurre-atea jartea (1789)13<\/sup>Ibidem. 1789ko zemendiaren 10a. 55 erreal ordaindu ziran lan horren truke.<\/span><\/span><\/span>, etab. Hortik aurrera, konponketa-lan txikiagoak egin ziran, esaterako, 1832-1833 artekoa14<\/sup>Add a Tooltip Text<\/span><\/span><\/span>, baina ez eutsien eragin tenpluaren oinarrizko egitureari. Kanpantorreak eta hango eskilarek bakarrik sortu ebezan arazo errepikakor batzuk, eta ez ziran inoiz erabat konpondu. Izan be, barriro ekin eutseen 1804an, 1827an, 1846an, 1852an eta 1855ean eta, azkenekoz, Gerra Zibilaren ostean15<\/sup>Ibidem. L.F. n. 1804an, 175 erreal eta 27 marabedi ordaindu ebezan torrea eta eskilarak konpontzeagaitik. Gero, 1827an, 932 errealeko beste partida bat erregistrau ebn, eleizan eta torrean obrak egiteko. Ibidem.L.F. n (1829-1922). 1846an, 36 erreal gastau ebezan torrearen aretoan egindako behar batzuetarako, eta 1852an eskilarearen zati bat barritu eben, 143 errealeko gastua eginda. 1853an 171 errealeko beste partida bat dago jasota, kanpantorreko aretoa konpontzeko, eta 1855ean, gauza bererako, 2.305 errealeko beste ordainketa bat jaso zan. YBARRA, J.: Cat\u00e1logo... lanak (512) gerraostean egindako konponketei buruzko albiste labur bat emoten dau.<\/span><\/span><\/span>. 1944an, parrokiako kontuen arabera, torreko eskilarearen obrea egin zan. Horretarako, 2.160,02 pezeta ordainduta, 2.100 kilo burdina ipini ebezan eta, ondorioz, eskilararen eta barrua zarpietako lanen kostua 3.500 pezetara ailegau zan16<\/sup>AHEB-BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signaturea. 1944ko kontuak.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nDenpora batez, atarian, udaletxe modura erabilten eben areto itxi bat egon zan, baina, 1888an, Jos\u00e9 Bustinzak eratsi egin eban17<\/sup>Ibid. L.F.III Guztira 400 erreal ordaindu ebezan ataria eratsi eta konpontzeagaitik.<\/span><\/span><\/span>, eta jatorrizko itxurea emon eutsan atzera atariari.<\/p>\n<\/p>\n1891n, sakristia zaharra handitzea proponidu eben. Garai hatan, kurutzadurearen besoaren eta absidearen artean sortzen zan hegoaldeko ertzean egoan. Horretarako, Bartolome de Alc\u00edbar zeanuritar obra-maisuari enkargau eutsien proiektua, eta harek 3.854,81 pezetako kostua ezarri eutsan obreari. Helburua zan sakristia zaharraren ondoren eta burualdearen perimetroari jarraituz, iparraldeko besoraino, honako honeek egitea: lokal bat idazmahaia eta liburu-artxiboa jarteko, beste lokal bat maiordomoentzat eta publiko orokorrarentzat, komun bi eta sarbide barri bat presbiteriotik sartzeko, sakristian egoanagazko simetrian. Obrea emoten ebana baino gatxagoa zan, lurraren desnibelaren arazoa konpondu behar zalako. Horretarako, horma handi loditu bat eregi eben, zimenduak bermatzeko. Era berean, obra-proiektuan jasota egoan aurreko eraikinagaz bat etorren obra bat egitea. Hau da, handitze-lanetan, gola-erako erlatx perimetrala eta tenpluaren aparailuak imitau behar ziran, bai eta sakristia zaharreko harlanduzko ertzak be, iparraldean beste ertz bat sortzeko18<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1828-1922, 2472\/003-00 signaturea. 1891ko kontuak eta Askotariko Paperak, 2475\/002-00 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Pascasio de Bustinzari esleitu eutsien proiektua, 13.500 errealen truke (3.225 pezeta), eta Bustinzak berak urtebete geroago egindako zenbait hobekuntzaren ondoren lortutako emoitza gaur egun be ikusten da, nahi-ta bao batzuk aldatu diran Ebanjelioaren horman eta beste batzuk egin diran sotoaren parean.<\/p>\n<\/p>\nTenpluaren azken zaharbarritze garrantzitsuak 1993an egin ebezan: hormak zarpiau, sakristiaren sabaia bota, teilatuan konponketa batzuk egin eta estalgia osotu eben adreiluzko trenkadeagaz19<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenplua konpontzeko obrei buruzko espedientea, 1988-1995, D2-0064\/014 signaturea.<\/span><\/span><\/span>; eta 1998an, Jos\u00e9 Floren Urutxurtu arkitektoaren proiektuari jarraituz, eleizako kupulea eta torrea konpondu ebezan20<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenpluko torrea konpontzeko eta zenbait lokal gaitzeko obrei buruzko espedientea, 1996-2000, D2-0047\/006 signaturea.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n[\/et_pb_text][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/5-Campanario-1-Santa-Maria-Lemoa.jpg\"){kind=link}
![[6]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nBurualdeko eta oinaldeko zoruak maila ezbardinetan dagozala aprobetxatuz, soto bat sortu da sakristiaren eta presbiterioaren azpian [7]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nHalanda ze, kanpotik ezin hobeto ikusi leiteken bolumen-metaketa bat sortu da.<\/p>\n<\/p>\nAparailua harlangatxezkoa<\/b> da [8]<\/a>, eta zarpiauta dago, egitura-elementuetan izan ezik: kanpantorrearen beheko atala, erlatxak, horma-bularrak, pilastrak eta bao eta sarbideen ertzak. Horreetan, harlandua agerian dago, eta kontraste kromatiko ederra sortzen dau<\/p>\n<\/p>\nKanpokaldean, horma perimetralek urtengune bat daukie argaltzen diran lekuan [9]<\/a>. Nabean, goiko leihoen azpitik igaroten da; kurutzaduran eta absidean, barriz, baoen gainetik [10]<\/a>. Koska txiki bat ikusten da iparraldeko besoaren hormetan [11]<\/a>, baina ez dago halangorik ez burualdean ez hegoaldeko besoan.<\/p>\n<\/p>\nGuztia gola erako erlatx [12]<\/a> nahiko urten baten amaitzen da, eta kontrahormei be eragiten deutse.<\/p>\n<\/p>\nBarrukaldean, hormon beheko aldea babesteko, harrizko plakakaz egindako zokalo bat dago [13]<\/a>, orain dala gitxikoa.<\/p>\n<\/p>\nHorma horreetan horma-hobi bi dagoz zulotuta. Lehenengoa [14]<\/a>, epistolearen horman (hegoaldean), bigarren atalean dago edegita, ezohiko altueran. Bao dinteldu handi bat da, apalerako gidea daukana; beharbada artxiborako erabilten izan zan iraganean. Kokapen bitxiagaitik, pentsau leiteke beste nonondik ekarri ebela. Bigarren horma-hobia [15]<\/a> korupean dago, ebanjelioaren horman. Bao dinteldun txiki bat da, oin dala gitxi egindako egurrezko atetxu bategaz itxita.<\/p>\n<\/p>\nGaur egungo zoladurea<\/b> oholtza bat da [16]<\/a>, baita presbiterioa be, zeina harmaila bitan goratuta dagoan. Jatorrizko zolarria, hareharrizko lauzaz egina [17]<\/a>, metro karratu inguruko zati txiki baten konserbauta dago, absidearen eta sakristiaren hegoaldeko sarbidearen arteko igarobidean.<\/p>\n<\/p>\nEraikinaren egiturea erraz igarten da, barrukaldetik zein kanpokaldetik. Han, euskarriak<\/b> pilastra toskanarrak dira [18]<\/a>, kurutze-formakoak kurutzadurearen ertzetan. Pilastren gainean bermatzen dira parpain-arkuak eta kapilak markoztatzen dabezanak, zeinak zirkuluerdi-formakoak diran, apur bat beheratuak, eta gangak sortzen dabez [19]<\/a>. Burualdeko eta oinaldeko ertzetan ez da formula hori errepikatzen; aitzitik, gangen ertzak izkinetara jausten dira zuzenean [20]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nKanpokaldean, sistema hori bermatzeko, horma-bular batzuk dagoz [21]<\/a>, beheko hiru atalen arteko lotunean jarriak, barruko pilastrei jagokozanak. Sekzino angeluzuzena daukie, atal bikoa, eta goiko herena oinarria baino nabarmen argalagoa da [22]<\/a>. Horma-bular horreek horman behe-behetik goraino atxikita dagoz, eraikina inguratzen dauen gola-erako erlatxagaz bat egin arte.<\/p>\n<\/p>\nNabea, absidea eta transeptuaren besoak estalduten dabezan gangak<\/b> lunetaz osotuta dagoz [23]<\/a>, eta kurutzaduran, ostera, ertz-gangak dagoz [24]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nTeilatua lau isurikoa da, eta besoetan hirukoa [25]<\/a>. Hegalak ez dau asko urteten, eta gola-erako erlatxean bermatuta dago [26]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nLeihoetatik sartzen da argia tenplura. Dobela-formako leihoburua daukie, eta barruan eta kanpoan txaranbelduta dagoz [27]<\/a>. Modu simetrikoan dagoz kokatuta, nabearen atal bakotxaren alde bietan, eta hori ezohikoa da lurralde honetan, iparraldea itsua izan ohi da-ta. Presbiterioko epistolearen aldean beste bat dago edegita, antzeko ezaugarriakaz, baina bikotekiderik bakoa [28]<\/a>. Bao guztiak ixteko, oin dala gitxi egindako beirate geometrikoak dagoz [29]<\/a>, eta burdin-hesia daukie kanpokaldean, babesteko.<\/p>\n<\/p>\nEleizara sartzeko ate handi bat dago, torrearen azpian edegita [30]<\/a>, eta eleizearen ardatz axialagaz bat eginda. Beste sarbide bi dagoz, txikiagoak, nabearen hirugarren atalaren alde bietan. <\/i>Gaur egun, horreetatik, hegoaldeko hormakoa [31]<\/a> bakarrik erabili daiteke, eta Ebanjelioaren aldean dagoana [32]<\/a>, barriz, eguneroko kapilara eta sakristia barrira sartzeko erabilten da. Hiru baoek dobela-formako ateburuak daukiez, eta plakazko buztarria kanpokaldean. Barrukaldean, barriz, lerro zuzeneko arku beheratuak dira.<\/p>\n<\/p>\nKanpokaldean, torrearen beheko sarreraren ondoan, Ma\u00f1aria erako marmol baltzezko ontzi bat dago ur bedeinkaturako [33]<\/a>. Haren kopeak oboide alderantzikatuko kono baten itxura dauka, eta triangelu forman amaitzen da, kurutze zizelkatu bategaz errematetako.<\/p>\n<\/p>\nKorua<\/b> [34]<\/a> oinaldean dago, eta atzeko atala baino apur bat handiagoa da. Haren egitureari eusteko, arku beheratu baten itxura daukan hormigoi moldekatuzko zubi handi bat dago [35]<\/a>. Elementu hori 1966an egin eben1<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokian koru barri bat eregiteko obren espedientea, 1966, D2-0064\/010 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Hara heltzeko, atal biko eskilara ukondotu bat dago, klaustroetakoen erakoa [36]<\/a>, hori be barritua.<\/p>\n<\/p>\nTorrea<\/b> tenpluaren oinaldean dago, ardatzeko sarbidearen gainean. Prismatikoa eta lauangeluarra da [37]<\/a>, eta hiru gorputz teleskopiko ditu. Zenbat eta altuago, orduan eta luze eta meheagoak. Oinarria atariagaz lotuta dago, eta aurrekaldera zabaltzen da, plaka lisoko inposta-kapitela daukien erdi-puntuko hiru arkuren bidez [38]<\/a>. Goiko gorputzen arteko soldadurak inposta-lerroakaz markauta dagoz: behekoa bozel-laurdenean, listel bigaz; eta goikoak gola-erako profilagaz, tenpluko erlatx orokorrean lez [39]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nErdiko atala argitzeko, bao dinteldun txiki bi dagoz, burdin-hesiz itxiak, bigarren solairuko hegoaldeko fatxadan [40]<\/a>. Hirugarren solairuan, lau bao kardinal zabal dagoz kanpaientzat, erdi-puntuko arkudunak, xaflaz eta listelez egindako kapitelen gainean [41]<\/a>. Kanpantorrea burutzeko, plinto labur bat dago. Bere erlatxa dauka, and ebagidura karratuko lau pinakulu angeluar eta erraboilkara [42]<\/a>. Gainean, lau ataleko kupula bat dago. Horretan, hegoaldean, argiztatzeko bao txiki bat dago zabalik, erdi-puntuko arkua daukana [43]<\/a>, eta, gailurrean, guztia koroituz, boladun pinakulua eta burdinazko haize-orratz edo kurutze bat ditu [44]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nTorrearen errematea eta oinarria harlanduz egin ziran, eta tarteko ataletan, aldiz, kalidadezko harria baoetarako eta izkinetako kateetarako gorde zan, eta gainerako horma-atalak zarpiauta dagoz.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko fatxadan erloju-esfera bat dauka [45]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nKanpantorrera sartzeko, pasabide dinteldun bat dago, laprandura arineko tunel bat dauena. Barrukaldean hormigoizko eskilara bat dago [46]<\/a>, 1944an egina2<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signature<\/span><\/span><\/span>. Barruko perimetroari atxikitako tarteak ditu. Hormigoizkoak dira, era berean, gaur egungo zoru erabilgarriak. Bata sarrerearen parean dago, eta bestea kanpaien gorputzean.<\/p>\n<\/p>\nJatorrizko sakristia<\/b> oinplano karratuko gune txiki bat zan, burualdearen eta kurutzadureak epistolearen aldean daukan besoaren artean doitua [47]<\/a>. Horretara sartzeko, dinteldun pasabide bat egoan presbiterioan, eta hondino be hortxe dago [48]<\/a>. Eraikinaren gainerako atalak lez egin eben, baita gola-erako erlatxa be, oraindokarren kontserbetan dauana.<\/p>\n<\/p>\nBaina, ikusiko dogun lez, 1891n handitu egin eben, absidea guztiz inguratzen eben gela batzuk gehituta [49]<\/a>. Dirudienez, obra barrian erlatxeko piezak berrerabili ebezan, amaitu ziran arte (hegoaldeko alde osoan eta ipar-sortaldeko ertzean ikusi daitekez), eta harlandurik geratu ez zanean zelanbaiteko imitazinoa egin eben, teilatuaren hegalari batasuna emoteko asmoz.<\/p>\n<\/p>\nGainera, leku horretan lurraren desnibela nabarmen handitzen zala aprobetxatuz, handitze-lanek aukerea emon eben tenpluan soto zabal bat egiteko.<\/p>\n<\/p>\nXX. mendearen amaieran, gela horreek guztiak barritu egin ziran, eta gaur egun interes bako guneak dira, sabai aizunagaz estalduak eta leiho dinteldun batzukaz argiztatuak.<\/p>\n<\/p>\nAtaria<\/b>, jatorrian, bertatik igaroteko modukoa zan, transeptuaren besoen arteko perimetroan eta torrearen gorputzaren azpian, baina, gero, itxi egin eben iparraldeko erdian, gunea aprobetxau eta gela osogarriak eregiteko (eguneroko kapila, parrokiako bulegoa…) [50]<\/a>. Nabera zabaltzen dira iparraldeko ate zaharraren eta burualdean dagoan sarbide dinteldun barri baten bidez, zeinak aurrekoak imitetan dituan. Burualdea inguratzen daben gelak lez, sabai aizunez estalduta dagoz, eta leiho dinteldunak daukiez argitzeko, guztiak obra barrikoak.<\/p>\n<\/p>\nHalanda ze, jatorrizko atariaren hegoaldeko erdian baino ezin da ibili orain [51]<\/a>. Sartaldean horma batez itxita dago, eta harlangatxezko petrilez babestua hegoaldean. Estalgia terraza modukoa da, oin dala gitxi egina, eta zutabe batzuen bidez eutsia. Guztia hormigoizkoa da, eta material bera erabili da zoruan eta eleizearen hormei atxikitako banku jarraituan.<\/p>\n<\/p>\nHiru igarobide ditu, bat kanpantorrearen azpian eta beste bi plazara edegita. Azken bi horreek ur-jauzi erako eskilarak daukiez lurraren desnibela gainditzeko [52]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nGuztia XX. mendeko burdin hesi bategaz dago itxita.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko eremu horretan, gaur egungo estalgiaren gainetik, hondino be arkupe zaharraren isurkia ikusi daiteke, gaur egungoa baino apur bat gorago. Isuri bakarreko teilape baten ohiko ereduaren arabera eginda egoan.<\/p>\n<\/p>\nAzaldutakotik ondorioztatzen danez, Euskal Herrian barrokoaren amaieran egon zan arkitektura soil eta klasizistearen eredu bikaina da Lemoako Andra Mari. Ez dauka ia apaingarririk, eta horrek \u2013zelanbait\u2013 edertasunaren kontzeptu jakin bat indartzen dau: oinplanoaren eta altzaerearen simetria perfektuaren bidez eta eraikuntza-elementuen arteko zenbakizko erlazio harmoniatsuetan bilatu dan kontzeptu bat. Arabere erakargarriagoa da goitik behera eta denpora-tarte labur baten berreregi ebelako, eta ondoren ez jakolako egin gehikuntza edo ezabapenik, jatorrizko proiektua desitxuratuko ebanik. Horregaitik, XVIII. mendearen erdikaldeko Bizkaiko arkitekturearen paradigmearen balioa dauka. Formearen planteamentuari jagokonez, Bediako parrokiaren, Urdu\u00f1ako Antiguako Andra Mariaren Santutegiaren \u2013arkitekto beraren lanik goiztiarrena\u2013 eta Udiarragako Santutegia egiteko handik urte batzuetara Juan de Iturburu maisuak marraztu eban diseinuaren antzekoa da.<\/p>\n<\/p>\nLemoako jatorrizko eleizeak akats asko eukazan egin zanetik, XVII. mendeko lehenengo urteetatik, gitxienez. Bizkaiko eleiza askotan lez, gangea ez zan guztiz osotu, baliabide falteagaitik, eta atzeko erdikalde osoak teilape prekario bat eukan estalgi. 1616an, erretoreak adierazo eban absideko hormea sabelduta egoala, kanpantorrea erabat hondatuta, eta nabeko hilobiak oso egoera txarrean 3<\/sup>A.O.S., Eleizearen Patronatua, 184-200. Lemoa-Andra Mari. 1616ko ikerketea.<\/span><\/span><\/span>. 1640an, gotzainaren bisita baten ostean, Sebastian Zabala eta Francisco Linaza arotzek preminazko konponketa batzuk egin ebezan teilatu-zurajean 4<\/sup>AHEB-BEHA., Lemona: Santa Mar\u00eda de la Natividad, L.F. 1 (1625-1723).<\/span><\/span><\/span>, eta, urte bi geroago, Juan de Aranak tenpluaren hormak luzidu ebazan5<\/sup>Ibid., 1642. Lan hagaitik 612 erreal kobrau ebazan. Urte berean, Pedro Odriozola arotzari eta Andr\u00e9s Belaortegui errementariari eleizako \u201coholtzea\u201d konpontzeko eskatu eutseen.<\/span><\/span><\/span>, baina inoiz ez zan obra handiagorik egin.<\/p>\n<\/p>\nDirudienez, XVIII. mendearen erdikaldean egoerea jasanezina zan. Izan be, 1754an, eraikina aztertzeko eskatu eutseen hargin batzuei, eraikina zutik manteniduteko zer egin ete eitekean argitu eien6<\/sup>Ibid. L.F. n (1722-1828).1754.<\/span><\/span><\/span>. Adituek ondorioztatu ei eben guztiz barritzea zala onena, eta hurrengo urtean mezulari bat bialdu eben Antonio de Vega arkitekto ospetsuari deitzeko, eta harek hartzeko diseinua egiteko ardurea7<\/sup>Ibid. 1754ko urriaren 23a.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBerreragite-lanak 1757 eta 1761 bitartean egin ziran, etenaldi barik, Santiago de Ordorica errematatzaileak eta Juan de Guezala maisu harginak zuzenduta8<\/sup>BFAH-AHFB JCR1776\/004.<\/span><\/span><\/span>, beti be, Vega maisuak berak gainbegiratuta9<\/sup>Ibid. Esaterako, 1758ko apirilaren 13an jaso ebenez, 20 erreal ordaindu eutsiezan trazagileari, bi egunez Lemoara joateko, obrea zelan joian ikusteko eta kontratisteari kanpantorrea eta altarea egiteko moduen inguruan gomendioak emoteko.<\/span><\/span><\/span>. Soldaten eta materialen gastu handiei aurre egiteko, hamarrenaren heren bi ordaintzeaz salbuestea lortu eben10<\/sup>Ibidem.1756<\/span><\/span><\/span>, eta diru hori eraikuntzan erabili eben oso-osorik. Lanek iraun eben bitartean, hurbileko San Inazio ermitara eroan eben Txit Saindua.<\/p>\n<\/p>\nHurrengo urteetan, egiteko egozan lan txikiak errematau eta bigarren mailako lan batzuk osotu ebezan: presbiterioko harrizko zoladura egitea (1762)11<\/sup>Ibidem. 1762ko martxoaren 1a. Joseph Ardanza harginak egina.<\/span><\/span><\/span>, atarian ur bedeinkaturako ontzi bat ipintea (1763)12<\/sup>Ibidem. 1763ko maiatzaren 3a.<\/span><\/span><\/span>, ate nagusian aurre-atea jartea (1789)13<\/sup>Ibidem. 1789ko zemendiaren 10a. 55 erreal ordaindu ziran lan horren truke.<\/span><\/span><\/span>, etab. Hortik aurrera, konponketa-lan txikiagoak egin ziran, esaterako, 1832-1833 artekoa14<\/sup>Add a Tooltip Text<\/span><\/span><\/span>, baina ez eutsien eragin tenpluaren oinarrizko egitureari. Kanpantorreak eta hango eskilarek bakarrik sortu ebezan arazo errepikakor batzuk, eta ez ziran inoiz erabat konpondu. Izan be, barriro ekin eutseen 1804an, 1827an, 1846an, 1852an eta 1855ean eta, azkenekoz, Gerra Zibilaren ostean15<\/sup>Ibidem. L.F. n. 1804an, 175 erreal eta 27 marabedi ordaindu ebezan torrea eta eskilarak konpontzeagaitik. Gero, 1827an, 932 errealeko beste partida bat erregistrau ebn, eleizan eta torrean obrak egiteko. Ibidem.L.F. n (1829-1922). 1846an, 36 erreal gastau ebezan torrearen aretoan egindako behar batzuetarako, eta 1852an eskilarearen zati bat barritu eben, 143 errealeko gastua eginda. 1853an 171 errealeko beste partida bat dago jasota, kanpantorreko aretoa konpontzeko, eta 1855ean, gauza bererako, 2.305 errealeko beste ordainketa bat jaso zan. YBARRA, J.: Cat\u00e1logo... lanak (512) gerraostean egindako konponketei buruzko albiste labur bat emoten dau.<\/span><\/span><\/span>. 1944an, parrokiako kontuen arabera, torreko eskilarearen obrea egin zan. Horretarako, 2.160,02 pezeta ordainduta, 2.100 kilo burdina ipini ebezan eta, ondorioz, eskilararen eta barrua zarpietako lanen kostua 3.500 pezetara ailegau zan16<\/sup>AHEB-BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signaturea. 1944ko kontuak.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nDenpora batez, atarian, udaletxe modura erabilten eben areto itxi bat egon zan, baina, 1888an, Jos\u00e9 Bustinzak eratsi egin eban17<\/sup>Ibid. L.F.III Guztira 400 erreal ordaindu ebezan ataria eratsi eta konpontzeagaitik.<\/span><\/span><\/span>, eta jatorrizko itxurea emon eutsan atzera atariari.<\/p>\n<\/p>\n1891n, sakristia zaharra handitzea proponidu eben. Garai hatan, kurutzadurearen besoaren eta absidearen artean sortzen zan hegoaldeko ertzean egoan. Horretarako, Bartolome de Alc\u00edbar zeanuritar obra-maisuari enkargau eutsien proiektua, eta harek 3.854,81 pezetako kostua ezarri eutsan obreari. Helburua zan sakristia zaharraren ondoren eta burualdearen perimetroari jarraituz, iparraldeko besoraino, honako honeek egitea: lokal bat idazmahaia eta liburu-artxiboa jarteko, beste lokal bat maiordomoentzat eta publiko orokorrarentzat, komun bi eta sarbide barri bat presbiteriotik sartzeko, sakristian egoanagazko simetrian. Obrea emoten ebana baino gatxagoa zan, lurraren desnibelaren arazoa konpondu behar zalako. Horretarako, horma handi loditu bat eregi eben, zimenduak bermatzeko. Era berean, obra-proiektuan jasota egoan aurreko eraikinagaz bat etorren obra bat egitea. Hau da, handitze-lanetan, gola-erako erlatx perimetrala eta tenpluaren aparailuak imitau behar ziran, bai eta sakristia zaharreko harlanduzko ertzak be, iparraldean beste ertz bat sortzeko18<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1828-1922, 2472\/003-00 signaturea. 1891ko kontuak eta Askotariko Paperak, 2475\/002-00 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Pascasio de Bustinzari esleitu eutsien proiektua, 13.500 errealen truke (3.225 pezeta), eta Bustinzak berak urtebete geroago egindako zenbait hobekuntzaren ondoren lortutako emoitza gaur egun be ikusten da, nahi-ta bao batzuk aldatu diran Ebanjelioaren horman eta beste batzuk egin diran sotoaren parean.<\/p>\n<\/p>\nTenpluaren azken zaharbarritze garrantzitsuak 1993an egin ebezan: hormak zarpiau, sakristiaren sabaia bota, teilatuan konponketa batzuk egin eta estalgia osotu eben adreiluzko trenkadeagaz19<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenplua konpontzeko obrei buruzko espedientea, 1988-1995, D2-0064\/014 signaturea.<\/span><\/span><\/span>; eta 1998an, Jos\u00e9 Floren Urutxurtu arkitektoaren proiektuari jarraituz, eleizako kupulea eta torrea konpondu ebezan20<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenpluko torrea konpontzeko eta zenbait lokal gaitzeko obrei buruzko espedientea, 1996-2000, D2-0047\/006 signaturea.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n[\/et_pb_text][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/6-Santa-Maria-Lemoa.jpg\"){kind=link}
![[7]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nHalanda ze, kanpotik ezin hobeto ikusi leiteken bolumen-metaketa bat sortu da.<\/p>\n<\/p>\nAparailua harlangatxezkoa<\/b> da [8]<\/a>, eta zarpiauta dago, egitura-elementuetan izan ezik: kanpantorrearen beheko atala, erlatxak, horma-bularrak, pilastrak eta bao eta sarbideen ertzak. Horreetan, harlandua agerian dago, eta kontraste kromatiko ederra sortzen dau<\/p>\n<\/p>\nKanpokaldean, horma perimetralek urtengune bat daukie argaltzen diran lekuan [9]<\/a>. Nabean, goiko leihoen azpitik igaroten da; kurutzaduran eta absidean, barriz, baoen gainetik [10]<\/a>. Koska txiki bat ikusten da iparraldeko besoaren hormetan [11]<\/a>, baina ez dago halangorik ez burualdean ez hegoaldeko besoan.<\/p>\n<\/p>\nGuztia gola erako erlatx [12]<\/a> nahiko urten baten amaitzen da, eta kontrahormei be eragiten deutse.<\/p>\n<\/p>\nBarrukaldean, hormon beheko aldea babesteko, harrizko plakakaz egindako zokalo bat dago [13]<\/a>, orain dala gitxikoa.<\/p>\n<\/p>\nHorma horreetan horma-hobi bi dagoz zulotuta. Lehenengoa [14]<\/a>, epistolearen horman (hegoaldean), bigarren atalean dago edegita, ezohiko altueran. Bao dinteldu handi bat da, apalerako gidea daukana; beharbada artxiborako erabilten izan zan iraganean. Kokapen bitxiagaitik, pentsau leiteke beste nonondik ekarri ebela. Bigarren horma-hobia [15]<\/a> korupean dago, ebanjelioaren horman. Bao dinteldun txiki bat da, oin dala gitxi egindako egurrezko atetxu bategaz itxita.<\/p>\n<\/p>\nGaur egungo zoladurea<\/b> oholtza bat da [16]<\/a>, baita presbiterioa be, zeina harmaila bitan goratuta dagoan. Jatorrizko zolarria, hareharrizko lauzaz egina [17]<\/a>, metro karratu inguruko zati txiki baten konserbauta dago, absidearen eta sakristiaren hegoaldeko sarbidearen arteko igarobidean.<\/p>\n<\/p>\nEraikinaren egiturea erraz igarten da, barrukaldetik zein kanpokaldetik. Han, euskarriak<\/b> pilastra toskanarrak dira [18]<\/a>, kurutze-formakoak kurutzadurearen ertzetan. Pilastren gainean bermatzen dira parpain-arkuak eta kapilak markoztatzen dabezanak, zeinak zirkuluerdi-formakoak diran, apur bat beheratuak, eta gangak sortzen dabez [19]<\/a>. Burualdeko eta oinaldeko ertzetan ez da formula hori errepikatzen; aitzitik, gangen ertzak izkinetara jausten dira zuzenean [20]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nKanpokaldean, sistema hori bermatzeko, horma-bular batzuk dagoz [21]<\/a>, beheko hiru atalen arteko lotunean jarriak, barruko pilastrei jagokozanak. Sekzino angeluzuzena daukie, atal bikoa, eta goiko herena oinarria baino nabarmen argalagoa da [22]<\/a>. Horma-bular horreek horman behe-behetik goraino atxikita dagoz, eraikina inguratzen dauen gola-erako erlatxagaz bat egin arte.<\/p>\n<\/p>\nNabea, absidea eta transeptuaren besoak estalduten dabezan gangak<\/b> lunetaz osotuta dagoz [23]<\/a>, eta kurutzaduran, ostera, ertz-gangak dagoz [24]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nTeilatua lau isurikoa da, eta besoetan hirukoa [25]<\/a>. Hegalak ez dau asko urteten, eta gola-erako erlatxean bermatuta dago [26]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nLeihoetatik sartzen da argia tenplura. Dobela-formako leihoburua daukie, eta barruan eta kanpoan txaranbelduta dagoz [27]<\/a>. Modu simetrikoan dagoz kokatuta, nabearen atal bakotxaren alde bietan, eta hori ezohikoa da lurralde honetan, iparraldea itsua izan ohi da-ta. Presbiterioko epistolearen aldean beste bat dago edegita, antzeko ezaugarriakaz, baina bikotekiderik bakoa [28]<\/a>. Bao guztiak ixteko, oin dala gitxi egindako beirate geometrikoak dagoz [29]<\/a>, eta burdin-hesia daukie kanpokaldean, babesteko.<\/p>\n<\/p>\nEleizara sartzeko ate handi bat dago, torrearen azpian edegita [30]<\/a>, eta eleizearen ardatz axialagaz bat eginda. Beste sarbide bi dagoz, txikiagoak, nabearen hirugarren atalaren alde bietan. <\/i>Gaur egun, horreetatik, hegoaldeko hormakoa [31]<\/a> bakarrik erabili daiteke, eta Ebanjelioaren aldean dagoana [32]<\/a>, barriz, eguneroko kapilara eta sakristia barrira sartzeko erabilten da. Hiru baoek dobela-formako ateburuak daukiez, eta plakazko buztarria kanpokaldean. Barrukaldean, barriz, lerro zuzeneko arku beheratuak dira.<\/p>\n<\/p>\nKanpokaldean, torrearen beheko sarreraren ondoan, Ma\u00f1aria erako marmol baltzezko ontzi bat dago ur bedeinkaturako [33]<\/a>. Haren kopeak oboide alderantzikatuko kono baten itxura dauka, eta triangelu forman amaitzen da, kurutze zizelkatu bategaz errematetako.<\/p>\n<\/p>\nKorua<\/b> [34]<\/a> oinaldean dago, eta atzeko atala baino apur bat handiagoa da. Haren egitureari eusteko, arku beheratu baten itxura daukan hormigoi moldekatuzko zubi handi bat dago [35]<\/a>. Elementu hori 1966an egin eben1<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokian koru barri bat eregiteko obren espedientea, 1966, D2-0064\/010 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Hara heltzeko, atal biko eskilara ukondotu bat dago, klaustroetakoen erakoa [36]<\/a>, hori be barritua.<\/p>\n<\/p>\nTorrea<\/b> tenpluaren oinaldean dago, ardatzeko sarbidearen gainean. Prismatikoa eta lauangeluarra da [37]<\/a>, eta hiru gorputz teleskopiko ditu. Zenbat eta altuago, orduan eta luze eta meheagoak. Oinarria atariagaz lotuta dago, eta aurrekaldera zabaltzen da, plaka lisoko inposta-kapitela daukien erdi-puntuko hiru arkuren bidez [38]<\/a>. Goiko gorputzen arteko soldadurak inposta-lerroakaz markauta dagoz: behekoa bozel-laurdenean, listel bigaz; eta goikoak gola-erako profilagaz, tenpluko erlatx orokorrean lez [39]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nErdiko atala argitzeko, bao dinteldun txiki bi dagoz, burdin-hesiz itxiak, bigarren solairuko hegoaldeko fatxadan [40]<\/a>. Hirugarren solairuan, lau bao kardinal zabal dagoz kanpaientzat, erdi-puntuko arkudunak, xaflaz eta listelez egindako kapitelen gainean [41]<\/a>. Kanpantorrea burutzeko, plinto labur bat dago. Bere erlatxa dauka, and ebagidura karratuko lau pinakulu angeluar eta erraboilkara [42]<\/a>. Gainean, lau ataleko kupula bat dago. Horretan, hegoaldean, argiztatzeko bao txiki bat dago zabalik, erdi-puntuko arkua daukana [43]<\/a>, eta, gailurrean, guztia koroituz, boladun pinakulua eta burdinazko haize-orratz edo kurutze bat ditu [44]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nTorrearen errematea eta oinarria harlanduz egin ziran, eta tarteko ataletan, aldiz, kalidadezko harria baoetarako eta izkinetako kateetarako gorde zan, eta gainerako horma-atalak zarpiauta dagoz.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko fatxadan erloju-esfera bat dauka [45]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nKanpantorrera sartzeko, pasabide dinteldun bat dago, laprandura arineko tunel bat dauena. Barrukaldean hormigoizko eskilara bat dago [46]<\/a>, 1944an egina2<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signature<\/span><\/span><\/span>. Barruko perimetroari atxikitako tarteak ditu. Hormigoizkoak dira, era berean, gaur egungo zoru erabilgarriak. Bata sarrerearen parean dago, eta bestea kanpaien gorputzean.<\/p>\n<\/p>\nJatorrizko sakristia<\/b> oinplano karratuko gune txiki bat zan, burualdearen eta kurutzadureak epistolearen aldean daukan besoaren artean doitua [47]<\/a>. Horretara sartzeko, dinteldun pasabide bat egoan presbiterioan, eta hondino be hortxe dago [48]<\/a>. Eraikinaren gainerako atalak lez egin eben, baita gola-erako erlatxa be, oraindokarren kontserbetan dauana.<\/p>\n<\/p>\nBaina, ikusiko dogun lez, 1891n handitu egin eben, absidea guztiz inguratzen eben gela batzuk gehituta [49]<\/a>. Dirudienez, obra barrian erlatxeko piezak berrerabili ebezan, amaitu ziran arte (hegoaldeko alde osoan eta ipar-sortaldeko ertzean ikusi daitekez), eta harlandurik geratu ez zanean zelanbaiteko imitazinoa egin eben, teilatuaren hegalari batasuna emoteko asmoz.<\/p>\n<\/p>\nGainera, leku horretan lurraren desnibela nabarmen handitzen zala aprobetxatuz, handitze-lanek aukerea emon eben tenpluan soto zabal bat egiteko.<\/p>\n<\/p>\nXX. mendearen amaieran, gela horreek guztiak barritu egin ziran, eta gaur egun interes bako guneak dira, sabai aizunagaz estalduak eta leiho dinteldun batzukaz argiztatuak.<\/p>\n<\/p>\nAtaria<\/b>, jatorrian, bertatik igaroteko modukoa zan, transeptuaren besoen arteko perimetroan eta torrearen gorputzaren azpian, baina, gero, itxi egin eben iparraldeko erdian, gunea aprobetxau eta gela osogarriak eregiteko (eguneroko kapila, parrokiako bulegoa…) [50]<\/a>. Nabera zabaltzen dira iparraldeko ate zaharraren eta burualdean dagoan sarbide dinteldun barri baten bidez, zeinak aurrekoak imitetan dituan. Burualdea inguratzen daben gelak lez, sabai aizunez estalduta dagoz, eta leiho dinteldunak daukiez argitzeko, guztiak obra barrikoak.<\/p>\n<\/p>\nHalanda ze, jatorrizko atariaren hegoaldeko erdian baino ezin da ibili orain [51]<\/a>. Sartaldean horma batez itxita dago, eta harlangatxezko petrilez babestua hegoaldean. Estalgia terraza modukoa da, oin dala gitxi egina, eta zutabe batzuen bidez eutsia. Guztia hormigoizkoa da, eta material bera erabili da zoruan eta eleizearen hormei atxikitako banku jarraituan.<\/p>\n<\/p>\nHiru igarobide ditu, bat kanpantorrearen azpian eta beste bi plazara edegita. Azken bi horreek ur-jauzi erako eskilarak daukiez lurraren desnibela gainditzeko [52]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nGuztia XX. mendeko burdin hesi bategaz dago itxita.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko eremu horretan, gaur egungo estalgiaren gainetik, hondino be arkupe zaharraren isurkia ikusi daiteke, gaur egungoa baino apur bat gorago. Isuri bakarreko teilape baten ohiko ereduaren arabera eginda egoan.<\/p>\n<\/p>\nAzaldutakotik ondorioztatzen danez, Euskal Herrian barrokoaren amaieran egon zan arkitektura soil eta klasizistearen eredu bikaina da Lemoako Andra Mari. Ez dauka ia apaingarririk, eta horrek \u2013zelanbait\u2013 edertasunaren kontzeptu jakin bat indartzen dau: oinplanoaren eta altzaerearen simetria perfektuaren bidez eta eraikuntza-elementuen arteko zenbakizko erlazio harmoniatsuetan bilatu dan kontzeptu bat. Arabere erakargarriagoa da goitik behera eta denpora-tarte labur baten berreregi ebelako, eta ondoren ez jakolako egin gehikuntza edo ezabapenik, jatorrizko proiektua desitxuratuko ebanik. Horregaitik, XVIII. mendearen erdikaldeko Bizkaiko arkitekturearen paradigmearen balioa dauka. Formearen planteamentuari jagokonez, Bediako parrokiaren, Urdu\u00f1ako Antiguako Andra Mariaren Santutegiaren \u2013arkitekto beraren lanik goiztiarrena\u2013 eta Udiarragako Santutegia egiteko handik urte batzuetara Juan de Iturburu maisuak marraztu eban diseinuaren antzekoa da.<\/p>\n<\/p>\nLemoako jatorrizko eleizeak akats asko eukazan egin zanetik, XVII. mendeko lehenengo urteetatik, gitxienez. Bizkaiko eleiza askotan lez, gangea ez zan guztiz osotu, baliabide falteagaitik, eta atzeko erdikalde osoak teilape prekario bat eukan estalgi. 1616an, erretoreak adierazo eban absideko hormea sabelduta egoala, kanpantorrea erabat hondatuta, eta nabeko hilobiak oso egoera txarrean 3<\/sup>A.O.S., Eleizearen Patronatua, 184-200. Lemoa-Andra Mari. 1616ko ikerketea.<\/span><\/span><\/span>. 1640an, gotzainaren bisita baten ostean, Sebastian Zabala eta Francisco Linaza arotzek preminazko konponketa batzuk egin ebezan teilatu-zurajean 4<\/sup>AHEB-BEHA., Lemona: Santa Mar\u00eda de la Natividad, L.F. 1 (1625-1723).<\/span><\/span><\/span>, eta, urte bi geroago, Juan de Aranak tenpluaren hormak luzidu ebazan5<\/sup>Ibid., 1642. Lan hagaitik 612 erreal kobrau ebazan. Urte berean, Pedro Odriozola arotzari eta Andr\u00e9s Belaortegui errementariari eleizako \u201coholtzea\u201d konpontzeko eskatu eutseen.<\/span><\/span><\/span>, baina inoiz ez zan obra handiagorik egin.<\/p>\n<\/p>\nDirudienez, XVIII. mendearen erdikaldean egoerea jasanezina zan. Izan be, 1754an, eraikina aztertzeko eskatu eutseen hargin batzuei, eraikina zutik manteniduteko zer egin ete eitekean argitu eien6<\/sup>Ibid. L.F. n (1722-1828).1754.<\/span><\/span><\/span>. Adituek ondorioztatu ei eben guztiz barritzea zala onena, eta hurrengo urtean mezulari bat bialdu eben Antonio de Vega arkitekto ospetsuari deitzeko, eta harek hartzeko diseinua egiteko ardurea7<\/sup>Ibid. 1754ko urriaren 23a.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBerreragite-lanak 1757 eta 1761 bitartean egin ziran, etenaldi barik, Santiago de Ordorica errematatzaileak eta Juan de Guezala maisu harginak zuzenduta8<\/sup>BFAH-AHFB JCR1776\/004.<\/span><\/span><\/span>, beti be, Vega maisuak berak gainbegiratuta9<\/sup>Ibid. Esaterako, 1758ko apirilaren 13an jaso ebenez, 20 erreal ordaindu eutsiezan trazagileari, bi egunez Lemoara joateko, obrea zelan joian ikusteko eta kontratisteari kanpantorrea eta altarea egiteko moduen inguruan gomendioak emoteko.<\/span><\/span><\/span>. Soldaten eta materialen gastu handiei aurre egiteko, hamarrenaren heren bi ordaintzeaz salbuestea lortu eben10<\/sup>Ibidem.1756<\/span><\/span><\/span>, eta diru hori eraikuntzan erabili eben oso-osorik. Lanek iraun eben bitartean, hurbileko San Inazio ermitara eroan eben Txit Saindua.<\/p>\n<\/p>\nHurrengo urteetan, egiteko egozan lan txikiak errematau eta bigarren mailako lan batzuk osotu ebezan: presbiterioko harrizko zoladura egitea (1762)11<\/sup>Ibidem. 1762ko martxoaren 1a. Joseph Ardanza harginak egina.<\/span><\/span><\/span>, atarian ur bedeinkaturako ontzi bat ipintea (1763)12<\/sup>Ibidem. 1763ko maiatzaren 3a.<\/span><\/span><\/span>, ate nagusian aurre-atea jartea (1789)13<\/sup>Ibidem. 1789ko zemendiaren 10a. 55 erreal ordaindu ziran lan horren truke.<\/span><\/span><\/span>, etab. Hortik aurrera, konponketa-lan txikiagoak egin ziran, esaterako, 1832-1833 artekoa14<\/sup>Add a Tooltip Text<\/span><\/span><\/span>, baina ez eutsien eragin tenpluaren oinarrizko egitureari. Kanpantorreak eta hango eskilarek bakarrik sortu ebezan arazo errepikakor batzuk, eta ez ziran inoiz erabat konpondu. Izan be, barriro ekin eutseen 1804an, 1827an, 1846an, 1852an eta 1855ean eta, azkenekoz, Gerra Zibilaren ostean15<\/sup>Ibidem. L.F. n. 1804an, 175 erreal eta 27 marabedi ordaindu ebezan torrea eta eskilarak konpontzeagaitik. Gero, 1827an, 932 errealeko beste partida bat erregistrau ebn, eleizan eta torrean obrak egiteko. Ibidem.L.F. n (1829-1922). 1846an, 36 erreal gastau ebezan torrearen aretoan egindako behar batzuetarako, eta 1852an eskilarearen zati bat barritu eben, 143 errealeko gastua eginda. 1853an 171 errealeko beste partida bat dago jasota, kanpantorreko aretoa konpontzeko, eta 1855ean, gauza bererako, 2.305 errealeko beste ordainketa bat jaso zan. YBARRA, J.: Cat\u00e1logo... lanak (512) gerraostean egindako konponketei buruzko albiste labur bat emoten dau.<\/span><\/span><\/span>. 1944an, parrokiako kontuen arabera, torreko eskilarearen obrea egin zan. Horretarako, 2.160,02 pezeta ordainduta, 2.100 kilo burdina ipini ebezan eta, ondorioz, eskilararen eta barrua zarpietako lanen kostua 3.500 pezetara ailegau zan16<\/sup>AHEB-BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signaturea. 1944ko kontuak.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nDenpora batez, atarian, udaletxe modura erabilten eben areto itxi bat egon zan, baina, 1888an, Jos\u00e9 Bustinzak eratsi egin eban17<\/sup>Ibid. L.F.III Guztira 400 erreal ordaindu ebezan ataria eratsi eta konpontzeagaitik.<\/span><\/span><\/span>, eta jatorrizko itxurea emon eutsan atzera atariari.<\/p>\n<\/p>\n1891n, sakristia zaharra handitzea proponidu eben. Garai hatan, kurutzadurearen besoaren eta absidearen artean sortzen zan hegoaldeko ertzean egoan. Horretarako, Bartolome de Alc\u00edbar zeanuritar obra-maisuari enkargau eutsien proiektua, eta harek 3.854,81 pezetako kostua ezarri eutsan obreari. Helburua zan sakristia zaharraren ondoren eta burualdearen perimetroari jarraituz, iparraldeko besoraino, honako honeek egitea: lokal bat idazmahaia eta liburu-artxiboa jarteko, beste lokal bat maiordomoentzat eta publiko orokorrarentzat, komun bi eta sarbide barri bat presbiteriotik sartzeko, sakristian egoanagazko simetrian. Obrea emoten ebana baino gatxagoa zan, lurraren desnibelaren arazoa konpondu behar zalako. Horretarako, horma handi loditu bat eregi eben, zimenduak bermatzeko. Era berean, obra-proiektuan jasota egoan aurreko eraikinagaz bat etorren obra bat egitea. Hau da, handitze-lanetan, gola-erako erlatx perimetrala eta tenpluaren aparailuak imitau behar ziran, bai eta sakristia zaharreko harlanduzko ertzak be, iparraldean beste ertz bat sortzeko18<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1828-1922, 2472\/003-00 signaturea. 1891ko kontuak eta Askotariko Paperak, 2475\/002-00 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Pascasio de Bustinzari esleitu eutsien proiektua, 13.500 errealen truke (3.225 pezeta), eta Bustinzak berak urtebete geroago egindako zenbait hobekuntzaren ondoren lortutako emoitza gaur egun be ikusten da, nahi-ta bao batzuk aldatu diran Ebanjelioaren horman eta beste batzuk egin diran sotoaren parean.<\/p>\n<\/p>\nTenpluaren azken zaharbarritze garrantzitsuak 1993an egin ebezan: hormak zarpiau, sakristiaren sabaia bota, teilatuan konponketa batzuk egin eta estalgia osotu eben adreiluzko trenkadeagaz19<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenplua konpontzeko obrei buruzko espedientea, 1988-1995, D2-0064\/014 signaturea.<\/span><\/span><\/span>; eta 1998an, Jos\u00e9 Floren Urutxurtu arkitektoaren proiektuari jarraituz, eleizako kupulea eta torrea konpondu ebezan20<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenpluko torrea konpontzeko eta zenbait lokal gaitzeko obrei buruzko espedientea, 1996-2000, D2-0047\/006 signaturea.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n[\/et_pb_text][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/7-Sotano-Santa-Maria-Lemoa.jpg\"){kind=link}
![[8]<\/a>, eta zarpiauta dago, egitura-elementuetan izan ezik: kanpantorrearen beheko atala, erlatxak, horma-bularrak, pilastrak eta bao eta sarbideen ertzak. Horreetan, harlandua agerian dago, eta kontraste kromatiko ederra sortzen dau<\/p>\n<\/p>\nKanpokaldean, horma perimetralek urtengune bat daukie argaltzen diran lekuan [9]<\/a>. Nabean, goiko leihoen azpitik igaroten da; kurutzaduran eta absidean, barriz, baoen gainetik [10]<\/a>. Koska txiki bat ikusten da iparraldeko besoaren hormetan [11]<\/a>, baina ez dago halangorik ez burualdean ez hegoaldeko besoan.<\/p>\n<\/p>\nGuztia gola erako erlatx [12]<\/a> nahiko urten baten amaitzen da, eta kontrahormei be eragiten deutse.<\/p>\n<\/p>\nBarrukaldean, hormon beheko aldea babesteko, harrizko plakakaz egindako zokalo bat dago [13]<\/a>, orain dala gitxikoa.<\/p>\n<\/p>\nHorma horreetan horma-hobi bi dagoz zulotuta. Lehenengoa [14]<\/a>, epistolearen horman (hegoaldean), bigarren atalean dago edegita, ezohiko altueran. Bao dinteldu handi bat da, apalerako gidea daukana; beharbada artxiborako erabilten izan zan iraganean. Kokapen bitxiagaitik, pentsau leiteke beste nonondik ekarri ebela. Bigarren horma-hobia [15]<\/a> korupean dago, ebanjelioaren horman. Bao dinteldun txiki bat da, oin dala gitxi egindako egurrezko atetxu bategaz itxita.<\/p>\n<\/p>\nGaur egungo zoladurea<\/b> oholtza bat da [16]<\/a>, baita presbiterioa be, zeina harmaila bitan goratuta dagoan. Jatorrizko zolarria, hareharrizko lauzaz egina [17]<\/a>, metro karratu inguruko zati txiki baten konserbauta dago, absidearen eta sakristiaren hegoaldeko sarbidearen arteko igarobidean.<\/p>\n<\/p>\nEraikinaren egiturea erraz igarten da, barrukaldetik zein kanpokaldetik. Han, euskarriak<\/b> pilastra toskanarrak dira [18]<\/a>, kurutze-formakoak kurutzadurearen ertzetan. Pilastren gainean bermatzen dira parpain-arkuak eta kapilak markoztatzen dabezanak, zeinak zirkuluerdi-formakoak diran, apur bat beheratuak, eta gangak sortzen dabez [19]<\/a>. Burualdeko eta oinaldeko ertzetan ez da formula hori errepikatzen; aitzitik, gangen ertzak izkinetara jausten dira zuzenean [20]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nKanpokaldean, sistema hori bermatzeko, horma-bular batzuk dagoz [21]<\/a>, beheko hiru atalen arteko lotunean jarriak, barruko pilastrei jagokozanak. Sekzino angeluzuzena daukie, atal bikoa, eta goiko herena oinarria baino nabarmen argalagoa da [22]<\/a>. Horma-bular horreek horman behe-behetik goraino atxikita dagoz, eraikina inguratzen dauen gola-erako erlatxagaz bat egin arte.<\/p>\n<\/p>\nNabea, absidea eta transeptuaren besoak estalduten dabezan gangak<\/b> lunetaz osotuta dagoz [23]<\/a>, eta kurutzaduran, ostera, ertz-gangak dagoz [24]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nTeilatua lau isurikoa da, eta besoetan hirukoa [25]<\/a>. Hegalak ez dau asko urteten, eta gola-erako erlatxean bermatuta dago [26]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nLeihoetatik sartzen da argia tenplura. Dobela-formako leihoburua daukie, eta barruan eta kanpoan txaranbelduta dagoz [27]<\/a>. Modu simetrikoan dagoz kokatuta, nabearen atal bakotxaren alde bietan, eta hori ezohikoa da lurralde honetan, iparraldea itsua izan ohi da-ta. Presbiterioko epistolearen aldean beste bat dago edegita, antzeko ezaugarriakaz, baina bikotekiderik bakoa [28]<\/a>. Bao guztiak ixteko, oin dala gitxi egindako beirate geometrikoak dagoz [29]<\/a>, eta burdin-hesia daukie kanpokaldean, babesteko.<\/p>\n<\/p>\nEleizara sartzeko ate handi bat dago, torrearen azpian edegita [30]<\/a>, eta eleizearen ardatz axialagaz bat eginda. Beste sarbide bi dagoz, txikiagoak, nabearen hirugarren atalaren alde bietan. <\/i>Gaur egun, horreetatik, hegoaldeko hormakoa [31]<\/a> bakarrik erabili daiteke, eta Ebanjelioaren aldean dagoana [32]<\/a>, barriz, eguneroko kapilara eta sakristia barrira sartzeko erabilten da. Hiru baoek dobela-formako ateburuak daukiez, eta plakazko buztarria kanpokaldean. Barrukaldean, barriz, lerro zuzeneko arku beheratuak dira.<\/p>\n<\/p>\nKanpokaldean, torrearen beheko sarreraren ondoan, Ma\u00f1aria erako marmol baltzezko ontzi bat dago ur bedeinkaturako [33]<\/a>. Haren kopeak oboide alderantzikatuko kono baten itxura dauka, eta triangelu forman amaitzen da, kurutze zizelkatu bategaz errematetako.<\/p>\n<\/p>\nKorua<\/b> [34]<\/a> oinaldean dago, eta atzeko atala baino apur bat handiagoa da. Haren egitureari eusteko, arku beheratu baten itxura daukan hormigoi moldekatuzko zubi handi bat dago [35]<\/a>. Elementu hori 1966an egin eben1<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokian koru barri bat eregiteko obren espedientea, 1966, D2-0064\/010 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Hara heltzeko, atal biko eskilara ukondotu bat dago, klaustroetakoen erakoa [36]<\/a>, hori be barritua.<\/p>\n<\/p>\nTorrea<\/b> tenpluaren oinaldean dago, ardatzeko sarbidearen gainean. Prismatikoa eta lauangeluarra da [37]<\/a>, eta hiru gorputz teleskopiko ditu. Zenbat eta altuago, orduan eta luze eta meheagoak. Oinarria atariagaz lotuta dago, eta aurrekaldera zabaltzen da, plaka lisoko inposta-kapitela daukien erdi-puntuko hiru arkuren bidez [38]<\/a>. Goiko gorputzen arteko soldadurak inposta-lerroakaz markauta dagoz: behekoa bozel-laurdenean, listel bigaz; eta goikoak gola-erako profilagaz, tenpluko erlatx orokorrean lez [39]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nErdiko atala argitzeko, bao dinteldun txiki bi dagoz, burdin-hesiz itxiak, bigarren solairuko hegoaldeko fatxadan [40]<\/a>. Hirugarren solairuan, lau bao kardinal zabal dagoz kanpaientzat, erdi-puntuko arkudunak, xaflaz eta listelez egindako kapitelen gainean [41]<\/a>. Kanpantorrea burutzeko, plinto labur bat dago. Bere erlatxa dauka, and ebagidura karratuko lau pinakulu angeluar eta erraboilkara [42]<\/a>. Gainean, lau ataleko kupula bat dago. Horretan, hegoaldean, argiztatzeko bao txiki bat dago zabalik, erdi-puntuko arkua daukana [43]<\/a>, eta, gailurrean, guztia koroituz, boladun pinakulua eta burdinazko haize-orratz edo kurutze bat ditu [44]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nTorrearen errematea eta oinarria harlanduz egin ziran, eta tarteko ataletan, aldiz, kalidadezko harria baoetarako eta izkinetako kateetarako gorde zan, eta gainerako horma-atalak zarpiauta dagoz.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko fatxadan erloju-esfera bat dauka [45]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nKanpantorrera sartzeko, pasabide dinteldun bat dago, laprandura arineko tunel bat dauena. Barrukaldean hormigoizko eskilara bat dago [46]<\/a>, 1944an egina2<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signature<\/span><\/span><\/span>. Barruko perimetroari atxikitako tarteak ditu. Hormigoizkoak dira, era berean, gaur egungo zoru erabilgarriak. Bata sarrerearen parean dago, eta bestea kanpaien gorputzean.<\/p>\n<\/p>\nJatorrizko sakristia<\/b> oinplano karratuko gune txiki bat zan, burualdearen eta kurutzadureak epistolearen aldean daukan besoaren artean doitua [47]<\/a>. Horretara sartzeko, dinteldun pasabide bat egoan presbiterioan, eta hondino be hortxe dago [48]<\/a>. Eraikinaren gainerako atalak lez egin eben, baita gola-erako erlatxa be, oraindokarren kontserbetan dauana.<\/p>\n<\/p>\nBaina, ikusiko dogun lez, 1891n handitu egin eben, absidea guztiz inguratzen eben gela batzuk gehituta [49]<\/a>. Dirudienez, obra barrian erlatxeko piezak berrerabili ebezan, amaitu ziran arte (hegoaldeko alde osoan eta ipar-sortaldeko ertzean ikusi daitekez), eta harlandurik geratu ez zanean zelanbaiteko imitazinoa egin eben, teilatuaren hegalari batasuna emoteko asmoz.<\/p>\n<\/p>\nGainera, leku horretan lurraren desnibela nabarmen handitzen zala aprobetxatuz, handitze-lanek aukerea emon eben tenpluan soto zabal bat egiteko.<\/p>\n<\/p>\nXX. mendearen amaieran, gela horreek guztiak barritu egin ziran, eta gaur egun interes bako guneak dira, sabai aizunagaz estalduak eta leiho dinteldun batzukaz argiztatuak.<\/p>\n<\/p>\nAtaria<\/b>, jatorrian, bertatik igaroteko modukoa zan, transeptuaren besoen arteko perimetroan eta torrearen gorputzaren azpian, baina, gero, itxi egin eben iparraldeko erdian, gunea aprobetxau eta gela osogarriak eregiteko (eguneroko kapila, parrokiako bulegoa…) [50]<\/a>. Nabera zabaltzen dira iparraldeko ate zaharraren eta burualdean dagoan sarbide dinteldun barri baten bidez, zeinak aurrekoak imitetan dituan. Burualdea inguratzen daben gelak lez, sabai aizunez estalduta dagoz, eta leiho dinteldunak daukiez argitzeko, guztiak obra barrikoak.<\/p>\n<\/p>\nHalanda ze, jatorrizko atariaren hegoaldeko erdian baino ezin da ibili orain [51]<\/a>. Sartaldean horma batez itxita dago, eta harlangatxezko petrilez babestua hegoaldean. Estalgia terraza modukoa da, oin dala gitxi egina, eta zutabe batzuen bidez eutsia. Guztia hormigoizkoa da, eta material bera erabili da zoruan eta eleizearen hormei atxikitako banku jarraituan.<\/p>\n<\/p>\nHiru igarobide ditu, bat kanpantorrearen azpian eta beste bi plazara edegita. Azken bi horreek ur-jauzi erako eskilarak daukiez lurraren desnibela gainditzeko [52]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nGuztia XX. mendeko burdin hesi bategaz dago itxita.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko eremu horretan, gaur egungo estalgiaren gainetik, hondino be arkupe zaharraren isurkia ikusi daiteke, gaur egungoa baino apur bat gorago. Isuri bakarreko teilape baten ohiko ereduaren arabera eginda egoan.<\/p>\n<\/p>\nAzaldutakotik ondorioztatzen danez, Euskal Herrian barrokoaren amaieran egon zan arkitektura soil eta klasizistearen eredu bikaina da Lemoako Andra Mari. Ez dauka ia apaingarririk, eta horrek \u2013zelanbait\u2013 edertasunaren kontzeptu jakin bat indartzen dau: oinplanoaren eta altzaerearen simetria perfektuaren bidez eta eraikuntza-elementuen arteko zenbakizko erlazio harmoniatsuetan bilatu dan kontzeptu bat. Arabere erakargarriagoa da goitik behera eta denpora-tarte labur baten berreregi ebelako, eta ondoren ez jakolako egin gehikuntza edo ezabapenik, jatorrizko proiektua desitxuratuko ebanik. Horregaitik, XVIII. mendearen erdikaldeko Bizkaiko arkitekturearen paradigmearen balioa dauka. Formearen planteamentuari jagokonez, Bediako parrokiaren, Urdu\u00f1ako Antiguako Andra Mariaren Santutegiaren \u2013arkitekto beraren lanik goiztiarrena\u2013 eta Udiarragako Santutegia egiteko handik urte batzuetara Juan de Iturburu maisuak marraztu eban diseinuaren antzekoa da.<\/p>\n<\/p>\nLemoako jatorrizko eleizeak akats asko eukazan egin zanetik, XVII. mendeko lehenengo urteetatik, gitxienez. Bizkaiko eleiza askotan lez, gangea ez zan guztiz osotu, baliabide falteagaitik, eta atzeko erdikalde osoak teilape prekario bat eukan estalgi. 1616an, erretoreak adierazo eban absideko hormea sabelduta egoala, kanpantorrea erabat hondatuta, eta nabeko hilobiak oso egoera txarrean 3<\/sup>A.O.S., Eleizearen Patronatua, 184-200. Lemoa-Andra Mari. 1616ko ikerketea.<\/span><\/span><\/span>. 1640an, gotzainaren bisita baten ostean, Sebastian Zabala eta Francisco Linaza arotzek preminazko konponketa batzuk egin ebezan teilatu-zurajean 4<\/sup>AHEB-BEHA., Lemona: Santa Mar\u00eda de la Natividad, L.F. 1 (1625-1723).<\/span><\/span><\/span>, eta, urte bi geroago, Juan de Aranak tenpluaren hormak luzidu ebazan5<\/sup>Ibid., 1642. Lan hagaitik 612 erreal kobrau ebazan. Urte berean, Pedro Odriozola arotzari eta Andr\u00e9s Belaortegui errementariari eleizako \u201coholtzea\u201d konpontzeko eskatu eutseen.<\/span><\/span><\/span>, baina inoiz ez zan obra handiagorik egin.<\/p>\n<\/p>\nDirudienez, XVIII. mendearen erdikaldean egoerea jasanezina zan. Izan be, 1754an, eraikina aztertzeko eskatu eutseen hargin batzuei, eraikina zutik manteniduteko zer egin ete eitekean argitu eien6<\/sup>Ibid. L.F. n (1722-1828).1754.<\/span><\/span><\/span>. Adituek ondorioztatu ei eben guztiz barritzea zala onena, eta hurrengo urtean mezulari bat bialdu eben Antonio de Vega arkitekto ospetsuari deitzeko, eta harek hartzeko diseinua egiteko ardurea7<\/sup>Ibid. 1754ko urriaren 23a.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBerreragite-lanak 1757 eta 1761 bitartean egin ziran, etenaldi barik, Santiago de Ordorica errematatzaileak eta Juan de Guezala maisu harginak zuzenduta8<\/sup>BFAH-AHFB JCR1776\/004.<\/span><\/span><\/span>, beti be, Vega maisuak berak gainbegiratuta9<\/sup>Ibid. Esaterako, 1758ko apirilaren 13an jaso ebenez, 20 erreal ordaindu eutsiezan trazagileari, bi egunez Lemoara joateko, obrea zelan joian ikusteko eta kontratisteari kanpantorrea eta altarea egiteko moduen inguruan gomendioak emoteko.<\/span><\/span><\/span>. Soldaten eta materialen gastu handiei aurre egiteko, hamarrenaren heren bi ordaintzeaz salbuestea lortu eben10<\/sup>Ibidem.1756<\/span><\/span><\/span>, eta diru hori eraikuntzan erabili eben oso-osorik. Lanek iraun eben bitartean, hurbileko San Inazio ermitara eroan eben Txit Saindua.<\/p>\n<\/p>\nHurrengo urteetan, egiteko egozan lan txikiak errematau eta bigarren mailako lan batzuk osotu ebezan: presbiterioko harrizko zoladura egitea (1762)11<\/sup>Ibidem. 1762ko martxoaren 1a. Joseph Ardanza harginak egina.<\/span><\/span><\/span>, atarian ur bedeinkaturako ontzi bat ipintea (1763)12<\/sup>Ibidem. 1763ko maiatzaren 3a.<\/span><\/span><\/span>, ate nagusian aurre-atea jartea (1789)13<\/sup>Ibidem. 1789ko zemendiaren 10a. 55 erreal ordaindu ziran lan horren truke.<\/span><\/span><\/span>, etab. Hortik aurrera, konponketa-lan txikiagoak egin ziran, esaterako, 1832-1833 artekoa14<\/sup>Add a Tooltip Text<\/span><\/span><\/span>, baina ez eutsien eragin tenpluaren oinarrizko egitureari. Kanpantorreak eta hango eskilarek bakarrik sortu ebezan arazo errepikakor batzuk, eta ez ziran inoiz erabat konpondu. Izan be, barriro ekin eutseen 1804an, 1827an, 1846an, 1852an eta 1855ean eta, azkenekoz, Gerra Zibilaren ostean15<\/sup>Ibidem. L.F. n. 1804an, 175 erreal eta 27 marabedi ordaindu ebezan torrea eta eskilarak konpontzeagaitik. Gero, 1827an, 932 errealeko beste partida bat erregistrau ebn, eleizan eta torrean obrak egiteko. Ibidem.L.F. n (1829-1922). 1846an, 36 erreal gastau ebezan torrearen aretoan egindako behar batzuetarako, eta 1852an eskilarearen zati bat barritu eben, 143 errealeko gastua eginda. 1853an 171 errealeko beste partida bat dago jasota, kanpantorreko aretoa konpontzeko, eta 1855ean, gauza bererako, 2.305 errealeko beste ordainketa bat jaso zan. YBARRA, J.: Cat\u00e1logo... lanak (512) gerraostean egindako konponketei buruzko albiste labur bat emoten dau.<\/span><\/span><\/span>. 1944an, parrokiako kontuen arabera, torreko eskilarearen obrea egin zan. Horretarako, 2.160,02 pezeta ordainduta, 2.100 kilo burdina ipini ebezan eta, ondorioz, eskilararen eta barrua zarpietako lanen kostua 3.500 pezetara ailegau zan16<\/sup>AHEB-BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signaturea. 1944ko kontuak.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nDenpora batez, atarian, udaletxe modura erabilten eben areto itxi bat egon zan, baina, 1888an, Jos\u00e9 Bustinzak eratsi egin eban17<\/sup>Ibid. L.F.III Guztira 400 erreal ordaindu ebezan ataria eratsi eta konpontzeagaitik.<\/span><\/span><\/span>, eta jatorrizko itxurea emon eutsan atzera atariari.<\/p>\n<\/p>\n1891n, sakristia zaharra handitzea proponidu eben. Garai hatan, kurutzadurearen besoaren eta absidearen artean sortzen zan hegoaldeko ertzean egoan. Horretarako, Bartolome de Alc\u00edbar zeanuritar obra-maisuari enkargau eutsien proiektua, eta harek 3.854,81 pezetako kostua ezarri eutsan obreari. Helburua zan sakristia zaharraren ondoren eta burualdearen perimetroari jarraituz, iparraldeko besoraino, honako honeek egitea: lokal bat idazmahaia eta liburu-artxiboa jarteko, beste lokal bat maiordomoentzat eta publiko orokorrarentzat, komun bi eta sarbide barri bat presbiteriotik sartzeko, sakristian egoanagazko simetrian. Obrea emoten ebana baino gatxagoa zan, lurraren desnibelaren arazoa konpondu behar zalako. Horretarako, horma handi loditu bat eregi eben, zimenduak bermatzeko. Era berean, obra-proiektuan jasota egoan aurreko eraikinagaz bat etorren obra bat egitea. Hau da, handitze-lanetan, gola-erako erlatx perimetrala eta tenpluaren aparailuak imitau behar ziran, bai eta sakristia zaharreko harlanduzko ertzak be, iparraldean beste ertz bat sortzeko18<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1828-1922, 2472\/003-00 signaturea. 1891ko kontuak eta Askotariko Paperak, 2475\/002-00 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Pascasio de Bustinzari esleitu eutsien proiektua, 13.500 errealen truke (3.225 pezeta), eta Bustinzak berak urtebete geroago egindako zenbait hobekuntzaren ondoren lortutako emoitza gaur egun be ikusten da, nahi-ta bao batzuk aldatu diran Ebanjelioaren horman eta beste batzuk egin diran sotoaren parean.<\/p>\n<\/p>\nTenpluaren azken zaharbarritze garrantzitsuak 1993an egin ebezan: hormak zarpiau, sakristiaren sabaia bota, teilatuan konponketa batzuk egin eta estalgia osotu eben adreiluzko trenkadeagaz19<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenplua konpontzeko obrei buruzko espedientea, 1988-1995, D2-0064\/014 signaturea.<\/span><\/span><\/span>; eta 1998an, Jos\u00e9 Floren Urutxurtu arkitektoaren proiektuari jarraituz, eleizako kupulea eta torrea konpondu ebezan20<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenpluko torrea konpontzeko eta zenbait lokal gaitzeko obrei buruzko espedientea, 1996-2000, D2-0047\/006 signaturea.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n[\/et_pb_text][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/8-Aparejo-Santa-Maria-Lemoa.jpg\"){kind=link}
![[9]<\/a>. Nabean, goiko leihoen azpitik igaroten da; kurutzaduran eta absidean, barriz, baoen gainetik](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/9-Deja-1-Santa-Maria-Lemoa.jpg\"){kind=link}
![[10]<\/a>. Koska txiki bat ikusten da iparraldeko besoaren hormetan](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/10-Deja-2-Santa-Maria-Lemoa.jpg\"){kind=link}
![[11]<\/a>, baina ez dago halangorik ez burualdean ez hegoaldeko besoan.<\/p>\n<\/p>\nGuztia gola erako erlatx [12]<\/a> nahiko urten baten amaitzen da, eta kontrahormei be eragiten deutse.<\/p>\n<\/p>\nBarrukaldean, hormon beheko aldea babesteko, harrizko plakakaz egindako zokalo bat dago [13]<\/a>, orain dala gitxikoa.<\/p>\n<\/p>\nHorma horreetan horma-hobi bi dagoz zulotuta. Lehenengoa [14]<\/a>, epistolearen horman (hegoaldean), bigarren atalean dago edegita, ezohiko altueran. Bao dinteldu handi bat da, apalerako gidea daukana; beharbada artxiborako erabilten izan zan iraganean. Kokapen bitxiagaitik, pentsau leiteke beste nonondik ekarri ebela. Bigarren horma-hobia [15]<\/a> korupean dago, ebanjelioaren horman. Bao dinteldun txiki bat da, oin dala gitxi egindako egurrezko atetxu bategaz itxita.<\/p>\n<\/p>\nGaur egungo zoladurea<\/b> oholtza bat da [16]<\/a>, baita presbiterioa be, zeina harmaila bitan goratuta dagoan. Jatorrizko zolarria, hareharrizko lauzaz egina [17]<\/a>, metro karratu inguruko zati txiki baten konserbauta dago, absidearen eta sakristiaren hegoaldeko sarbidearen arteko igarobidean.<\/p>\n<\/p>\nEraikinaren egiturea erraz igarten da, barrukaldetik zein kanpokaldetik. Han, euskarriak<\/b> pilastra toskanarrak dira [18]<\/a>, kurutze-formakoak kurutzadurearen ertzetan. Pilastren gainean bermatzen dira parpain-arkuak eta kapilak markoztatzen dabezanak, zeinak zirkuluerdi-formakoak diran, apur bat beheratuak, eta gangak sortzen dabez [19]<\/a>. Burualdeko eta oinaldeko ertzetan ez da formula hori errepikatzen; aitzitik, gangen ertzak izkinetara jausten dira zuzenean [20]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nKanpokaldean, sistema hori bermatzeko, horma-bular batzuk dagoz [21]<\/a>, beheko hiru atalen arteko lotunean jarriak, barruko pilastrei jagokozanak. Sekzino angeluzuzena daukie, atal bikoa, eta goiko herena oinarria baino nabarmen argalagoa da [22]<\/a>. Horma-bular horreek horman behe-behetik goraino atxikita dagoz, eraikina inguratzen dauen gola-erako erlatxagaz bat egin arte.<\/p>\n<\/p>\nNabea, absidea eta transeptuaren besoak estalduten dabezan gangak<\/b> lunetaz osotuta dagoz [23]<\/a>, eta kurutzaduran, ostera, ertz-gangak dagoz [24]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nTeilatua lau isurikoa da, eta besoetan hirukoa [25]<\/a>. Hegalak ez dau asko urteten, eta gola-erako erlatxean bermatuta dago [26]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nLeihoetatik sartzen da argia tenplura. Dobela-formako leihoburua daukie, eta barruan eta kanpoan txaranbelduta dagoz [27]<\/a>. Modu simetrikoan dagoz kokatuta, nabearen atal bakotxaren alde bietan, eta hori ezohikoa da lurralde honetan, iparraldea itsua izan ohi da-ta. Presbiterioko epistolearen aldean beste bat dago edegita, antzeko ezaugarriakaz, baina bikotekiderik bakoa [28]<\/a>. Bao guztiak ixteko, oin dala gitxi egindako beirate geometrikoak dagoz [29]<\/a>, eta burdin-hesia daukie kanpokaldean, babesteko.<\/p>\n<\/p>\nEleizara sartzeko ate handi bat dago, torrearen azpian edegita [30]<\/a>, eta eleizearen ardatz axialagaz bat eginda. Beste sarbide bi dagoz, txikiagoak, nabearen hirugarren atalaren alde bietan. <\/i>Gaur egun, horreetatik, hegoaldeko hormakoa [31]<\/a> bakarrik erabili daiteke, eta Ebanjelioaren aldean dagoana [32]<\/a>, barriz, eguneroko kapilara eta sakristia barrira sartzeko erabilten da. Hiru baoek dobela-formako ateburuak daukiez, eta plakazko buztarria kanpokaldean. Barrukaldean, barriz, lerro zuzeneko arku beheratuak dira.<\/p>\n<\/p>\nKanpokaldean, torrearen beheko sarreraren ondoan, Ma\u00f1aria erako marmol baltzezko ontzi bat dago ur bedeinkaturako [33]<\/a>. Haren kopeak oboide alderantzikatuko kono baten itxura dauka, eta triangelu forman amaitzen da, kurutze zizelkatu bategaz errematetako.<\/p>\n<\/p>\nKorua<\/b> [34]<\/a> oinaldean dago, eta atzeko atala baino apur bat handiagoa da. Haren egitureari eusteko, arku beheratu baten itxura daukan hormigoi moldekatuzko zubi handi bat dago [35]<\/a>. Elementu hori 1966an egin eben1<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokian koru barri bat eregiteko obren espedientea, 1966, D2-0064\/010 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Hara heltzeko, atal biko eskilara ukondotu bat dago, klaustroetakoen erakoa [36]<\/a>, hori be barritua.<\/p>\n<\/p>\nTorrea<\/b> tenpluaren oinaldean dago, ardatzeko sarbidearen gainean. Prismatikoa eta lauangeluarra da [37]<\/a>, eta hiru gorputz teleskopiko ditu. Zenbat eta altuago, orduan eta luze eta meheagoak. Oinarria atariagaz lotuta dago, eta aurrekaldera zabaltzen da, plaka lisoko inposta-kapitela daukien erdi-puntuko hiru arkuren bidez [38]<\/a>. Goiko gorputzen arteko soldadurak inposta-lerroakaz markauta dagoz: behekoa bozel-laurdenean, listel bigaz; eta goikoak gola-erako profilagaz, tenpluko erlatx orokorrean lez [39]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nErdiko atala argitzeko, bao dinteldun txiki bi dagoz, burdin-hesiz itxiak, bigarren solairuko hegoaldeko fatxadan [40]<\/a>. Hirugarren solairuan, lau bao kardinal zabal dagoz kanpaientzat, erdi-puntuko arkudunak, xaflaz eta listelez egindako kapitelen gainean [41]<\/a>. Kanpantorrea burutzeko, plinto labur bat dago. Bere erlatxa dauka, and ebagidura karratuko lau pinakulu angeluar eta erraboilkara [42]<\/a>. Gainean, lau ataleko kupula bat dago. Horretan, hegoaldean, argiztatzeko bao txiki bat dago zabalik, erdi-puntuko arkua daukana [43]<\/a>, eta, gailurrean, guztia koroituz, boladun pinakulua eta burdinazko haize-orratz edo kurutze bat ditu [44]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nTorrearen errematea eta oinarria harlanduz egin ziran, eta tarteko ataletan, aldiz, kalidadezko harria baoetarako eta izkinetako kateetarako gorde zan, eta gainerako horma-atalak zarpiauta dagoz.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko fatxadan erloju-esfera bat dauka [45]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nKanpantorrera sartzeko, pasabide dinteldun bat dago, laprandura arineko tunel bat dauena. Barrukaldean hormigoizko eskilara bat dago [46]<\/a>, 1944an egina2<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signature<\/span><\/span><\/span>. Barruko perimetroari atxikitako tarteak ditu. Hormigoizkoak dira, era berean, gaur egungo zoru erabilgarriak. Bata sarrerearen parean dago, eta bestea kanpaien gorputzean.<\/p>\n<\/p>\nJatorrizko sakristia<\/b> oinplano karratuko gune txiki bat zan, burualdearen eta kurutzadureak epistolearen aldean daukan besoaren artean doitua [47]<\/a>. Horretara sartzeko, dinteldun pasabide bat egoan presbiterioan, eta hondino be hortxe dago [48]<\/a>. Eraikinaren gainerako atalak lez egin eben, baita gola-erako erlatxa be, oraindokarren kontserbetan dauana.<\/p>\n<\/p>\nBaina, ikusiko dogun lez, 1891n handitu egin eben, absidea guztiz inguratzen eben gela batzuk gehituta [49]<\/a>. Dirudienez, obra barrian erlatxeko piezak berrerabili ebezan, amaitu ziran arte (hegoaldeko alde osoan eta ipar-sortaldeko ertzean ikusi daitekez), eta harlandurik geratu ez zanean zelanbaiteko imitazinoa egin eben, teilatuaren hegalari batasuna emoteko asmoz.<\/p>\n<\/p>\nGainera, leku horretan lurraren desnibela nabarmen handitzen zala aprobetxatuz, handitze-lanek aukerea emon eben tenpluan soto zabal bat egiteko.<\/p>\n<\/p>\nXX. mendearen amaieran, gela horreek guztiak barritu egin ziran, eta gaur egun interes bako guneak dira, sabai aizunagaz estalduak eta leiho dinteldun batzukaz argiztatuak.<\/p>\n<\/p>\nAtaria<\/b>, jatorrian, bertatik igaroteko modukoa zan, transeptuaren besoen arteko perimetroan eta torrearen gorputzaren azpian, baina, gero, itxi egin eben iparraldeko erdian, gunea aprobetxau eta gela osogarriak eregiteko (eguneroko kapila, parrokiako bulegoa…) [50]<\/a>. Nabera zabaltzen dira iparraldeko ate zaharraren eta burualdean dagoan sarbide dinteldun barri baten bidez, zeinak aurrekoak imitetan dituan. Burualdea inguratzen daben gelak lez, sabai aizunez estalduta dagoz, eta leiho dinteldunak daukiez argitzeko, guztiak obra barrikoak.<\/p>\n<\/p>\nHalanda ze, jatorrizko atariaren hegoaldeko erdian baino ezin da ibili orain [51]<\/a>. Sartaldean horma batez itxita dago, eta harlangatxezko petrilez babestua hegoaldean. Estalgia terraza modukoa da, oin dala gitxi egina, eta zutabe batzuen bidez eutsia. Guztia hormigoizkoa da, eta material bera erabili da zoruan eta eleizearen hormei atxikitako banku jarraituan.<\/p>\n<\/p>\nHiru igarobide ditu, bat kanpantorrearen azpian eta beste bi plazara edegita. Azken bi horreek ur-jauzi erako eskilarak daukiez lurraren desnibela gainditzeko [52]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nGuztia XX. mendeko burdin hesi bategaz dago itxita.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko eremu horretan, gaur egungo estalgiaren gainetik, hondino be arkupe zaharraren isurkia ikusi daiteke, gaur egungoa baino apur bat gorago. Isuri bakarreko teilape baten ohiko ereduaren arabera eginda egoan.<\/p>\n<\/p>\nAzaldutakotik ondorioztatzen danez, Euskal Herrian barrokoaren amaieran egon zan arkitektura soil eta klasizistearen eredu bikaina da Lemoako Andra Mari. Ez dauka ia apaingarririk, eta horrek \u2013zelanbait\u2013 edertasunaren kontzeptu jakin bat indartzen dau: oinplanoaren eta altzaerearen simetria perfektuaren bidez eta eraikuntza-elementuen arteko zenbakizko erlazio harmoniatsuetan bilatu dan kontzeptu bat. Arabere erakargarriagoa da goitik behera eta denpora-tarte labur baten berreregi ebelako, eta ondoren ez jakolako egin gehikuntza edo ezabapenik, jatorrizko proiektua desitxuratuko ebanik. Horregaitik, XVIII. mendearen erdikaldeko Bizkaiko arkitekturearen paradigmearen balioa dauka. Formearen planteamentuari jagokonez, Bediako parrokiaren, Urdu\u00f1ako Antiguako Andra Mariaren Santutegiaren \u2013arkitekto beraren lanik goiztiarrena\u2013 eta Udiarragako Santutegia egiteko handik urte batzuetara Juan de Iturburu maisuak marraztu eban diseinuaren antzekoa da.<\/p>\n<\/p>\nLemoako jatorrizko eleizeak akats asko eukazan egin zanetik, XVII. mendeko lehenengo urteetatik, gitxienez. Bizkaiko eleiza askotan lez, gangea ez zan guztiz osotu, baliabide falteagaitik, eta atzeko erdikalde osoak teilape prekario bat eukan estalgi. 1616an, erretoreak adierazo eban absideko hormea sabelduta egoala, kanpantorrea erabat hondatuta, eta nabeko hilobiak oso egoera txarrean 3<\/sup>A.O.S., Eleizearen Patronatua, 184-200. Lemoa-Andra Mari. 1616ko ikerketea.<\/span><\/span><\/span>. 1640an, gotzainaren bisita baten ostean, Sebastian Zabala eta Francisco Linaza arotzek preminazko konponketa batzuk egin ebezan teilatu-zurajean 4<\/sup>AHEB-BEHA., Lemona: Santa Mar\u00eda de la Natividad, L.F. 1 (1625-1723).<\/span><\/span><\/span>, eta, urte bi geroago, Juan de Aranak tenpluaren hormak luzidu ebazan5<\/sup>Ibid., 1642. Lan hagaitik 612 erreal kobrau ebazan. Urte berean, Pedro Odriozola arotzari eta Andr\u00e9s Belaortegui errementariari eleizako \u201coholtzea\u201d konpontzeko eskatu eutseen.<\/span><\/span><\/span>, baina inoiz ez zan obra handiagorik egin.<\/p>\n<\/p>\nDirudienez, XVIII. mendearen erdikaldean egoerea jasanezina zan. Izan be, 1754an, eraikina aztertzeko eskatu eutseen hargin batzuei, eraikina zutik manteniduteko zer egin ete eitekean argitu eien6<\/sup>Ibid. L.F. n (1722-1828).1754.<\/span><\/span><\/span>. Adituek ondorioztatu ei eben guztiz barritzea zala onena, eta hurrengo urtean mezulari bat bialdu eben Antonio de Vega arkitekto ospetsuari deitzeko, eta harek hartzeko diseinua egiteko ardurea7<\/sup>Ibid. 1754ko urriaren 23a.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBerreragite-lanak 1757 eta 1761 bitartean egin ziran, etenaldi barik, Santiago de Ordorica errematatzaileak eta Juan de Guezala maisu harginak zuzenduta8<\/sup>BFAH-AHFB JCR1776\/004.<\/span><\/span><\/span>, beti be, Vega maisuak berak gainbegiratuta9<\/sup>Ibid. Esaterako, 1758ko apirilaren 13an jaso ebenez, 20 erreal ordaindu eutsiezan trazagileari, bi egunez Lemoara joateko, obrea zelan joian ikusteko eta kontratisteari kanpantorrea eta altarea egiteko moduen inguruan gomendioak emoteko.<\/span><\/span><\/span>. Soldaten eta materialen gastu handiei aurre egiteko, hamarrenaren heren bi ordaintzeaz salbuestea lortu eben10<\/sup>Ibidem.1756<\/span><\/span><\/span>, eta diru hori eraikuntzan erabili eben oso-osorik. Lanek iraun eben bitartean, hurbileko San Inazio ermitara eroan eben Txit Saindua.<\/p>\n<\/p>\nHurrengo urteetan, egiteko egozan lan txikiak errematau eta bigarren mailako lan batzuk osotu ebezan: presbiterioko harrizko zoladura egitea (1762)11<\/sup>Ibidem. 1762ko martxoaren 1a. Joseph Ardanza harginak egina.<\/span><\/span><\/span>, atarian ur bedeinkaturako ontzi bat ipintea (1763)12<\/sup>Ibidem. 1763ko maiatzaren 3a.<\/span><\/span><\/span>, ate nagusian aurre-atea jartea (1789)13<\/sup>Ibidem. 1789ko zemendiaren 10a. 55 erreal ordaindu ziran lan horren truke.<\/span><\/span><\/span>, etab. Hortik aurrera, konponketa-lan txikiagoak egin ziran, esaterako, 1832-1833 artekoa14<\/sup>Add a Tooltip Text<\/span><\/span><\/span>, baina ez eutsien eragin tenpluaren oinarrizko egitureari. Kanpantorreak eta hango eskilarek bakarrik sortu ebezan arazo errepikakor batzuk, eta ez ziran inoiz erabat konpondu. Izan be, barriro ekin eutseen 1804an, 1827an, 1846an, 1852an eta 1855ean eta, azkenekoz, Gerra Zibilaren ostean15<\/sup>Ibidem. L.F. n. 1804an, 175 erreal eta 27 marabedi ordaindu ebezan torrea eta eskilarak konpontzeagaitik. Gero, 1827an, 932 errealeko beste partida bat erregistrau ebn, eleizan eta torrean obrak egiteko. Ibidem.L.F. n (1829-1922). 1846an, 36 erreal gastau ebezan torrearen aretoan egindako behar batzuetarako, eta 1852an eskilarearen zati bat barritu eben, 143 errealeko gastua eginda. 1853an 171 errealeko beste partida bat dago jasota, kanpantorreko aretoa konpontzeko, eta 1855ean, gauza bererako, 2.305 errealeko beste ordainketa bat jaso zan. YBARRA, J.: Cat\u00e1logo... lanak (512) gerraostean egindako konponketei buruzko albiste labur bat emoten dau.<\/span><\/span><\/span>. 1944an, parrokiako kontuen arabera, torreko eskilarearen obrea egin zan. Horretarako, 2.160,02 pezeta ordainduta, 2.100 kilo burdina ipini ebezan eta, ondorioz, eskilararen eta barrua zarpietako lanen kostua 3.500 pezetara ailegau zan16<\/sup>AHEB-BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signaturea. 1944ko kontuak.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nDenpora batez, atarian, udaletxe modura erabilten eben areto itxi bat egon zan, baina, 1888an, Jos\u00e9 Bustinzak eratsi egin eban17<\/sup>Ibid. L.F.III Guztira 400 erreal ordaindu ebezan ataria eratsi eta konpontzeagaitik.<\/span><\/span><\/span>, eta jatorrizko itxurea emon eutsan atzera atariari.<\/p>\n<\/p>\n1891n, sakristia zaharra handitzea proponidu eben. Garai hatan, kurutzadurearen besoaren eta absidearen artean sortzen zan hegoaldeko ertzean egoan. Horretarako, Bartolome de Alc\u00edbar zeanuritar obra-maisuari enkargau eutsien proiektua, eta harek 3.854,81 pezetako kostua ezarri eutsan obreari. Helburua zan sakristia zaharraren ondoren eta burualdearen perimetroari jarraituz, iparraldeko besoraino, honako honeek egitea: lokal bat idazmahaia eta liburu-artxiboa jarteko, beste lokal bat maiordomoentzat eta publiko orokorrarentzat, komun bi eta sarbide barri bat presbiteriotik sartzeko, sakristian egoanagazko simetrian. Obrea emoten ebana baino gatxagoa zan, lurraren desnibelaren arazoa konpondu behar zalako. Horretarako, horma handi loditu bat eregi eben, zimenduak bermatzeko. Era berean, obra-proiektuan jasota egoan aurreko eraikinagaz bat etorren obra bat egitea. Hau da, handitze-lanetan, gola-erako erlatx perimetrala eta tenpluaren aparailuak imitau behar ziran, bai eta sakristia zaharreko harlanduzko ertzak be, iparraldean beste ertz bat sortzeko18<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1828-1922, 2472\/003-00 signaturea. 1891ko kontuak eta Askotariko Paperak, 2475\/002-00 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Pascasio de Bustinzari esleitu eutsien proiektua, 13.500 errealen truke (3.225 pezeta), eta Bustinzak berak urtebete geroago egindako zenbait hobekuntzaren ondoren lortutako emoitza gaur egun be ikusten da, nahi-ta bao batzuk aldatu diran Ebanjelioaren horman eta beste batzuk egin diran sotoaren parean.<\/p>\n<\/p>\nTenpluaren azken zaharbarritze garrantzitsuak 1993an egin ebezan: hormak zarpiau, sakristiaren sabaia bota, teilatuan konponketa batzuk egin eta estalgia osotu eben adreiluzko trenkadeagaz19<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenplua konpontzeko obrei buruzko espedientea, 1988-1995, D2-0064\/014 signaturea.<\/span><\/span><\/span>; eta 1998an, Jos\u00e9 Floren Urutxurtu arkitektoaren proiektuari jarraituz, eleizako kupulea eta torrea konpondu ebezan20<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenpluko torrea konpontzeko eta zenbait lokal gaitzeko obrei buruzko espedientea, 1996-2000, D2-0047\/006 signaturea.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n[\/et_pb_text][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/11-Escalonamiento-Santa-Maria-Lemoa.jpg\"){kind=link}
![[12]<\/a> nahiko urten baten amaitzen da, eta kontrahormei be eragiten deutse.<\/p>\n<\/p>\nBarrukaldean, hormon beheko aldea babesteko, harrizko plakakaz egindako zokalo bat dago [13]<\/a>, orain dala gitxikoa.<\/p>\n<\/p>\nHorma horreetan horma-hobi bi dagoz zulotuta. Lehenengoa [14]<\/a>, epistolearen horman (hegoaldean), bigarren atalean dago edegita, ezohiko altueran. Bao dinteldu handi bat da, apalerako gidea daukana; beharbada artxiborako erabilten izan zan iraganean. Kokapen bitxiagaitik, pentsau leiteke beste nonondik ekarri ebela. Bigarren horma-hobia [15]<\/a> korupean dago, ebanjelioaren horman. Bao dinteldun txiki bat da, oin dala gitxi egindako egurrezko atetxu bategaz itxita.<\/p>\n<\/p>\nGaur egungo zoladurea<\/b> oholtza bat da [16]<\/a>, baita presbiterioa be, zeina harmaila bitan goratuta dagoan. Jatorrizko zolarria, hareharrizko lauzaz egina [17]<\/a>, metro karratu inguruko zati txiki baten konserbauta dago, absidearen eta sakristiaren hegoaldeko sarbidearen arteko igarobidean.<\/p>\n<\/p>\nEraikinaren egiturea erraz igarten da, barrukaldetik zein kanpokaldetik. Han, euskarriak<\/b> pilastra toskanarrak dira [18]<\/a>, kurutze-formakoak kurutzadurearen ertzetan. Pilastren gainean bermatzen dira parpain-arkuak eta kapilak markoztatzen dabezanak, zeinak zirkuluerdi-formakoak diran, apur bat beheratuak, eta gangak sortzen dabez [19]<\/a>. Burualdeko eta oinaldeko ertzetan ez da formula hori errepikatzen; aitzitik, gangen ertzak izkinetara jausten dira zuzenean [20]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nKanpokaldean, sistema hori bermatzeko, horma-bular batzuk dagoz [21]<\/a>, beheko hiru atalen arteko lotunean jarriak, barruko pilastrei jagokozanak. Sekzino angeluzuzena daukie, atal bikoa, eta goiko herena oinarria baino nabarmen argalagoa da [22]<\/a>. Horma-bular horreek horman behe-behetik goraino atxikita dagoz, eraikina inguratzen dauen gola-erako erlatxagaz bat egin arte.<\/p>\n<\/p>\nNabea, absidea eta transeptuaren besoak estalduten dabezan gangak<\/b> lunetaz osotuta dagoz [23]<\/a>, eta kurutzaduran, ostera, ertz-gangak dagoz [24]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nTeilatua lau isurikoa da, eta besoetan hirukoa [25]<\/a>. Hegalak ez dau asko urteten, eta gola-erako erlatxean bermatuta dago [26]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nLeihoetatik sartzen da argia tenplura. Dobela-formako leihoburua daukie, eta barruan eta kanpoan txaranbelduta dagoz [27]<\/a>. Modu simetrikoan dagoz kokatuta, nabearen atal bakotxaren alde bietan, eta hori ezohikoa da lurralde honetan, iparraldea itsua izan ohi da-ta. Presbiterioko epistolearen aldean beste bat dago edegita, antzeko ezaugarriakaz, baina bikotekiderik bakoa [28]<\/a>. Bao guztiak ixteko, oin dala gitxi egindako beirate geometrikoak dagoz [29]<\/a>, eta burdin-hesia daukie kanpokaldean, babesteko.<\/p>\n<\/p>\nEleizara sartzeko ate handi bat dago, torrearen azpian edegita [30]<\/a>, eta eleizearen ardatz axialagaz bat eginda. Beste sarbide bi dagoz, txikiagoak, nabearen hirugarren atalaren alde bietan. <\/i>Gaur egun, horreetatik, hegoaldeko hormakoa [31]<\/a> bakarrik erabili daiteke, eta Ebanjelioaren aldean dagoana [32]<\/a>, barriz, eguneroko kapilara eta sakristia barrira sartzeko erabilten da. Hiru baoek dobela-formako ateburuak daukiez, eta plakazko buztarria kanpokaldean. Barrukaldean, barriz, lerro zuzeneko arku beheratuak dira.<\/p>\n<\/p>\nKanpokaldean, torrearen beheko sarreraren ondoan, Ma\u00f1aria erako marmol baltzezko ontzi bat dago ur bedeinkaturako [33]<\/a>. Haren kopeak oboide alderantzikatuko kono baten itxura dauka, eta triangelu forman amaitzen da, kurutze zizelkatu bategaz errematetako.<\/p>\n<\/p>\nKorua<\/b> [34]<\/a> oinaldean dago, eta atzeko atala baino apur bat handiagoa da. Haren egitureari eusteko, arku beheratu baten itxura daukan hormigoi moldekatuzko zubi handi bat dago [35]<\/a>. Elementu hori 1966an egin eben1<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokian koru barri bat eregiteko obren espedientea, 1966, D2-0064\/010 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Hara heltzeko, atal biko eskilara ukondotu bat dago, klaustroetakoen erakoa [36]<\/a>, hori be barritua.<\/p>\n<\/p>\nTorrea<\/b> tenpluaren oinaldean dago, ardatzeko sarbidearen gainean. Prismatikoa eta lauangeluarra da [37]<\/a>, eta hiru gorputz teleskopiko ditu. Zenbat eta altuago, orduan eta luze eta meheagoak. Oinarria atariagaz lotuta dago, eta aurrekaldera zabaltzen da, plaka lisoko inposta-kapitela daukien erdi-puntuko hiru arkuren bidez [38]<\/a>. Goiko gorputzen arteko soldadurak inposta-lerroakaz markauta dagoz: behekoa bozel-laurdenean, listel bigaz; eta goikoak gola-erako profilagaz, tenpluko erlatx orokorrean lez [39]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nErdiko atala argitzeko, bao dinteldun txiki bi dagoz, burdin-hesiz itxiak, bigarren solairuko hegoaldeko fatxadan [40]<\/a>. Hirugarren solairuan, lau bao kardinal zabal dagoz kanpaientzat, erdi-puntuko arkudunak, xaflaz eta listelez egindako kapitelen gainean [41]<\/a>. Kanpantorrea burutzeko, plinto labur bat dago. Bere erlatxa dauka, and ebagidura karratuko lau pinakulu angeluar eta erraboilkara [42]<\/a>. Gainean, lau ataleko kupula bat dago. Horretan, hegoaldean, argiztatzeko bao txiki bat dago zabalik, erdi-puntuko arkua daukana [43]<\/a>, eta, gailurrean, guztia koroituz, boladun pinakulua eta burdinazko haize-orratz edo kurutze bat ditu [44]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nTorrearen errematea eta oinarria harlanduz egin ziran, eta tarteko ataletan, aldiz, kalidadezko harria baoetarako eta izkinetako kateetarako gorde zan, eta gainerako horma-atalak zarpiauta dagoz.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko fatxadan erloju-esfera bat dauka [45]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nKanpantorrera sartzeko, pasabide dinteldun bat dago, laprandura arineko tunel bat dauena. Barrukaldean hormigoizko eskilara bat dago [46]<\/a>, 1944an egina2<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signature<\/span><\/span><\/span>. Barruko perimetroari atxikitako tarteak ditu. Hormigoizkoak dira, era berean, gaur egungo zoru erabilgarriak. Bata sarrerearen parean dago, eta bestea kanpaien gorputzean.<\/p>\n<\/p>\nJatorrizko sakristia<\/b> oinplano karratuko gune txiki bat zan, burualdearen eta kurutzadureak epistolearen aldean daukan besoaren artean doitua [47]<\/a>. Horretara sartzeko, dinteldun pasabide bat egoan presbiterioan, eta hondino be hortxe dago [48]<\/a>. Eraikinaren gainerako atalak lez egin eben, baita gola-erako erlatxa be, oraindokarren kontserbetan dauana.<\/p>\n<\/p>\nBaina, ikusiko dogun lez, 1891n handitu egin eben, absidea guztiz inguratzen eben gela batzuk gehituta [49]<\/a>. Dirudienez, obra barrian erlatxeko piezak berrerabili ebezan, amaitu ziran arte (hegoaldeko alde osoan eta ipar-sortaldeko ertzean ikusi daitekez), eta harlandurik geratu ez zanean zelanbaiteko imitazinoa egin eben, teilatuaren hegalari batasuna emoteko asmoz.<\/p>\n<\/p>\nGainera, leku horretan lurraren desnibela nabarmen handitzen zala aprobetxatuz, handitze-lanek aukerea emon eben tenpluan soto zabal bat egiteko.<\/p>\n<\/p>\nXX. mendearen amaieran, gela horreek guztiak barritu egin ziran, eta gaur egun interes bako guneak dira, sabai aizunagaz estalduak eta leiho dinteldun batzukaz argiztatuak.<\/p>\n<\/p>\nAtaria<\/b>, jatorrian, bertatik igaroteko modukoa zan, transeptuaren besoen arteko perimetroan eta torrearen gorputzaren azpian, baina, gero, itxi egin eben iparraldeko erdian, gunea aprobetxau eta gela osogarriak eregiteko (eguneroko kapila, parrokiako bulegoa…) [50]<\/a>. Nabera zabaltzen dira iparraldeko ate zaharraren eta burualdean dagoan sarbide dinteldun barri baten bidez, zeinak aurrekoak imitetan dituan. Burualdea inguratzen daben gelak lez, sabai aizunez estalduta dagoz, eta leiho dinteldunak daukiez argitzeko, guztiak obra barrikoak.<\/p>\n<\/p>\nHalanda ze, jatorrizko atariaren hegoaldeko erdian baino ezin da ibili orain [51]<\/a>. Sartaldean horma batez itxita dago, eta harlangatxezko petrilez babestua hegoaldean. Estalgia terraza modukoa da, oin dala gitxi egina, eta zutabe batzuen bidez eutsia. Guztia hormigoizkoa da, eta material bera erabili da zoruan eta eleizearen hormei atxikitako banku jarraituan.<\/p>\n<\/p>\nHiru igarobide ditu, bat kanpantorrearen azpian eta beste bi plazara edegita. Azken bi horreek ur-jauzi erako eskilarak daukiez lurraren desnibela gainditzeko [52]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nGuztia XX. mendeko burdin hesi bategaz dago itxita.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko eremu horretan, gaur egungo estalgiaren gainetik, hondino be arkupe zaharraren isurkia ikusi daiteke, gaur egungoa baino apur bat gorago. Isuri bakarreko teilape baten ohiko ereduaren arabera eginda egoan.<\/p>\n<\/p>\nAzaldutakotik ondorioztatzen danez, Euskal Herrian barrokoaren amaieran egon zan arkitektura soil eta klasizistearen eredu bikaina da Lemoako Andra Mari. Ez dauka ia apaingarririk, eta horrek \u2013zelanbait\u2013 edertasunaren kontzeptu jakin bat indartzen dau: oinplanoaren eta altzaerearen simetria perfektuaren bidez eta eraikuntza-elementuen arteko zenbakizko erlazio harmoniatsuetan bilatu dan kontzeptu bat. Arabere erakargarriagoa da goitik behera eta denpora-tarte labur baten berreregi ebelako, eta ondoren ez jakolako egin gehikuntza edo ezabapenik, jatorrizko proiektua desitxuratuko ebanik. Horregaitik, XVIII. mendearen erdikaldeko Bizkaiko arkitekturearen paradigmearen balioa dauka. Formearen planteamentuari jagokonez, Bediako parrokiaren, Urdu\u00f1ako Antiguako Andra Mariaren Santutegiaren \u2013arkitekto beraren lanik goiztiarrena\u2013 eta Udiarragako Santutegia egiteko handik urte batzuetara Juan de Iturburu maisuak marraztu eban diseinuaren antzekoa da.<\/p>\n<\/p>\nLemoako jatorrizko eleizeak akats asko eukazan egin zanetik, XVII. mendeko lehenengo urteetatik, gitxienez. Bizkaiko eleiza askotan lez, gangea ez zan guztiz osotu, baliabide falteagaitik, eta atzeko erdikalde osoak teilape prekario bat eukan estalgi. 1616an, erretoreak adierazo eban absideko hormea sabelduta egoala, kanpantorrea erabat hondatuta, eta nabeko hilobiak oso egoera txarrean 3<\/sup>A.O.S., Eleizearen Patronatua, 184-200. Lemoa-Andra Mari. 1616ko ikerketea.<\/span><\/span><\/span>. 1640an, gotzainaren bisita baten ostean, Sebastian Zabala eta Francisco Linaza arotzek preminazko konponketa batzuk egin ebezan teilatu-zurajean 4<\/sup>AHEB-BEHA., Lemona: Santa Mar\u00eda de la Natividad, L.F. 1 (1625-1723).<\/span><\/span><\/span>, eta, urte bi geroago, Juan de Aranak tenpluaren hormak luzidu ebazan5<\/sup>Ibid., 1642. Lan hagaitik 612 erreal kobrau ebazan. Urte berean, Pedro Odriozola arotzari eta Andr\u00e9s Belaortegui errementariari eleizako \u201coholtzea\u201d konpontzeko eskatu eutseen.<\/span><\/span><\/span>, baina inoiz ez zan obra handiagorik egin.<\/p>\n<\/p>\nDirudienez, XVIII. mendearen erdikaldean egoerea jasanezina zan. Izan be, 1754an, eraikina aztertzeko eskatu eutseen hargin batzuei, eraikina zutik manteniduteko zer egin ete eitekean argitu eien6<\/sup>Ibid. L.F. n (1722-1828).1754.<\/span><\/span><\/span>. Adituek ondorioztatu ei eben guztiz barritzea zala onena, eta hurrengo urtean mezulari bat bialdu eben Antonio de Vega arkitekto ospetsuari deitzeko, eta harek hartzeko diseinua egiteko ardurea7<\/sup>Ibid. 1754ko urriaren 23a.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBerreragite-lanak 1757 eta 1761 bitartean egin ziran, etenaldi barik, Santiago de Ordorica errematatzaileak eta Juan de Guezala maisu harginak zuzenduta8<\/sup>BFAH-AHFB JCR1776\/004.<\/span><\/span><\/span>, beti be, Vega maisuak berak gainbegiratuta9<\/sup>Ibid. Esaterako, 1758ko apirilaren 13an jaso ebenez, 20 erreal ordaindu eutsiezan trazagileari, bi egunez Lemoara joateko, obrea zelan joian ikusteko eta kontratisteari kanpantorrea eta altarea egiteko moduen inguruan gomendioak emoteko.<\/span><\/span><\/span>. Soldaten eta materialen gastu handiei aurre egiteko, hamarrenaren heren bi ordaintzeaz salbuestea lortu eben10<\/sup>Ibidem.1756<\/span><\/span><\/span>, eta diru hori eraikuntzan erabili eben oso-osorik. Lanek iraun eben bitartean, hurbileko San Inazio ermitara eroan eben Txit Saindua.<\/p>\n<\/p>\nHurrengo urteetan, egiteko egozan lan txikiak errematau eta bigarren mailako lan batzuk osotu ebezan: presbiterioko harrizko zoladura egitea (1762)11<\/sup>Ibidem. 1762ko martxoaren 1a. Joseph Ardanza harginak egina.<\/span><\/span><\/span>, atarian ur bedeinkaturako ontzi bat ipintea (1763)12<\/sup>Ibidem. 1763ko maiatzaren 3a.<\/span><\/span><\/span>, ate nagusian aurre-atea jartea (1789)13<\/sup>Ibidem. 1789ko zemendiaren 10a. 55 erreal ordaindu ziran lan horren truke.<\/span><\/span><\/span>, etab. Hortik aurrera, konponketa-lan txikiagoak egin ziran, esaterako, 1832-1833 artekoa14<\/sup>Add a Tooltip Text<\/span><\/span><\/span>, baina ez eutsien eragin tenpluaren oinarrizko egitureari. Kanpantorreak eta hango eskilarek bakarrik sortu ebezan arazo errepikakor batzuk, eta ez ziran inoiz erabat konpondu. Izan be, barriro ekin eutseen 1804an, 1827an, 1846an, 1852an eta 1855ean eta, azkenekoz, Gerra Zibilaren ostean15<\/sup>Ibidem. L.F. n. 1804an, 175 erreal eta 27 marabedi ordaindu ebezan torrea eta eskilarak konpontzeagaitik. Gero, 1827an, 932 errealeko beste partida bat erregistrau ebn, eleizan eta torrean obrak egiteko. Ibidem.L.F. n (1829-1922). 1846an, 36 erreal gastau ebezan torrearen aretoan egindako behar batzuetarako, eta 1852an eskilarearen zati bat barritu eben, 143 errealeko gastua eginda. 1853an 171 errealeko beste partida bat dago jasota, kanpantorreko aretoa konpontzeko, eta 1855ean, gauza bererako, 2.305 errealeko beste ordainketa bat jaso zan. YBARRA, J.: Cat\u00e1logo... lanak (512) gerraostean egindako konponketei buruzko albiste labur bat emoten dau.<\/span><\/span><\/span>. 1944an, parrokiako kontuen arabera, torreko eskilarearen obrea egin zan. Horretarako, 2.160,02 pezeta ordainduta, 2.100 kilo burdina ipini ebezan eta, ondorioz, eskilararen eta barrua zarpietako lanen kostua 3.500 pezetara ailegau zan16<\/sup>AHEB-BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signaturea. 1944ko kontuak.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nDenpora batez, atarian, udaletxe modura erabilten eben areto itxi bat egon zan, baina, 1888an, Jos\u00e9 Bustinzak eratsi egin eban17<\/sup>Ibid. L.F.III Guztira 400 erreal ordaindu ebezan ataria eratsi eta konpontzeagaitik.<\/span><\/span><\/span>, eta jatorrizko itxurea emon eutsan atzera atariari.<\/p>\n<\/p>\n1891n, sakristia zaharra handitzea proponidu eben. Garai hatan, kurutzadurearen besoaren eta absidearen artean sortzen zan hegoaldeko ertzean egoan. Horretarako, Bartolome de Alc\u00edbar zeanuritar obra-maisuari enkargau eutsien proiektua, eta harek 3.854,81 pezetako kostua ezarri eutsan obreari. Helburua zan sakristia zaharraren ondoren eta burualdearen perimetroari jarraituz, iparraldeko besoraino, honako honeek egitea: lokal bat idazmahaia eta liburu-artxiboa jarteko, beste lokal bat maiordomoentzat eta publiko orokorrarentzat, komun bi eta sarbide barri bat presbiteriotik sartzeko, sakristian egoanagazko simetrian. Obrea emoten ebana baino gatxagoa zan, lurraren desnibelaren arazoa konpondu behar zalako. Horretarako, horma handi loditu bat eregi eben, zimenduak bermatzeko. Era berean, obra-proiektuan jasota egoan aurreko eraikinagaz bat etorren obra bat egitea. Hau da, handitze-lanetan, gola-erako erlatx perimetrala eta tenpluaren aparailuak imitau behar ziran, bai eta sakristia zaharreko harlanduzko ertzak be, iparraldean beste ertz bat sortzeko18<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1828-1922, 2472\/003-00 signaturea. 1891ko kontuak eta Askotariko Paperak, 2475\/002-00 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Pascasio de Bustinzari esleitu eutsien proiektua, 13.500 errealen truke (3.225 pezeta), eta Bustinzak berak urtebete geroago egindako zenbait hobekuntzaren ondoren lortutako emoitza gaur egun be ikusten da, nahi-ta bao batzuk aldatu diran Ebanjelioaren horman eta beste batzuk egin diran sotoaren parean.<\/p>\n<\/p>\nTenpluaren azken zaharbarritze garrantzitsuak 1993an egin ebezan: hormak zarpiau, sakristiaren sabaia bota, teilatuan konponketa batzuk egin eta estalgia osotu eben adreiluzko trenkadeagaz19<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenplua konpontzeko obrei buruzko espedientea, 1988-1995, D2-0064\/014 signaturea.<\/span><\/span><\/span>; eta 1998an, Jos\u00e9 Floren Urutxurtu arkitektoaren proiektuari jarraituz, eleizako kupulea eta torrea konpondu ebezan20<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenpluko torrea konpontzeko eta zenbait lokal gaitzeko obrei buruzko espedientea, 1996-2000, D2-0047\/006 signaturea.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n[\/et_pb_text][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/12-Cornisa-Santa-Maria-Lemoa.jpg\"){kind=link}
![[13]<\/a>, orain dala gitxikoa.<\/p>\n<\/p>\nHorma horreetan horma-hobi bi dagoz zulotuta. Lehenengoa [14]<\/a>, epistolearen horman (hegoaldean), bigarren atalean dago edegita, ezohiko altueran. Bao dinteldu handi bat da, apalerako gidea daukana; beharbada artxiborako erabilten izan zan iraganean. Kokapen bitxiagaitik, pentsau leiteke beste nonondik ekarri ebela. Bigarren horma-hobia [15]<\/a> korupean dago, ebanjelioaren horman. Bao dinteldun txiki bat da, oin dala gitxi egindako egurrezko atetxu bategaz itxita.<\/p>\n<\/p>\nGaur egungo zoladurea<\/b> oholtza bat da [16]<\/a>, baita presbiterioa be, zeina harmaila bitan goratuta dagoan. Jatorrizko zolarria, hareharrizko lauzaz egina [17]<\/a>, metro karratu inguruko zati txiki baten konserbauta dago, absidearen eta sakristiaren hegoaldeko sarbidearen arteko igarobidean.<\/p>\n<\/p>\nEraikinaren egiturea erraz igarten da, barrukaldetik zein kanpokaldetik. Han, euskarriak<\/b> pilastra toskanarrak dira [18]<\/a>, kurutze-formakoak kurutzadurearen ertzetan. Pilastren gainean bermatzen dira parpain-arkuak eta kapilak markoztatzen dabezanak, zeinak zirkuluerdi-formakoak diran, apur bat beheratuak, eta gangak sortzen dabez [19]<\/a>. Burualdeko eta oinaldeko ertzetan ez da formula hori errepikatzen; aitzitik, gangen ertzak izkinetara jausten dira zuzenean [20]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nKanpokaldean, sistema hori bermatzeko, horma-bular batzuk dagoz [21]<\/a>, beheko hiru atalen arteko lotunean jarriak, barruko pilastrei jagokozanak. Sekzino angeluzuzena daukie, atal bikoa, eta goiko herena oinarria baino nabarmen argalagoa da [22]<\/a>. Horma-bular horreek horman behe-behetik goraino atxikita dagoz, eraikina inguratzen dauen gola-erako erlatxagaz bat egin arte.<\/p>\n<\/p>\nNabea, absidea eta transeptuaren besoak estalduten dabezan gangak<\/b> lunetaz osotuta dagoz [23]<\/a>, eta kurutzaduran, ostera, ertz-gangak dagoz [24]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nTeilatua lau isurikoa da, eta besoetan hirukoa [25]<\/a>. Hegalak ez dau asko urteten, eta gola-erako erlatxean bermatuta dago [26]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nLeihoetatik sartzen da argia tenplura. Dobela-formako leihoburua daukie, eta barruan eta kanpoan txaranbelduta dagoz [27]<\/a>. Modu simetrikoan dagoz kokatuta, nabearen atal bakotxaren alde bietan, eta hori ezohikoa da lurralde honetan, iparraldea itsua izan ohi da-ta. Presbiterioko epistolearen aldean beste bat dago edegita, antzeko ezaugarriakaz, baina bikotekiderik bakoa [28]<\/a>. Bao guztiak ixteko, oin dala gitxi egindako beirate geometrikoak dagoz [29]<\/a>, eta burdin-hesia daukie kanpokaldean, babesteko.<\/p>\n<\/p>\nEleizara sartzeko ate handi bat dago, torrearen azpian edegita [30]<\/a>, eta eleizearen ardatz axialagaz bat eginda. Beste sarbide bi dagoz, txikiagoak, nabearen hirugarren atalaren alde bietan. <\/i>Gaur egun, horreetatik, hegoaldeko hormakoa [31]<\/a> bakarrik erabili daiteke, eta Ebanjelioaren aldean dagoana [32]<\/a>, barriz, eguneroko kapilara eta sakristia barrira sartzeko erabilten da. Hiru baoek dobela-formako ateburuak daukiez, eta plakazko buztarria kanpokaldean. Barrukaldean, barriz, lerro zuzeneko arku beheratuak dira.<\/p>\n<\/p>\nKanpokaldean, torrearen beheko sarreraren ondoan, Ma\u00f1aria erako marmol baltzezko ontzi bat dago ur bedeinkaturako [33]<\/a>. Haren kopeak oboide alderantzikatuko kono baten itxura dauka, eta triangelu forman amaitzen da, kurutze zizelkatu bategaz errematetako.<\/p>\n<\/p>\nKorua<\/b> [34]<\/a> oinaldean dago, eta atzeko atala baino apur bat handiagoa da. Haren egitureari eusteko, arku beheratu baten itxura daukan hormigoi moldekatuzko zubi handi bat dago [35]<\/a>. Elementu hori 1966an egin eben1<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokian koru barri bat eregiteko obren espedientea, 1966, D2-0064\/010 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Hara heltzeko, atal biko eskilara ukondotu bat dago, klaustroetakoen erakoa [36]<\/a>, hori be barritua.<\/p>\n<\/p>\nTorrea<\/b> tenpluaren oinaldean dago, ardatzeko sarbidearen gainean. Prismatikoa eta lauangeluarra da [37]<\/a>, eta hiru gorputz teleskopiko ditu. Zenbat eta altuago, orduan eta luze eta meheagoak. Oinarria atariagaz lotuta dago, eta aurrekaldera zabaltzen da, plaka lisoko inposta-kapitela daukien erdi-puntuko hiru arkuren bidez [38]<\/a>. Goiko gorputzen arteko soldadurak inposta-lerroakaz markauta dagoz: behekoa bozel-laurdenean, listel bigaz; eta goikoak gola-erako profilagaz, tenpluko erlatx orokorrean lez [39]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nErdiko atala argitzeko, bao dinteldun txiki bi dagoz, burdin-hesiz itxiak, bigarren solairuko hegoaldeko fatxadan [40]<\/a>. Hirugarren solairuan, lau bao kardinal zabal dagoz kanpaientzat, erdi-puntuko arkudunak, xaflaz eta listelez egindako kapitelen gainean [41]<\/a>. Kanpantorrea burutzeko, plinto labur bat dago. Bere erlatxa dauka, and ebagidura karratuko lau pinakulu angeluar eta erraboilkara [42]<\/a>. Gainean, lau ataleko kupula bat dago. Horretan, hegoaldean, argiztatzeko bao txiki bat dago zabalik, erdi-puntuko arkua daukana [43]<\/a>, eta, gailurrean, guztia koroituz, boladun pinakulua eta burdinazko haize-orratz edo kurutze bat ditu [44]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nTorrearen errematea eta oinarria harlanduz egin ziran, eta tarteko ataletan, aldiz, kalidadezko harria baoetarako eta izkinetako kateetarako gorde zan, eta gainerako horma-atalak zarpiauta dagoz.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko fatxadan erloju-esfera bat dauka [45]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nKanpantorrera sartzeko, pasabide dinteldun bat dago, laprandura arineko tunel bat dauena. Barrukaldean hormigoizko eskilara bat dago [46]<\/a>, 1944an egina2<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signature<\/span><\/span><\/span>. Barruko perimetroari atxikitako tarteak ditu. Hormigoizkoak dira, era berean, gaur egungo zoru erabilgarriak. Bata sarrerearen parean dago, eta bestea kanpaien gorputzean.<\/p>\n<\/p>\nJatorrizko sakristia<\/b> oinplano karratuko gune txiki bat zan, burualdearen eta kurutzadureak epistolearen aldean daukan besoaren artean doitua [47]<\/a>. Horretara sartzeko, dinteldun pasabide bat egoan presbiterioan, eta hondino be hortxe dago [48]<\/a>. Eraikinaren gainerako atalak lez egin eben, baita gola-erako erlatxa be, oraindokarren kontserbetan dauana.<\/p>\n<\/p>\nBaina, ikusiko dogun lez, 1891n handitu egin eben, absidea guztiz inguratzen eben gela batzuk gehituta [49]<\/a>. Dirudienez, obra barrian erlatxeko piezak berrerabili ebezan, amaitu ziran arte (hegoaldeko alde osoan eta ipar-sortaldeko ertzean ikusi daitekez), eta harlandurik geratu ez zanean zelanbaiteko imitazinoa egin eben, teilatuaren hegalari batasuna emoteko asmoz.<\/p>\n<\/p>\nGainera, leku horretan lurraren desnibela nabarmen handitzen zala aprobetxatuz, handitze-lanek aukerea emon eben tenpluan soto zabal bat egiteko.<\/p>\n<\/p>\nXX. mendearen amaieran, gela horreek guztiak barritu egin ziran, eta gaur egun interes bako guneak dira, sabai aizunagaz estalduak eta leiho dinteldun batzukaz argiztatuak.<\/p>\n<\/p>\nAtaria<\/b>, jatorrian, bertatik igaroteko modukoa zan, transeptuaren besoen arteko perimetroan eta torrearen gorputzaren azpian, baina, gero, itxi egin eben iparraldeko erdian, gunea aprobetxau eta gela osogarriak eregiteko (eguneroko kapila, parrokiako bulegoa…) [50]<\/a>. Nabera zabaltzen dira iparraldeko ate zaharraren eta burualdean dagoan sarbide dinteldun barri baten bidez, zeinak aurrekoak imitetan dituan. Burualdea inguratzen daben gelak lez, sabai aizunez estalduta dagoz, eta leiho dinteldunak daukiez argitzeko, guztiak obra barrikoak.<\/p>\n<\/p>\nHalanda ze, jatorrizko atariaren hegoaldeko erdian baino ezin da ibili orain [51]<\/a>. Sartaldean horma batez itxita dago, eta harlangatxezko petrilez babestua hegoaldean. Estalgia terraza modukoa da, oin dala gitxi egina, eta zutabe batzuen bidez eutsia. Guztia hormigoizkoa da, eta material bera erabili da zoruan eta eleizearen hormei atxikitako banku jarraituan.<\/p>\n<\/p>\nHiru igarobide ditu, bat kanpantorrearen azpian eta beste bi plazara edegita. Azken bi horreek ur-jauzi erako eskilarak daukiez lurraren desnibela gainditzeko [52]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nGuztia XX. mendeko burdin hesi bategaz dago itxita.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko eremu horretan, gaur egungo estalgiaren gainetik, hondino be arkupe zaharraren isurkia ikusi daiteke, gaur egungoa baino apur bat gorago. Isuri bakarreko teilape baten ohiko ereduaren arabera eginda egoan.<\/p>\n<\/p>\nAzaldutakotik ondorioztatzen danez, Euskal Herrian barrokoaren amaieran egon zan arkitektura soil eta klasizistearen eredu bikaina da Lemoako Andra Mari. Ez dauka ia apaingarririk, eta horrek \u2013zelanbait\u2013 edertasunaren kontzeptu jakin bat indartzen dau: oinplanoaren eta altzaerearen simetria perfektuaren bidez eta eraikuntza-elementuen arteko zenbakizko erlazio harmoniatsuetan bilatu dan kontzeptu bat. Arabere erakargarriagoa da goitik behera eta denpora-tarte labur baten berreregi ebelako, eta ondoren ez jakolako egin gehikuntza edo ezabapenik, jatorrizko proiektua desitxuratuko ebanik. Horregaitik, XVIII. mendearen erdikaldeko Bizkaiko arkitekturearen paradigmearen balioa dauka. Formearen planteamentuari jagokonez, Bediako parrokiaren, Urdu\u00f1ako Antiguako Andra Mariaren Santutegiaren \u2013arkitekto beraren lanik goiztiarrena\u2013 eta Udiarragako Santutegia egiteko handik urte batzuetara Juan de Iturburu maisuak marraztu eban diseinuaren antzekoa da.<\/p>\n<\/p>\nLemoako jatorrizko eleizeak akats asko eukazan egin zanetik, XVII. mendeko lehenengo urteetatik, gitxienez. Bizkaiko eleiza askotan lez, gangea ez zan guztiz osotu, baliabide falteagaitik, eta atzeko erdikalde osoak teilape prekario bat eukan estalgi. 1616an, erretoreak adierazo eban absideko hormea sabelduta egoala, kanpantorrea erabat hondatuta, eta nabeko hilobiak oso egoera txarrean 3<\/sup>A.O.S., Eleizearen Patronatua, 184-200. Lemoa-Andra Mari. 1616ko ikerketea.<\/span><\/span><\/span>. 1640an, gotzainaren bisita baten ostean, Sebastian Zabala eta Francisco Linaza arotzek preminazko konponketa batzuk egin ebezan teilatu-zurajean 4<\/sup>AHEB-BEHA., Lemona: Santa Mar\u00eda de la Natividad, L.F. 1 (1625-1723).<\/span><\/span><\/span>, eta, urte bi geroago, Juan de Aranak tenpluaren hormak luzidu ebazan5<\/sup>Ibid., 1642. Lan hagaitik 612 erreal kobrau ebazan. Urte berean, Pedro Odriozola arotzari eta Andr\u00e9s Belaortegui errementariari eleizako \u201coholtzea\u201d konpontzeko eskatu eutseen.<\/span><\/span><\/span>, baina inoiz ez zan obra handiagorik egin.<\/p>\n<\/p>\nDirudienez, XVIII. mendearen erdikaldean egoerea jasanezina zan. Izan be, 1754an, eraikina aztertzeko eskatu eutseen hargin batzuei, eraikina zutik manteniduteko zer egin ete eitekean argitu eien6<\/sup>Ibid. L.F. n (1722-1828).1754.<\/span><\/span><\/span>. Adituek ondorioztatu ei eben guztiz barritzea zala onena, eta hurrengo urtean mezulari bat bialdu eben Antonio de Vega arkitekto ospetsuari deitzeko, eta harek hartzeko diseinua egiteko ardurea7<\/sup>Ibid. 1754ko urriaren 23a.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBerreragite-lanak 1757 eta 1761 bitartean egin ziran, etenaldi barik, Santiago de Ordorica errematatzaileak eta Juan de Guezala maisu harginak zuzenduta8<\/sup>BFAH-AHFB JCR1776\/004.<\/span><\/span><\/span>, beti be, Vega maisuak berak gainbegiratuta9<\/sup>Ibid. Esaterako, 1758ko apirilaren 13an jaso ebenez, 20 erreal ordaindu eutsiezan trazagileari, bi egunez Lemoara joateko, obrea zelan joian ikusteko eta kontratisteari kanpantorrea eta altarea egiteko moduen inguruan gomendioak emoteko.<\/span><\/span><\/span>. Soldaten eta materialen gastu handiei aurre egiteko, hamarrenaren heren bi ordaintzeaz salbuestea lortu eben10<\/sup>Ibidem.1756<\/span><\/span><\/span>, eta diru hori eraikuntzan erabili eben oso-osorik. Lanek iraun eben bitartean, hurbileko San Inazio ermitara eroan eben Txit Saindua.<\/p>\n<\/p>\nHurrengo urteetan, egiteko egozan lan txikiak errematau eta bigarren mailako lan batzuk osotu ebezan: presbiterioko harrizko zoladura egitea (1762)11<\/sup>Ibidem. 1762ko martxoaren 1a. Joseph Ardanza harginak egina.<\/span><\/span><\/span>, atarian ur bedeinkaturako ontzi bat ipintea (1763)12<\/sup>Ibidem. 1763ko maiatzaren 3a.<\/span><\/span><\/span>, ate nagusian aurre-atea jartea (1789)13<\/sup>Ibidem. 1789ko zemendiaren 10a. 55 erreal ordaindu ziran lan horren truke.<\/span><\/span><\/span>, etab. Hortik aurrera, konponketa-lan txikiagoak egin ziran, esaterako, 1832-1833 artekoa14<\/sup>Add a Tooltip Text<\/span><\/span><\/span>, baina ez eutsien eragin tenpluaren oinarrizko egitureari. Kanpantorreak eta hango eskilarek bakarrik sortu ebezan arazo errepikakor batzuk, eta ez ziran inoiz erabat konpondu. Izan be, barriro ekin eutseen 1804an, 1827an, 1846an, 1852an eta 1855ean eta, azkenekoz, Gerra Zibilaren ostean15<\/sup>Ibidem. L.F. n. 1804an, 175 erreal eta 27 marabedi ordaindu ebezan torrea eta eskilarak konpontzeagaitik. Gero, 1827an, 932 errealeko beste partida bat erregistrau ebn, eleizan eta torrean obrak egiteko. Ibidem.L.F. n (1829-1922). 1846an, 36 erreal gastau ebezan torrearen aretoan egindako behar batzuetarako, eta 1852an eskilarearen zati bat barritu eben, 143 errealeko gastua eginda. 1853an 171 errealeko beste partida bat dago jasota, kanpantorreko aretoa konpontzeko, eta 1855ean, gauza bererako, 2.305 errealeko beste ordainketa bat jaso zan. YBARRA, J.: Cat\u00e1logo... lanak (512) gerraostean egindako konponketei buruzko albiste labur bat emoten dau.<\/span><\/span><\/span>. 1944an, parrokiako kontuen arabera, torreko eskilarearen obrea egin zan. Horretarako, 2.160,02 pezeta ordainduta, 2.100 kilo burdina ipini ebezan eta, ondorioz, eskilararen eta barrua zarpietako lanen kostua 3.500 pezetara ailegau zan16<\/sup>AHEB-BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signaturea. 1944ko kontuak.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nDenpora batez, atarian, udaletxe modura erabilten eben areto itxi bat egon zan, baina, 1888an, Jos\u00e9 Bustinzak eratsi egin eban17<\/sup>Ibid. L.F.III Guztira 400 erreal ordaindu ebezan ataria eratsi eta konpontzeagaitik.<\/span><\/span><\/span>, eta jatorrizko itxurea emon eutsan atzera atariari.<\/p>\n<\/p>\n1891n, sakristia zaharra handitzea proponidu eben. Garai hatan, kurutzadurearen besoaren eta absidearen artean sortzen zan hegoaldeko ertzean egoan. Horretarako, Bartolome de Alc\u00edbar zeanuritar obra-maisuari enkargau eutsien proiektua, eta harek 3.854,81 pezetako kostua ezarri eutsan obreari. Helburua zan sakristia zaharraren ondoren eta burualdearen perimetroari jarraituz, iparraldeko besoraino, honako honeek egitea: lokal bat idazmahaia eta liburu-artxiboa jarteko, beste lokal bat maiordomoentzat eta publiko orokorrarentzat, komun bi eta sarbide barri bat presbiteriotik sartzeko, sakristian egoanagazko simetrian. Obrea emoten ebana baino gatxagoa zan, lurraren desnibelaren arazoa konpondu behar zalako. Horretarako, horma handi loditu bat eregi eben, zimenduak bermatzeko. Era berean, obra-proiektuan jasota egoan aurreko eraikinagaz bat etorren obra bat egitea. Hau da, handitze-lanetan, gola-erako erlatx perimetrala eta tenpluaren aparailuak imitau behar ziran, bai eta sakristia zaharreko harlanduzko ertzak be, iparraldean beste ertz bat sortzeko18<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1828-1922, 2472\/003-00 signaturea. 1891ko kontuak eta Askotariko Paperak, 2475\/002-00 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Pascasio de Bustinzari esleitu eutsien proiektua, 13.500 errealen truke (3.225 pezeta), eta Bustinzak berak urtebete geroago egindako zenbait hobekuntzaren ondoren lortutako emoitza gaur egun be ikusten da, nahi-ta bao batzuk aldatu diran Ebanjelioaren horman eta beste batzuk egin diran sotoaren parean.<\/p>\n<\/p>\nTenpluaren azken zaharbarritze garrantzitsuak 1993an egin ebezan: hormak zarpiau, sakristiaren sabaia bota, teilatuan konponketa batzuk egin eta estalgia osotu eben adreiluzko trenkadeagaz19<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenplua konpontzeko obrei buruzko espedientea, 1988-1995, D2-0064\/014 signaturea.<\/span><\/span><\/span>; eta 1998an, Jos\u00e9 Floren Urutxurtu arkitektoaren proiektuari jarraituz, eleizako kupulea eta torrea konpondu ebezan20<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenpluko torrea konpontzeko eta zenbait lokal gaitzeko obrei buruzko espedientea, 1996-2000, D2-0047\/006 signaturea.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n[\/et_pb_text][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/13-Zocalo-Santa-Maria-Lemoa.jpg\"){kind=link}
![[14]<\/a>, epistolearen horman (hegoaldean), bigarren atalean dago edegita, ezohiko altueran. Bao dinteldu handi bat da, apalerako gidea daukana; beharbada artxiborako erabilten izan zan iraganean. Kokapen bitxiagaitik, pentsau leiteke beste nonondik ekarri ebela. Bigarren horma-hobia](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/14-Hornacina-1-Santa-Maria-Lemoa.jpg\"){kind=link}
![[15]<\/a> korupean dago, ebanjelioaren horman. Bao dinteldun txiki bat da, oin dala gitxi egindako egurrezko atetxu bategaz itxita.<\/p>\n<\/p>\nGaur egungo zoladurea<\/b> oholtza bat da [16]<\/a>, baita presbiterioa be, zeina harmaila bitan goratuta dagoan. Jatorrizko zolarria, hareharrizko lauzaz egina [17]<\/a>, metro karratu inguruko zati txiki baten konserbauta dago, absidearen eta sakristiaren hegoaldeko sarbidearen arteko igarobidean.<\/p>\n<\/p>\nEraikinaren egiturea erraz igarten da, barrukaldetik zein kanpokaldetik. Han, euskarriak<\/b> pilastra toskanarrak dira [18]<\/a>, kurutze-formakoak kurutzadurearen ertzetan. Pilastren gainean bermatzen dira parpain-arkuak eta kapilak markoztatzen dabezanak, zeinak zirkuluerdi-formakoak diran, apur bat beheratuak, eta gangak sortzen dabez [19]<\/a>. Burualdeko eta oinaldeko ertzetan ez da formula hori errepikatzen; aitzitik, gangen ertzak izkinetara jausten dira zuzenean [20]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nKanpokaldean, sistema hori bermatzeko, horma-bular batzuk dagoz [21]<\/a>, beheko hiru atalen arteko lotunean jarriak, barruko pilastrei jagokozanak. Sekzino angeluzuzena daukie, atal bikoa, eta goiko herena oinarria baino nabarmen argalagoa da [22]<\/a>. Horma-bular horreek horman behe-behetik goraino atxikita dagoz, eraikina inguratzen dauen gola-erako erlatxagaz bat egin arte.<\/p>\n<\/p>\nNabea, absidea eta transeptuaren besoak estalduten dabezan gangak<\/b> lunetaz osotuta dagoz [23]<\/a>, eta kurutzaduran, ostera, ertz-gangak dagoz [24]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nTeilatua lau isurikoa da, eta besoetan hirukoa [25]<\/a>. Hegalak ez dau asko urteten, eta gola-erako erlatxean bermatuta dago [26]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nLeihoetatik sartzen da argia tenplura. Dobela-formako leihoburua daukie, eta barruan eta kanpoan txaranbelduta dagoz [27]<\/a>. Modu simetrikoan dagoz kokatuta, nabearen atal bakotxaren alde bietan, eta hori ezohikoa da lurralde honetan, iparraldea itsua izan ohi da-ta. Presbiterioko epistolearen aldean beste bat dago edegita, antzeko ezaugarriakaz, baina bikotekiderik bakoa [28]<\/a>. Bao guztiak ixteko, oin dala gitxi egindako beirate geometrikoak dagoz [29]<\/a>, eta burdin-hesia daukie kanpokaldean, babesteko.<\/p>\n<\/p>\nEleizara sartzeko ate handi bat dago, torrearen azpian edegita [30]<\/a>, eta eleizearen ardatz axialagaz bat eginda. Beste sarbide bi dagoz, txikiagoak, nabearen hirugarren atalaren alde bietan. <\/i>Gaur egun, horreetatik, hegoaldeko hormakoa [31]<\/a> bakarrik erabili daiteke, eta Ebanjelioaren aldean dagoana [32]<\/a>, barriz, eguneroko kapilara eta sakristia barrira sartzeko erabilten da. Hiru baoek dobela-formako ateburuak daukiez, eta plakazko buztarria kanpokaldean. Barrukaldean, barriz, lerro zuzeneko arku beheratuak dira.<\/p>\n<\/p>\nKanpokaldean, torrearen beheko sarreraren ondoan, Ma\u00f1aria erako marmol baltzezko ontzi bat dago ur bedeinkaturako [33]<\/a>. Haren kopeak oboide alderantzikatuko kono baten itxura dauka, eta triangelu forman amaitzen da, kurutze zizelkatu bategaz errematetako.<\/p>\n<\/p>\nKorua<\/b> [34]<\/a> oinaldean dago, eta atzeko atala baino apur bat handiagoa da. Haren egitureari eusteko, arku beheratu baten itxura daukan hormigoi moldekatuzko zubi handi bat dago [35]<\/a>. Elementu hori 1966an egin eben1<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokian koru barri bat eregiteko obren espedientea, 1966, D2-0064\/010 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Hara heltzeko, atal biko eskilara ukondotu bat dago, klaustroetakoen erakoa [36]<\/a>, hori be barritua.<\/p>\n<\/p>\nTorrea<\/b> tenpluaren oinaldean dago, ardatzeko sarbidearen gainean. Prismatikoa eta lauangeluarra da [37]<\/a>, eta hiru gorputz teleskopiko ditu. Zenbat eta altuago, orduan eta luze eta meheagoak. Oinarria atariagaz lotuta dago, eta aurrekaldera zabaltzen da, plaka lisoko inposta-kapitela daukien erdi-puntuko hiru arkuren bidez [38]<\/a>. Goiko gorputzen arteko soldadurak inposta-lerroakaz markauta dagoz: behekoa bozel-laurdenean, listel bigaz; eta goikoak gola-erako profilagaz, tenpluko erlatx orokorrean lez [39]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nErdiko atala argitzeko, bao dinteldun txiki bi dagoz, burdin-hesiz itxiak, bigarren solairuko hegoaldeko fatxadan [40]<\/a>. Hirugarren solairuan, lau bao kardinal zabal dagoz kanpaientzat, erdi-puntuko arkudunak, xaflaz eta listelez egindako kapitelen gainean [41]<\/a>. Kanpantorrea burutzeko, plinto labur bat dago. Bere erlatxa dauka, and ebagidura karratuko lau pinakulu angeluar eta erraboilkara [42]<\/a>. Gainean, lau ataleko kupula bat dago. Horretan, hegoaldean, argiztatzeko bao txiki bat dago zabalik, erdi-puntuko arkua daukana [43]<\/a>, eta, gailurrean, guztia koroituz, boladun pinakulua eta burdinazko haize-orratz edo kurutze bat ditu [44]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nTorrearen errematea eta oinarria harlanduz egin ziran, eta tarteko ataletan, aldiz, kalidadezko harria baoetarako eta izkinetako kateetarako gorde zan, eta gainerako horma-atalak zarpiauta dagoz.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko fatxadan erloju-esfera bat dauka [45]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nKanpantorrera sartzeko, pasabide dinteldun bat dago, laprandura arineko tunel bat dauena. Barrukaldean hormigoizko eskilara bat dago [46]<\/a>, 1944an egina2<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signature<\/span><\/span><\/span>. Barruko perimetroari atxikitako tarteak ditu. Hormigoizkoak dira, era berean, gaur egungo zoru erabilgarriak. Bata sarrerearen parean dago, eta bestea kanpaien gorputzean.<\/p>\n<\/p>\nJatorrizko sakristia<\/b> oinplano karratuko gune txiki bat zan, burualdearen eta kurutzadureak epistolearen aldean daukan besoaren artean doitua [47]<\/a>. Horretara sartzeko, dinteldun pasabide bat egoan presbiterioan, eta hondino be hortxe dago [48]<\/a>. Eraikinaren gainerako atalak lez egin eben, baita gola-erako erlatxa be, oraindokarren kontserbetan dauana.<\/p>\n<\/p>\nBaina, ikusiko dogun lez, 1891n handitu egin eben, absidea guztiz inguratzen eben gela batzuk gehituta [49]<\/a>. Dirudienez, obra barrian erlatxeko piezak berrerabili ebezan, amaitu ziran arte (hegoaldeko alde osoan eta ipar-sortaldeko ertzean ikusi daitekez), eta harlandurik geratu ez zanean zelanbaiteko imitazinoa egin eben, teilatuaren hegalari batasuna emoteko asmoz.<\/p>\n<\/p>\nGainera, leku horretan lurraren desnibela nabarmen handitzen zala aprobetxatuz, handitze-lanek aukerea emon eben tenpluan soto zabal bat egiteko.<\/p>\n<\/p>\nXX. mendearen amaieran, gela horreek guztiak barritu egin ziran, eta gaur egun interes bako guneak dira, sabai aizunagaz estalduak eta leiho dinteldun batzukaz argiztatuak.<\/p>\n<\/p>\nAtaria<\/b>, jatorrian, bertatik igaroteko modukoa zan, transeptuaren besoen arteko perimetroan eta torrearen gorputzaren azpian, baina, gero, itxi egin eben iparraldeko erdian, gunea aprobetxau eta gela osogarriak eregiteko (eguneroko kapila, parrokiako bulegoa…) [50]<\/a>. Nabera zabaltzen dira iparraldeko ate zaharraren eta burualdean dagoan sarbide dinteldun barri baten bidez, zeinak aurrekoak imitetan dituan. Burualdea inguratzen daben gelak lez, sabai aizunez estalduta dagoz, eta leiho dinteldunak daukiez argitzeko, guztiak obra barrikoak.<\/p>\n<\/p>\nHalanda ze, jatorrizko atariaren hegoaldeko erdian baino ezin da ibili orain [51]<\/a>. Sartaldean horma batez itxita dago, eta harlangatxezko petrilez babestua hegoaldean. Estalgia terraza modukoa da, oin dala gitxi egina, eta zutabe batzuen bidez eutsia. Guztia hormigoizkoa da, eta material bera erabili da zoruan eta eleizearen hormei atxikitako banku jarraituan.<\/p>\n<\/p>\nHiru igarobide ditu, bat kanpantorrearen azpian eta beste bi plazara edegita. Azken bi horreek ur-jauzi erako eskilarak daukiez lurraren desnibela gainditzeko [52]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nGuztia XX. mendeko burdin hesi bategaz dago itxita.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko eremu horretan, gaur egungo estalgiaren gainetik, hondino be arkupe zaharraren isurkia ikusi daiteke, gaur egungoa baino apur bat gorago. Isuri bakarreko teilape baten ohiko ereduaren arabera eginda egoan.<\/p>\n<\/p>\nAzaldutakotik ondorioztatzen danez, Euskal Herrian barrokoaren amaieran egon zan arkitektura soil eta klasizistearen eredu bikaina da Lemoako Andra Mari. Ez dauka ia apaingarririk, eta horrek \u2013zelanbait\u2013 edertasunaren kontzeptu jakin bat indartzen dau: oinplanoaren eta altzaerearen simetria perfektuaren bidez eta eraikuntza-elementuen arteko zenbakizko erlazio harmoniatsuetan bilatu dan kontzeptu bat. Arabere erakargarriagoa da goitik behera eta denpora-tarte labur baten berreregi ebelako, eta ondoren ez jakolako egin gehikuntza edo ezabapenik, jatorrizko proiektua desitxuratuko ebanik. Horregaitik, XVIII. mendearen erdikaldeko Bizkaiko arkitekturearen paradigmearen balioa dauka. Formearen planteamentuari jagokonez, Bediako parrokiaren, Urdu\u00f1ako Antiguako Andra Mariaren Santutegiaren \u2013arkitekto beraren lanik goiztiarrena\u2013 eta Udiarragako Santutegia egiteko handik urte batzuetara Juan de Iturburu maisuak marraztu eban diseinuaren antzekoa da.<\/p>\n<\/p>\nLemoako jatorrizko eleizeak akats asko eukazan egin zanetik, XVII. mendeko lehenengo urteetatik, gitxienez. Bizkaiko eleiza askotan lez, gangea ez zan guztiz osotu, baliabide falteagaitik, eta atzeko erdikalde osoak teilape prekario bat eukan estalgi. 1616an, erretoreak adierazo eban absideko hormea sabelduta egoala, kanpantorrea erabat hondatuta, eta nabeko hilobiak oso egoera txarrean 3<\/sup>A.O.S., Eleizearen Patronatua, 184-200. Lemoa-Andra Mari. 1616ko ikerketea.<\/span><\/span><\/span>. 1640an, gotzainaren bisita baten ostean, Sebastian Zabala eta Francisco Linaza arotzek preminazko konponketa batzuk egin ebezan teilatu-zurajean 4<\/sup>AHEB-BEHA., Lemona: Santa Mar\u00eda de la Natividad, L.F. 1 (1625-1723).<\/span><\/span><\/span>, eta, urte bi geroago, Juan de Aranak tenpluaren hormak luzidu ebazan5<\/sup>Ibid., 1642. Lan hagaitik 612 erreal kobrau ebazan. Urte berean, Pedro Odriozola arotzari eta Andr\u00e9s Belaortegui errementariari eleizako \u201coholtzea\u201d konpontzeko eskatu eutseen.<\/span><\/span><\/span>, baina inoiz ez zan obra handiagorik egin.<\/p>\n<\/p>\nDirudienez, XVIII. mendearen erdikaldean egoerea jasanezina zan. Izan be, 1754an, eraikina aztertzeko eskatu eutseen hargin batzuei, eraikina zutik manteniduteko zer egin ete eitekean argitu eien6<\/sup>Ibid. L.F. n (1722-1828).1754.<\/span><\/span><\/span>. Adituek ondorioztatu ei eben guztiz barritzea zala onena, eta hurrengo urtean mezulari bat bialdu eben Antonio de Vega arkitekto ospetsuari deitzeko, eta harek hartzeko diseinua egiteko ardurea7<\/sup>Ibid. 1754ko urriaren 23a.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBerreragite-lanak 1757 eta 1761 bitartean egin ziran, etenaldi barik, Santiago de Ordorica errematatzaileak eta Juan de Guezala maisu harginak zuzenduta8<\/sup>BFAH-AHFB JCR1776\/004.<\/span><\/span><\/span>, beti be, Vega maisuak berak gainbegiratuta9<\/sup>Ibid. Esaterako, 1758ko apirilaren 13an jaso ebenez, 20 erreal ordaindu eutsiezan trazagileari, bi egunez Lemoara joateko, obrea zelan joian ikusteko eta kontratisteari kanpantorrea eta altarea egiteko moduen inguruan gomendioak emoteko.<\/span><\/span><\/span>. Soldaten eta materialen gastu handiei aurre egiteko, hamarrenaren heren bi ordaintzeaz salbuestea lortu eben10<\/sup>Ibidem.1756<\/span><\/span><\/span>, eta diru hori eraikuntzan erabili eben oso-osorik. Lanek iraun eben bitartean, hurbileko San Inazio ermitara eroan eben Txit Saindua.<\/p>\n<\/p>\nHurrengo urteetan, egiteko egozan lan txikiak errematau eta bigarren mailako lan batzuk osotu ebezan: presbiterioko harrizko zoladura egitea (1762)11<\/sup>Ibidem. 1762ko martxoaren 1a. Joseph Ardanza harginak egina.<\/span><\/span><\/span>, atarian ur bedeinkaturako ontzi bat ipintea (1763)12<\/sup>Ibidem. 1763ko maiatzaren 3a.<\/span><\/span><\/span>, ate nagusian aurre-atea jartea (1789)13<\/sup>Ibidem. 1789ko zemendiaren 10a. 55 erreal ordaindu ziran lan horren truke.<\/span><\/span><\/span>, etab. Hortik aurrera, konponketa-lan txikiagoak egin ziran, esaterako, 1832-1833 artekoa14<\/sup>Add a Tooltip Text<\/span><\/span><\/span>, baina ez eutsien eragin tenpluaren oinarrizko egitureari. Kanpantorreak eta hango eskilarek bakarrik sortu ebezan arazo errepikakor batzuk, eta ez ziran inoiz erabat konpondu. Izan be, barriro ekin eutseen 1804an, 1827an, 1846an, 1852an eta 1855ean eta, azkenekoz, Gerra Zibilaren ostean15<\/sup>Ibidem. L.F. n. 1804an, 175 erreal eta 27 marabedi ordaindu ebezan torrea eta eskilarak konpontzeagaitik. Gero, 1827an, 932 errealeko beste partida bat erregistrau ebn, eleizan eta torrean obrak egiteko. Ibidem.L.F. n (1829-1922). 1846an, 36 erreal gastau ebezan torrearen aretoan egindako behar batzuetarako, eta 1852an eskilarearen zati bat barritu eben, 143 errealeko gastua eginda. 1853an 171 errealeko beste partida bat dago jasota, kanpantorreko aretoa konpontzeko, eta 1855ean, gauza bererako, 2.305 errealeko beste ordainketa bat jaso zan. YBARRA, J.: Cat\u00e1logo... lanak (512) gerraostean egindako konponketei buruzko albiste labur bat emoten dau.<\/span><\/span><\/span>. 1944an, parrokiako kontuen arabera, torreko eskilarearen obrea egin zan. Horretarako, 2.160,02 pezeta ordainduta, 2.100 kilo burdina ipini ebezan eta, ondorioz, eskilararen eta barrua zarpietako lanen kostua 3.500 pezetara ailegau zan16<\/sup>AHEB-BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signaturea. 1944ko kontuak.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nDenpora batez, atarian, udaletxe modura erabilten eben areto itxi bat egon zan, baina, 1888an, Jos\u00e9 Bustinzak eratsi egin eban17<\/sup>Ibid. L.F.III Guztira 400 erreal ordaindu ebezan ataria eratsi eta konpontzeagaitik.<\/span><\/span><\/span>, eta jatorrizko itxurea emon eutsan atzera atariari.<\/p>\n<\/p>\n1891n, sakristia zaharra handitzea proponidu eben. Garai hatan, kurutzadurearen besoaren eta absidearen artean sortzen zan hegoaldeko ertzean egoan. Horretarako, Bartolome de Alc\u00edbar zeanuritar obra-maisuari enkargau eutsien proiektua, eta harek 3.854,81 pezetako kostua ezarri eutsan obreari. Helburua zan sakristia zaharraren ondoren eta burualdearen perimetroari jarraituz, iparraldeko besoraino, honako honeek egitea: lokal bat idazmahaia eta liburu-artxiboa jarteko, beste lokal bat maiordomoentzat eta publiko orokorrarentzat, komun bi eta sarbide barri bat presbiteriotik sartzeko, sakristian egoanagazko simetrian. Obrea emoten ebana baino gatxagoa zan, lurraren desnibelaren arazoa konpondu behar zalako. Horretarako, horma handi loditu bat eregi eben, zimenduak bermatzeko. Era berean, obra-proiektuan jasota egoan aurreko eraikinagaz bat etorren obra bat egitea. Hau da, handitze-lanetan, gola-erako erlatx perimetrala eta tenpluaren aparailuak imitau behar ziran, bai eta sakristia zaharreko harlanduzko ertzak be, iparraldean beste ertz bat sortzeko18<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1828-1922, 2472\/003-00 signaturea. 1891ko kontuak eta Askotariko Paperak, 2475\/002-00 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Pascasio de Bustinzari esleitu eutsien proiektua, 13.500 errealen truke (3.225 pezeta), eta Bustinzak berak urtebete geroago egindako zenbait hobekuntzaren ondoren lortutako emoitza gaur egun be ikusten da, nahi-ta bao batzuk aldatu diran Ebanjelioaren horman eta beste batzuk egin diran sotoaren parean.<\/p>\n<\/p>\nTenpluaren azken zaharbarritze garrantzitsuak 1993an egin ebezan: hormak zarpiau, sakristiaren sabaia bota, teilatuan konponketa batzuk egin eta estalgia osotu eben adreiluzko trenkadeagaz19<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenplua konpontzeko obrei buruzko espedientea, 1988-1995, D2-0064\/014 signaturea.<\/span><\/span><\/span>; eta 1998an, Jos\u00e9 Floren Urutxurtu arkitektoaren proiektuari jarraituz, eleizako kupulea eta torrea konpondu ebezan20<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenpluko torrea konpontzeko eta zenbait lokal gaitzeko obrei buruzko espedientea, 1996-2000, D2-0047\/006 signaturea.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n[\/et_pb_text][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/15-Hornacina-2-Santa-Maria-Lemoa.jpg\"){kind=link}
![[16]<\/a>, baita presbiterioa be, zeina harmaila bitan goratuta dagoan. Jatorrizko zolarria, hareharrizko lauzaz egina](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/16-Pavimento-1-Santa-Maria-Lemoa.jpg\"){kind=link}
![[17]<\/a>, metro karratu inguruko zati txiki baten konserbauta dago, absidearen eta sakristiaren hegoaldeko sarbidearen arteko igarobidean.<\/p>\n<\/p>\nEraikinaren egiturea erraz igarten da, barrukaldetik zein kanpokaldetik. Han, euskarriak<\/b> pilastra toskanarrak dira [18]<\/a>, kurutze-formakoak kurutzadurearen ertzetan. Pilastren gainean bermatzen dira parpain-arkuak eta kapilak markoztatzen dabezanak, zeinak zirkuluerdi-formakoak diran, apur bat beheratuak, eta gangak sortzen dabez [19]<\/a>. Burualdeko eta oinaldeko ertzetan ez da formula hori errepikatzen; aitzitik, gangen ertzak izkinetara jausten dira zuzenean [20]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nKanpokaldean, sistema hori bermatzeko, horma-bular batzuk dagoz [21]<\/a>, beheko hiru atalen arteko lotunean jarriak, barruko pilastrei jagokozanak. Sekzino angeluzuzena daukie, atal bikoa, eta goiko herena oinarria baino nabarmen argalagoa da [22]<\/a>. Horma-bular horreek horman behe-behetik goraino atxikita dagoz, eraikina inguratzen dauen gola-erako erlatxagaz bat egin arte.<\/p>\n<\/p>\nNabea, absidea eta transeptuaren besoak estalduten dabezan gangak<\/b> lunetaz osotuta dagoz [23]<\/a>, eta kurutzaduran, ostera, ertz-gangak dagoz [24]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nTeilatua lau isurikoa da, eta besoetan hirukoa [25]<\/a>. Hegalak ez dau asko urteten, eta gola-erako erlatxean bermatuta dago [26]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nLeihoetatik sartzen da argia tenplura. Dobela-formako leihoburua daukie, eta barruan eta kanpoan txaranbelduta dagoz [27]<\/a>. Modu simetrikoan dagoz kokatuta, nabearen atal bakotxaren alde bietan, eta hori ezohikoa da lurralde honetan, iparraldea itsua izan ohi da-ta. Presbiterioko epistolearen aldean beste bat dago edegita, antzeko ezaugarriakaz, baina bikotekiderik bakoa [28]<\/a>. Bao guztiak ixteko, oin dala gitxi egindako beirate geometrikoak dagoz [29]<\/a>, eta burdin-hesia daukie kanpokaldean, babesteko.<\/p>\n<\/p>\nEleizara sartzeko ate handi bat dago, torrearen azpian edegita [30]<\/a>, eta eleizearen ardatz axialagaz bat eginda. Beste sarbide bi dagoz, txikiagoak, nabearen hirugarren atalaren alde bietan. <\/i>Gaur egun, horreetatik, hegoaldeko hormakoa [31]<\/a> bakarrik erabili daiteke, eta Ebanjelioaren aldean dagoana [32]<\/a>, barriz, eguneroko kapilara eta sakristia barrira sartzeko erabilten da. Hiru baoek dobela-formako ateburuak daukiez, eta plakazko buztarria kanpokaldean. Barrukaldean, barriz, lerro zuzeneko arku beheratuak dira.<\/p>\n<\/p>\nKanpokaldean, torrearen beheko sarreraren ondoan, Ma\u00f1aria erako marmol baltzezko ontzi bat dago ur bedeinkaturako [33]<\/a>. Haren kopeak oboide alderantzikatuko kono baten itxura dauka, eta triangelu forman amaitzen da, kurutze zizelkatu bategaz errematetako.<\/p>\n<\/p>\nKorua<\/b> [34]<\/a> oinaldean dago, eta atzeko atala baino apur bat handiagoa da. Haren egitureari eusteko, arku beheratu baten itxura daukan hormigoi moldekatuzko zubi handi bat dago [35]<\/a>. Elementu hori 1966an egin eben1<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokian koru barri bat eregiteko obren espedientea, 1966, D2-0064\/010 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Hara heltzeko, atal biko eskilara ukondotu bat dago, klaustroetakoen erakoa [36]<\/a>, hori be barritua.<\/p>\n<\/p>\nTorrea<\/b> tenpluaren oinaldean dago, ardatzeko sarbidearen gainean. Prismatikoa eta lauangeluarra da [37]<\/a>, eta hiru gorputz teleskopiko ditu. Zenbat eta altuago, orduan eta luze eta meheagoak. Oinarria atariagaz lotuta dago, eta aurrekaldera zabaltzen da, plaka lisoko inposta-kapitela daukien erdi-puntuko hiru arkuren bidez [38]<\/a>. Goiko gorputzen arteko soldadurak inposta-lerroakaz markauta dagoz: behekoa bozel-laurdenean, listel bigaz; eta goikoak gola-erako profilagaz, tenpluko erlatx orokorrean lez [39]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nErdiko atala argitzeko, bao dinteldun txiki bi dagoz, burdin-hesiz itxiak, bigarren solairuko hegoaldeko fatxadan [40]<\/a>. Hirugarren solairuan, lau bao kardinal zabal dagoz kanpaientzat, erdi-puntuko arkudunak, xaflaz eta listelez egindako kapitelen gainean [41]<\/a>. Kanpantorrea burutzeko, plinto labur bat dago. Bere erlatxa dauka, and ebagidura karratuko lau pinakulu angeluar eta erraboilkara [42]<\/a>. Gainean, lau ataleko kupula bat dago. Horretan, hegoaldean, argiztatzeko bao txiki bat dago zabalik, erdi-puntuko arkua daukana [43]<\/a>, eta, gailurrean, guztia koroituz, boladun pinakulua eta burdinazko haize-orratz edo kurutze bat ditu [44]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nTorrearen errematea eta oinarria harlanduz egin ziran, eta tarteko ataletan, aldiz, kalidadezko harria baoetarako eta izkinetako kateetarako gorde zan, eta gainerako horma-atalak zarpiauta dagoz.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko fatxadan erloju-esfera bat dauka [45]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nKanpantorrera sartzeko, pasabide dinteldun bat dago, laprandura arineko tunel bat dauena. Barrukaldean hormigoizko eskilara bat dago [46]<\/a>, 1944an egina2<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signature<\/span><\/span><\/span>. Barruko perimetroari atxikitako tarteak ditu. Hormigoizkoak dira, era berean, gaur egungo zoru erabilgarriak. Bata sarrerearen parean dago, eta bestea kanpaien gorputzean.<\/p>\n<\/p>\nJatorrizko sakristia<\/b> oinplano karratuko gune txiki bat zan, burualdearen eta kurutzadureak epistolearen aldean daukan besoaren artean doitua [47]<\/a>. Horretara sartzeko, dinteldun pasabide bat egoan presbiterioan, eta hondino be hortxe dago [48]<\/a>. Eraikinaren gainerako atalak lez egin eben, baita gola-erako erlatxa be, oraindokarren kontserbetan dauana.<\/p>\n<\/p>\nBaina, ikusiko dogun lez, 1891n handitu egin eben, absidea guztiz inguratzen eben gela batzuk gehituta [49]<\/a>. Dirudienez, obra barrian erlatxeko piezak berrerabili ebezan, amaitu ziran arte (hegoaldeko alde osoan eta ipar-sortaldeko ertzean ikusi daitekez), eta harlandurik geratu ez zanean zelanbaiteko imitazinoa egin eben, teilatuaren hegalari batasuna emoteko asmoz.<\/p>\n<\/p>\nGainera, leku horretan lurraren desnibela nabarmen handitzen zala aprobetxatuz, handitze-lanek aukerea emon eben tenpluan soto zabal bat egiteko.<\/p>\n<\/p>\nXX. mendearen amaieran, gela horreek guztiak barritu egin ziran, eta gaur egun interes bako guneak dira, sabai aizunagaz estalduak eta leiho dinteldun batzukaz argiztatuak.<\/p>\n<\/p>\nAtaria<\/b>, jatorrian, bertatik igaroteko modukoa zan, transeptuaren besoen arteko perimetroan eta torrearen gorputzaren azpian, baina, gero, itxi egin eben iparraldeko erdian, gunea aprobetxau eta gela osogarriak eregiteko (eguneroko kapila, parrokiako bulegoa…) [50]<\/a>. Nabera zabaltzen dira iparraldeko ate zaharraren eta burualdean dagoan sarbide dinteldun barri baten bidez, zeinak aurrekoak imitetan dituan. Burualdea inguratzen daben gelak lez, sabai aizunez estalduta dagoz, eta leiho dinteldunak daukiez argitzeko, guztiak obra barrikoak.<\/p>\n<\/p>\nHalanda ze, jatorrizko atariaren hegoaldeko erdian baino ezin da ibili orain [51]<\/a>. Sartaldean horma batez itxita dago, eta harlangatxezko petrilez babestua hegoaldean. Estalgia terraza modukoa da, oin dala gitxi egina, eta zutabe batzuen bidez eutsia. Guztia hormigoizkoa da, eta material bera erabili da zoruan eta eleizearen hormei atxikitako banku jarraituan.<\/p>\n<\/p>\nHiru igarobide ditu, bat kanpantorrearen azpian eta beste bi plazara edegita. Azken bi horreek ur-jauzi erako eskilarak daukiez lurraren desnibela gainditzeko [52]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nGuztia XX. mendeko burdin hesi bategaz dago itxita.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko eremu horretan, gaur egungo estalgiaren gainetik, hondino be arkupe zaharraren isurkia ikusi daiteke, gaur egungoa baino apur bat gorago. Isuri bakarreko teilape baten ohiko ereduaren arabera eginda egoan.<\/p>\n<\/p>\nAzaldutakotik ondorioztatzen danez, Euskal Herrian barrokoaren amaieran egon zan arkitektura soil eta klasizistearen eredu bikaina da Lemoako Andra Mari. Ez dauka ia apaingarririk, eta horrek \u2013zelanbait\u2013 edertasunaren kontzeptu jakin bat indartzen dau: oinplanoaren eta altzaerearen simetria perfektuaren bidez eta eraikuntza-elementuen arteko zenbakizko erlazio harmoniatsuetan bilatu dan kontzeptu bat. Arabere erakargarriagoa da goitik behera eta denpora-tarte labur baten berreregi ebelako, eta ondoren ez jakolako egin gehikuntza edo ezabapenik, jatorrizko proiektua desitxuratuko ebanik. Horregaitik, XVIII. mendearen erdikaldeko Bizkaiko arkitekturearen paradigmearen balioa dauka. Formearen planteamentuari jagokonez, Bediako parrokiaren, Urdu\u00f1ako Antiguako Andra Mariaren Santutegiaren \u2013arkitekto beraren lanik goiztiarrena\u2013 eta Udiarragako Santutegia egiteko handik urte batzuetara Juan de Iturburu maisuak marraztu eban diseinuaren antzekoa da.<\/p>\n<\/p>\nLemoako jatorrizko eleizeak akats asko eukazan egin zanetik, XVII. mendeko lehenengo urteetatik, gitxienez. Bizkaiko eleiza askotan lez, gangea ez zan guztiz osotu, baliabide falteagaitik, eta atzeko erdikalde osoak teilape prekario bat eukan estalgi. 1616an, erretoreak adierazo eban absideko hormea sabelduta egoala, kanpantorrea erabat hondatuta, eta nabeko hilobiak oso egoera txarrean 3<\/sup>A.O.S., Eleizearen Patronatua, 184-200. Lemoa-Andra Mari. 1616ko ikerketea.<\/span><\/span><\/span>. 1640an, gotzainaren bisita baten ostean, Sebastian Zabala eta Francisco Linaza arotzek preminazko konponketa batzuk egin ebezan teilatu-zurajean 4<\/sup>AHEB-BEHA., Lemona: Santa Mar\u00eda de la Natividad, L.F. 1 (1625-1723).<\/span><\/span><\/span>, eta, urte bi geroago, Juan de Aranak tenpluaren hormak luzidu ebazan5<\/sup>Ibid., 1642. Lan hagaitik 612 erreal kobrau ebazan. Urte berean, Pedro Odriozola arotzari eta Andr\u00e9s Belaortegui errementariari eleizako \u201coholtzea\u201d konpontzeko eskatu eutseen.<\/span><\/span><\/span>, baina inoiz ez zan obra handiagorik egin.<\/p>\n<\/p>\nDirudienez, XVIII. mendearen erdikaldean egoerea jasanezina zan. Izan be, 1754an, eraikina aztertzeko eskatu eutseen hargin batzuei, eraikina zutik manteniduteko zer egin ete eitekean argitu eien6<\/sup>Ibid. L.F. n (1722-1828).1754.<\/span><\/span><\/span>. Adituek ondorioztatu ei eben guztiz barritzea zala onena, eta hurrengo urtean mezulari bat bialdu eben Antonio de Vega arkitekto ospetsuari deitzeko, eta harek hartzeko diseinua egiteko ardurea7<\/sup>Ibid. 1754ko urriaren 23a.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBerreragite-lanak 1757 eta 1761 bitartean egin ziran, etenaldi barik, Santiago de Ordorica errematatzaileak eta Juan de Guezala maisu harginak zuzenduta8<\/sup>BFAH-AHFB JCR1776\/004.<\/span><\/span><\/span>, beti be, Vega maisuak berak gainbegiratuta9<\/sup>Ibid. Esaterako, 1758ko apirilaren 13an jaso ebenez, 20 erreal ordaindu eutsiezan trazagileari, bi egunez Lemoara joateko, obrea zelan joian ikusteko eta kontratisteari kanpantorrea eta altarea egiteko moduen inguruan gomendioak emoteko.<\/span><\/span><\/span>. Soldaten eta materialen gastu handiei aurre egiteko, hamarrenaren heren bi ordaintzeaz salbuestea lortu eben10<\/sup>Ibidem.1756<\/span><\/span><\/span>, eta diru hori eraikuntzan erabili eben oso-osorik. Lanek iraun eben bitartean, hurbileko San Inazio ermitara eroan eben Txit Saindua.<\/p>\n<\/p>\nHurrengo urteetan, egiteko egozan lan txikiak errematau eta bigarren mailako lan batzuk osotu ebezan: presbiterioko harrizko zoladura egitea (1762)11<\/sup>Ibidem. 1762ko martxoaren 1a. Joseph Ardanza harginak egina.<\/span><\/span><\/span>, atarian ur bedeinkaturako ontzi bat ipintea (1763)12<\/sup>Ibidem. 1763ko maiatzaren 3a.<\/span><\/span><\/span>, ate nagusian aurre-atea jartea (1789)13<\/sup>Ibidem. 1789ko zemendiaren 10a. 55 erreal ordaindu ziran lan horren truke.<\/span><\/span><\/span>, etab. Hortik aurrera, konponketa-lan txikiagoak egin ziran, esaterako, 1832-1833 artekoa14<\/sup>Add a Tooltip Text<\/span><\/span><\/span>, baina ez eutsien eragin tenpluaren oinarrizko egitureari. Kanpantorreak eta hango eskilarek bakarrik sortu ebezan arazo errepikakor batzuk, eta ez ziran inoiz erabat konpondu. Izan be, barriro ekin eutseen 1804an, 1827an, 1846an, 1852an eta 1855ean eta, azkenekoz, Gerra Zibilaren ostean15<\/sup>Ibidem. L.F. n. 1804an, 175 erreal eta 27 marabedi ordaindu ebezan torrea eta eskilarak konpontzeagaitik. Gero, 1827an, 932 errealeko beste partida bat erregistrau ebn, eleizan eta torrean obrak egiteko. Ibidem.L.F. n (1829-1922). 1846an, 36 erreal gastau ebezan torrearen aretoan egindako behar batzuetarako, eta 1852an eskilarearen zati bat barritu eben, 143 errealeko gastua eginda. 1853an 171 errealeko beste partida bat dago jasota, kanpantorreko aretoa konpontzeko, eta 1855ean, gauza bererako, 2.305 errealeko beste ordainketa bat jaso zan. YBARRA, J.: Cat\u00e1logo... lanak (512) gerraostean egindako konponketei buruzko albiste labur bat emoten dau.<\/span><\/span><\/span>. 1944an, parrokiako kontuen arabera, torreko eskilarearen obrea egin zan. Horretarako, 2.160,02 pezeta ordainduta, 2.100 kilo burdina ipini ebezan eta, ondorioz, eskilararen eta barrua zarpietako lanen kostua 3.500 pezetara ailegau zan16<\/sup>AHEB-BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signaturea. 1944ko kontuak.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nDenpora batez, atarian, udaletxe modura erabilten eben areto itxi bat egon zan, baina, 1888an, Jos\u00e9 Bustinzak eratsi egin eban17<\/sup>Ibid. L.F.III Guztira 400 erreal ordaindu ebezan ataria eratsi eta konpontzeagaitik.<\/span><\/span><\/span>, eta jatorrizko itxurea emon eutsan atzera atariari.<\/p>\n<\/p>\n1891n, sakristia zaharra handitzea proponidu eben. Garai hatan, kurutzadurearen besoaren eta absidearen artean sortzen zan hegoaldeko ertzean egoan. Horretarako, Bartolome de Alc\u00edbar zeanuritar obra-maisuari enkargau eutsien proiektua, eta harek 3.854,81 pezetako kostua ezarri eutsan obreari. Helburua zan sakristia zaharraren ondoren eta burualdearen perimetroari jarraituz, iparraldeko besoraino, honako honeek egitea: lokal bat idazmahaia eta liburu-artxiboa jarteko, beste lokal bat maiordomoentzat eta publiko orokorrarentzat, komun bi eta sarbide barri bat presbiteriotik sartzeko, sakristian egoanagazko simetrian. Obrea emoten ebana baino gatxagoa zan, lurraren desnibelaren arazoa konpondu behar zalako. Horretarako, horma handi loditu bat eregi eben, zimenduak bermatzeko. Era berean, obra-proiektuan jasota egoan aurreko eraikinagaz bat etorren obra bat egitea. Hau da, handitze-lanetan, gola-erako erlatx perimetrala eta tenpluaren aparailuak imitau behar ziran, bai eta sakristia zaharreko harlanduzko ertzak be, iparraldean beste ertz bat sortzeko18<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1828-1922, 2472\/003-00 signaturea. 1891ko kontuak eta Askotariko Paperak, 2475\/002-00 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Pascasio de Bustinzari esleitu eutsien proiektua, 13.500 errealen truke (3.225 pezeta), eta Bustinzak berak urtebete geroago egindako zenbait hobekuntzaren ondoren lortutako emoitza gaur egun be ikusten da, nahi-ta bao batzuk aldatu diran Ebanjelioaren horman eta beste batzuk egin diran sotoaren parean.<\/p>\n<\/p>\nTenpluaren azken zaharbarritze garrantzitsuak 1993an egin ebezan: hormak zarpiau, sakristiaren sabaia bota, teilatuan konponketa batzuk egin eta estalgia osotu eben adreiluzko trenkadeagaz19<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenplua konpontzeko obrei buruzko espedientea, 1988-1995, D2-0064\/014 signaturea.<\/span><\/span><\/span>; eta 1998an, Jos\u00e9 Floren Urutxurtu arkitektoaren proiektuari jarraituz, eleizako kupulea eta torrea konpondu ebezan20<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenpluko torrea konpontzeko eta zenbait lokal gaitzeko obrei buruzko espedientea, 1996-2000, D2-0047\/006 signaturea.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n[\/et_pb_text][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/17-Solera-Santa-Maria-Lemoa.jpg\"){kind=link}
![[18]<\/a>, kurutze-formakoak kurutzadurearen ertzetan. Pilastren gainean bermatzen dira parpain-arkuak eta kapilak markoztatzen dabezanak, zeinak zirkuluerdi-formakoak diran, apur bat beheratuak, eta gangak sortzen dabez](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/18-Pilastra-Santa-Maria-Lemoa.jpg\"){kind=link}
![[19]<\/a>. Burualdeko eta oinaldeko ertzetan ez da formula hori errepikatzen; aitzitik, gangen ertzak izkinetara jausten dira zuzenean](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/19-Arcos-1-Santa-Maria-Lemoa.jpg\"){kind=link}
![[20]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nKanpokaldean, sistema hori bermatzeko, horma-bular batzuk dagoz [21]<\/a>, beheko hiru atalen arteko lotunean jarriak, barruko pilastrei jagokozanak. Sekzino angeluzuzena daukie, atal bikoa, eta goiko herena oinarria baino nabarmen argalagoa da [22]<\/a>. Horma-bular horreek horman behe-behetik goraino atxikita dagoz, eraikina inguratzen dauen gola-erako erlatxagaz bat egin arte.<\/p>\n<\/p>\nNabea, absidea eta transeptuaren besoak estalduten dabezan gangak<\/b> lunetaz osotuta dagoz [23]<\/a>, eta kurutzaduran, ostera, ertz-gangak dagoz [24]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nTeilatua lau isurikoa da, eta besoetan hirukoa [25]<\/a>. Hegalak ez dau asko urteten, eta gola-erako erlatxean bermatuta dago [26]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nLeihoetatik sartzen da argia tenplura. Dobela-formako leihoburua daukie, eta barruan eta kanpoan txaranbelduta dagoz [27]<\/a>. Modu simetrikoan dagoz kokatuta, nabearen atal bakotxaren alde bietan, eta hori ezohikoa da lurralde honetan, iparraldea itsua izan ohi da-ta. Presbiterioko epistolearen aldean beste bat dago edegita, antzeko ezaugarriakaz, baina bikotekiderik bakoa [28]<\/a>. Bao guztiak ixteko, oin dala gitxi egindako beirate geometrikoak dagoz [29]<\/a>, eta burdin-hesia daukie kanpokaldean, babesteko.<\/p>\n<\/p>\nEleizara sartzeko ate handi bat dago, torrearen azpian edegita [30]<\/a>, eta eleizearen ardatz axialagaz bat eginda. Beste sarbide bi dagoz, txikiagoak, nabearen hirugarren atalaren alde bietan. <\/i>Gaur egun, horreetatik, hegoaldeko hormakoa [31]<\/a> bakarrik erabili daiteke, eta Ebanjelioaren aldean dagoana [32]<\/a>, barriz, eguneroko kapilara eta sakristia barrira sartzeko erabilten da. Hiru baoek dobela-formako ateburuak daukiez, eta plakazko buztarria kanpokaldean. Barrukaldean, barriz, lerro zuzeneko arku beheratuak dira.<\/p>\n<\/p>\nKanpokaldean, torrearen beheko sarreraren ondoan, Ma\u00f1aria erako marmol baltzezko ontzi bat dago ur bedeinkaturako [33]<\/a>. Haren kopeak oboide alderantzikatuko kono baten itxura dauka, eta triangelu forman amaitzen da, kurutze zizelkatu bategaz errematetako.<\/p>\n<\/p>\nKorua<\/b> [34]<\/a> oinaldean dago, eta atzeko atala baino apur bat handiagoa da. Haren egitureari eusteko, arku beheratu baten itxura daukan hormigoi moldekatuzko zubi handi bat dago [35]<\/a>. Elementu hori 1966an egin eben1<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokian koru barri bat eregiteko obren espedientea, 1966, D2-0064\/010 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Hara heltzeko, atal biko eskilara ukondotu bat dago, klaustroetakoen erakoa [36]<\/a>, hori be barritua.<\/p>\n<\/p>\nTorrea<\/b> tenpluaren oinaldean dago, ardatzeko sarbidearen gainean. Prismatikoa eta lauangeluarra da [37]<\/a>, eta hiru gorputz teleskopiko ditu. Zenbat eta altuago, orduan eta luze eta meheagoak. Oinarria atariagaz lotuta dago, eta aurrekaldera zabaltzen da, plaka lisoko inposta-kapitela daukien erdi-puntuko hiru arkuren bidez [38]<\/a>. Goiko gorputzen arteko soldadurak inposta-lerroakaz markauta dagoz: behekoa bozel-laurdenean, listel bigaz; eta goikoak gola-erako profilagaz, tenpluko erlatx orokorrean lez [39]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nErdiko atala argitzeko, bao dinteldun txiki bi dagoz, burdin-hesiz itxiak, bigarren solairuko hegoaldeko fatxadan [40]<\/a>. Hirugarren solairuan, lau bao kardinal zabal dagoz kanpaientzat, erdi-puntuko arkudunak, xaflaz eta listelez egindako kapitelen gainean [41]<\/a>. Kanpantorrea burutzeko, plinto labur bat dago. Bere erlatxa dauka, and ebagidura karratuko lau pinakulu angeluar eta erraboilkara [42]<\/a>. Gainean, lau ataleko kupula bat dago. Horretan, hegoaldean, argiztatzeko bao txiki bat dago zabalik, erdi-puntuko arkua daukana [43]<\/a>, eta, gailurrean, guztia koroituz, boladun pinakulua eta burdinazko haize-orratz edo kurutze bat ditu [44]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nTorrearen errematea eta oinarria harlanduz egin ziran, eta tarteko ataletan, aldiz, kalidadezko harria baoetarako eta izkinetako kateetarako gorde zan, eta gainerako horma-atalak zarpiauta dagoz.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko fatxadan erloju-esfera bat dauka [45]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nKanpantorrera sartzeko, pasabide dinteldun bat dago, laprandura arineko tunel bat dauena. Barrukaldean hormigoizko eskilara bat dago [46]<\/a>, 1944an egina2<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signature<\/span><\/span><\/span>. Barruko perimetroari atxikitako tarteak ditu. Hormigoizkoak dira, era berean, gaur egungo zoru erabilgarriak. Bata sarrerearen parean dago, eta bestea kanpaien gorputzean.<\/p>\n<\/p>\nJatorrizko sakristia<\/b> oinplano karratuko gune txiki bat zan, burualdearen eta kurutzadureak epistolearen aldean daukan besoaren artean doitua [47]<\/a>. Horretara sartzeko, dinteldun pasabide bat egoan presbiterioan, eta hondino be hortxe dago [48]<\/a>. Eraikinaren gainerako atalak lez egin eben, baita gola-erako erlatxa be, oraindokarren kontserbetan dauana.<\/p>\n<\/p>\nBaina, ikusiko dogun lez, 1891n handitu egin eben, absidea guztiz inguratzen eben gela batzuk gehituta [49]<\/a>. Dirudienez, obra barrian erlatxeko piezak berrerabili ebezan, amaitu ziran arte (hegoaldeko alde osoan eta ipar-sortaldeko ertzean ikusi daitekez), eta harlandurik geratu ez zanean zelanbaiteko imitazinoa egin eben, teilatuaren hegalari batasuna emoteko asmoz.<\/p>\n<\/p>\nGainera, leku horretan lurraren desnibela nabarmen handitzen zala aprobetxatuz, handitze-lanek aukerea emon eben tenpluan soto zabal bat egiteko.<\/p>\n<\/p>\nXX. mendearen amaieran, gela horreek guztiak barritu egin ziran, eta gaur egun interes bako guneak dira, sabai aizunagaz estalduak eta leiho dinteldun batzukaz argiztatuak.<\/p>\n<\/p>\nAtaria<\/b>, jatorrian, bertatik igaroteko modukoa zan, transeptuaren besoen arteko perimetroan eta torrearen gorputzaren azpian, baina, gero, itxi egin eben iparraldeko erdian, gunea aprobetxau eta gela osogarriak eregiteko (eguneroko kapila, parrokiako bulegoa…) [50]<\/a>. Nabera zabaltzen dira iparraldeko ate zaharraren eta burualdean dagoan sarbide dinteldun barri baten bidez, zeinak aurrekoak imitetan dituan. Burualdea inguratzen daben gelak lez, sabai aizunez estalduta dagoz, eta leiho dinteldunak daukiez argitzeko, guztiak obra barrikoak.<\/p>\n<\/p>\nHalanda ze, jatorrizko atariaren hegoaldeko erdian baino ezin da ibili orain [51]<\/a>. Sartaldean horma batez itxita dago, eta harlangatxezko petrilez babestua hegoaldean. Estalgia terraza modukoa da, oin dala gitxi egina, eta zutabe batzuen bidez eutsia. Guztia hormigoizkoa da, eta material bera erabili da zoruan eta eleizearen hormei atxikitako banku jarraituan.<\/p>\n<\/p>\nHiru igarobide ditu, bat kanpantorrearen azpian eta beste bi plazara edegita. Azken bi horreek ur-jauzi erako eskilarak daukiez lurraren desnibela gainditzeko [52]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nGuztia XX. mendeko burdin hesi bategaz dago itxita.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko eremu horretan, gaur egungo estalgiaren gainetik, hondino be arkupe zaharraren isurkia ikusi daiteke, gaur egungoa baino apur bat gorago. Isuri bakarreko teilape baten ohiko ereduaren arabera eginda egoan.<\/p>\n<\/p>\nAzaldutakotik ondorioztatzen danez, Euskal Herrian barrokoaren amaieran egon zan arkitektura soil eta klasizistearen eredu bikaina da Lemoako Andra Mari. Ez dauka ia apaingarririk, eta horrek \u2013zelanbait\u2013 edertasunaren kontzeptu jakin bat indartzen dau: oinplanoaren eta altzaerearen simetria perfektuaren bidez eta eraikuntza-elementuen arteko zenbakizko erlazio harmoniatsuetan bilatu dan kontzeptu bat. Arabere erakargarriagoa da goitik behera eta denpora-tarte labur baten berreregi ebelako, eta ondoren ez jakolako egin gehikuntza edo ezabapenik, jatorrizko proiektua desitxuratuko ebanik. Horregaitik, XVIII. mendearen erdikaldeko Bizkaiko arkitekturearen paradigmearen balioa dauka. Formearen planteamentuari jagokonez, Bediako parrokiaren, Urdu\u00f1ako Antiguako Andra Mariaren Santutegiaren \u2013arkitekto beraren lanik goiztiarrena\u2013 eta Udiarragako Santutegia egiteko handik urte batzuetara Juan de Iturburu maisuak marraztu eban diseinuaren antzekoa da.<\/p>\n<\/p>\nLemoako jatorrizko eleizeak akats asko eukazan egin zanetik, XVII. mendeko lehenengo urteetatik, gitxienez. Bizkaiko eleiza askotan lez, gangea ez zan guztiz osotu, baliabide falteagaitik, eta atzeko erdikalde osoak teilape prekario bat eukan estalgi. 1616an, erretoreak adierazo eban absideko hormea sabelduta egoala, kanpantorrea erabat hondatuta, eta nabeko hilobiak oso egoera txarrean 3<\/sup>A.O.S., Eleizearen Patronatua, 184-200. Lemoa-Andra Mari. 1616ko ikerketea.<\/span><\/span><\/span>. 1640an, gotzainaren bisita baten ostean, Sebastian Zabala eta Francisco Linaza arotzek preminazko konponketa batzuk egin ebezan teilatu-zurajean 4<\/sup>AHEB-BEHA., Lemona: Santa Mar\u00eda de la Natividad, L.F. 1 (1625-1723).<\/span><\/span><\/span>, eta, urte bi geroago, Juan de Aranak tenpluaren hormak luzidu ebazan5<\/sup>Ibid., 1642. Lan hagaitik 612 erreal kobrau ebazan. Urte berean, Pedro Odriozola arotzari eta Andr\u00e9s Belaortegui errementariari eleizako \u201coholtzea\u201d konpontzeko eskatu eutseen.<\/span><\/span><\/span>, baina inoiz ez zan obra handiagorik egin.<\/p>\n<\/p>\nDirudienez, XVIII. mendearen erdikaldean egoerea jasanezina zan. Izan be, 1754an, eraikina aztertzeko eskatu eutseen hargin batzuei, eraikina zutik manteniduteko zer egin ete eitekean argitu eien6<\/sup>Ibid. L.F. n (1722-1828).1754.<\/span><\/span><\/span>. Adituek ondorioztatu ei eben guztiz barritzea zala onena, eta hurrengo urtean mezulari bat bialdu eben Antonio de Vega arkitekto ospetsuari deitzeko, eta harek hartzeko diseinua egiteko ardurea7<\/sup>Ibid. 1754ko urriaren 23a.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBerreragite-lanak 1757 eta 1761 bitartean egin ziran, etenaldi barik, Santiago de Ordorica errematatzaileak eta Juan de Guezala maisu harginak zuzenduta8<\/sup>BFAH-AHFB JCR1776\/004.<\/span><\/span><\/span>, beti be, Vega maisuak berak gainbegiratuta9<\/sup>Ibid. Esaterako, 1758ko apirilaren 13an jaso ebenez, 20 erreal ordaindu eutsiezan trazagileari, bi egunez Lemoara joateko, obrea zelan joian ikusteko eta kontratisteari kanpantorrea eta altarea egiteko moduen inguruan gomendioak emoteko.<\/span><\/span><\/span>. Soldaten eta materialen gastu handiei aurre egiteko, hamarrenaren heren bi ordaintzeaz salbuestea lortu eben10<\/sup>Ibidem.1756<\/span><\/span><\/span>, eta diru hori eraikuntzan erabili eben oso-osorik. Lanek iraun eben bitartean, hurbileko San Inazio ermitara eroan eben Txit Saindua.<\/p>\n<\/p>\nHurrengo urteetan, egiteko egozan lan txikiak errematau eta bigarren mailako lan batzuk osotu ebezan: presbiterioko harrizko zoladura egitea (1762)11<\/sup>Ibidem. 1762ko martxoaren 1a. Joseph Ardanza harginak egina.<\/span><\/span><\/span>, atarian ur bedeinkaturako ontzi bat ipintea (1763)12<\/sup>Ibidem. 1763ko maiatzaren 3a.<\/span><\/span><\/span>, ate nagusian aurre-atea jartea (1789)13<\/sup>Ibidem. 1789ko zemendiaren 10a. 55 erreal ordaindu ziran lan horren truke.<\/span><\/span><\/span>, etab. Hortik aurrera, konponketa-lan txikiagoak egin ziran, esaterako, 1832-1833 artekoa14<\/sup>Add a Tooltip Text<\/span><\/span><\/span>, baina ez eutsien eragin tenpluaren oinarrizko egitureari. Kanpantorreak eta hango eskilarek bakarrik sortu ebezan arazo errepikakor batzuk, eta ez ziran inoiz erabat konpondu. Izan be, barriro ekin eutseen 1804an, 1827an, 1846an, 1852an eta 1855ean eta, azkenekoz, Gerra Zibilaren ostean15<\/sup>Ibidem. L.F. n. 1804an, 175 erreal eta 27 marabedi ordaindu ebezan torrea eta eskilarak konpontzeagaitik. Gero, 1827an, 932 errealeko beste partida bat erregistrau ebn, eleizan eta torrean obrak egiteko. Ibidem.L.F. n (1829-1922). 1846an, 36 erreal gastau ebezan torrearen aretoan egindako behar batzuetarako, eta 1852an eskilarearen zati bat barritu eben, 143 errealeko gastua eginda. 1853an 171 errealeko beste partida bat dago jasota, kanpantorreko aretoa konpontzeko, eta 1855ean, gauza bererako, 2.305 errealeko beste ordainketa bat jaso zan. YBARRA, J.: Cat\u00e1logo... lanak (512) gerraostean egindako konponketei buruzko albiste labur bat emoten dau.<\/span><\/span><\/span>. 1944an, parrokiako kontuen arabera, torreko eskilarearen obrea egin zan. Horretarako, 2.160,02 pezeta ordainduta, 2.100 kilo burdina ipini ebezan eta, ondorioz, eskilararen eta barrua zarpietako lanen kostua 3.500 pezetara ailegau zan16<\/sup>AHEB-BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signaturea. 1944ko kontuak.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nDenpora batez, atarian, udaletxe modura erabilten eben areto itxi bat egon zan, baina, 1888an, Jos\u00e9 Bustinzak eratsi egin eban17<\/sup>Ibid. L.F.III Guztira 400 erreal ordaindu ebezan ataria eratsi eta konpontzeagaitik.<\/span><\/span><\/span>, eta jatorrizko itxurea emon eutsan atzera atariari.<\/p>\n<\/p>\n1891n, sakristia zaharra handitzea proponidu eben. Garai hatan, kurutzadurearen besoaren eta absidearen artean sortzen zan hegoaldeko ertzean egoan. Horretarako, Bartolome de Alc\u00edbar zeanuritar obra-maisuari enkargau eutsien proiektua, eta harek 3.854,81 pezetako kostua ezarri eutsan obreari. Helburua zan sakristia zaharraren ondoren eta burualdearen perimetroari jarraituz, iparraldeko besoraino, honako honeek egitea: lokal bat idazmahaia eta liburu-artxiboa jarteko, beste lokal bat maiordomoentzat eta publiko orokorrarentzat, komun bi eta sarbide barri bat presbiteriotik sartzeko, sakristian egoanagazko simetrian. Obrea emoten ebana baino gatxagoa zan, lurraren desnibelaren arazoa konpondu behar zalako. Horretarako, horma handi loditu bat eregi eben, zimenduak bermatzeko. Era berean, obra-proiektuan jasota egoan aurreko eraikinagaz bat etorren obra bat egitea. Hau da, handitze-lanetan, gola-erako erlatx perimetrala eta tenpluaren aparailuak imitau behar ziran, bai eta sakristia zaharreko harlanduzko ertzak be, iparraldean beste ertz bat sortzeko18<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1828-1922, 2472\/003-00 signaturea. 1891ko kontuak eta Askotariko Paperak, 2475\/002-00 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Pascasio de Bustinzari esleitu eutsien proiektua, 13.500 errealen truke (3.225 pezeta), eta Bustinzak berak urtebete geroago egindako zenbait hobekuntzaren ondoren lortutako emoitza gaur egun be ikusten da, nahi-ta bao batzuk aldatu diran Ebanjelioaren horman eta beste batzuk egin diran sotoaren parean.<\/p>\n<\/p>\nTenpluaren azken zaharbarritze garrantzitsuak 1993an egin ebezan: hormak zarpiau, sakristiaren sabaia bota, teilatuan konponketa batzuk egin eta estalgia osotu eben adreiluzko trenkadeagaz19<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenplua konpontzeko obrei buruzko espedientea, 1988-1995, D2-0064\/014 signaturea.<\/span><\/span><\/span>; eta 1998an, Jos\u00e9 Floren Urutxurtu arkitektoaren proiektuari jarraituz, eleizako kupulea eta torrea konpondu ebezan20<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenpluko torrea konpontzeko eta zenbait lokal gaitzeko obrei buruzko espedientea, 1996-2000, D2-0047\/006 signaturea.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n[\/et_pb_text][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/20-Boveda-1-Santa-Maria-Lemoa.jpg\"){kind=link}
![[21]<\/a>, beheko hiru atalen arteko lotunean jarriak, barruko pilastrei jagokozanak. Sekzino angeluzuzena daukie, atal bikoa, eta goiko herena oinarria baino nabarmen argalagoa da](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/21-Contrafuertes-1-Santa-Maria-Lemoa.jpg\"){kind=link}
![[22]<\/a>. Horma-bular horreek horman behe-behetik goraino atxikita dagoz, eraikina inguratzen dauen gola-erako erlatxagaz bat egin arte.<\/p>\n<\/p>\nNabea, absidea eta transeptuaren besoak estalduten dabezan gangak<\/b> lunetaz osotuta dagoz [23]<\/a>, eta kurutzaduran, ostera, ertz-gangak dagoz [24]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nTeilatua lau isurikoa da, eta besoetan hirukoa [25]<\/a>. Hegalak ez dau asko urteten, eta gola-erako erlatxean bermatuta dago [26]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nLeihoetatik sartzen da argia tenplura. Dobela-formako leihoburua daukie, eta barruan eta kanpoan txaranbelduta dagoz [27]<\/a>. Modu simetrikoan dagoz kokatuta, nabearen atal bakotxaren alde bietan, eta hori ezohikoa da lurralde honetan, iparraldea itsua izan ohi da-ta. Presbiterioko epistolearen aldean beste bat dago edegita, antzeko ezaugarriakaz, baina bikotekiderik bakoa [28]<\/a>. Bao guztiak ixteko, oin dala gitxi egindako beirate geometrikoak dagoz [29]<\/a>, eta burdin-hesia daukie kanpokaldean, babesteko.<\/p>\n<\/p>\nEleizara sartzeko ate handi bat dago, torrearen azpian edegita [30]<\/a>, eta eleizearen ardatz axialagaz bat eginda. Beste sarbide bi dagoz, txikiagoak, nabearen hirugarren atalaren alde bietan. <\/i>Gaur egun, horreetatik, hegoaldeko hormakoa [31]<\/a> bakarrik erabili daiteke, eta Ebanjelioaren aldean dagoana [32]<\/a>, barriz, eguneroko kapilara eta sakristia barrira sartzeko erabilten da. Hiru baoek dobela-formako ateburuak daukiez, eta plakazko buztarria kanpokaldean. Barrukaldean, barriz, lerro zuzeneko arku beheratuak dira.<\/p>\n<\/p>\nKanpokaldean, torrearen beheko sarreraren ondoan, Ma\u00f1aria erako marmol baltzezko ontzi bat dago ur bedeinkaturako [33]<\/a>. Haren kopeak oboide alderantzikatuko kono baten itxura dauka, eta triangelu forman amaitzen da, kurutze zizelkatu bategaz errematetako.<\/p>\n<\/p>\nKorua<\/b> [34]<\/a> oinaldean dago, eta atzeko atala baino apur bat handiagoa da. Haren egitureari eusteko, arku beheratu baten itxura daukan hormigoi moldekatuzko zubi handi bat dago [35]<\/a>. Elementu hori 1966an egin eben1<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokian koru barri bat eregiteko obren espedientea, 1966, D2-0064\/010 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Hara heltzeko, atal biko eskilara ukondotu bat dago, klaustroetakoen erakoa [36]<\/a>, hori be barritua.<\/p>\n<\/p>\nTorrea<\/b> tenpluaren oinaldean dago, ardatzeko sarbidearen gainean. Prismatikoa eta lauangeluarra da [37]<\/a>, eta hiru gorputz teleskopiko ditu. Zenbat eta altuago, orduan eta luze eta meheagoak. Oinarria atariagaz lotuta dago, eta aurrekaldera zabaltzen da, plaka lisoko inposta-kapitela daukien erdi-puntuko hiru arkuren bidez [38]<\/a>. Goiko gorputzen arteko soldadurak inposta-lerroakaz markauta dagoz: behekoa bozel-laurdenean, listel bigaz; eta goikoak gola-erako profilagaz, tenpluko erlatx orokorrean lez [39]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nErdiko atala argitzeko, bao dinteldun txiki bi dagoz, burdin-hesiz itxiak, bigarren solairuko hegoaldeko fatxadan [40]<\/a>. Hirugarren solairuan, lau bao kardinal zabal dagoz kanpaientzat, erdi-puntuko arkudunak, xaflaz eta listelez egindako kapitelen gainean [41]<\/a>. Kanpantorrea burutzeko, plinto labur bat dago. Bere erlatxa dauka, and ebagidura karratuko lau pinakulu angeluar eta erraboilkara [42]<\/a>. Gainean, lau ataleko kupula bat dago. Horretan, hegoaldean, argiztatzeko bao txiki bat dago zabalik, erdi-puntuko arkua daukana [43]<\/a>, eta, gailurrean, guztia koroituz, boladun pinakulua eta burdinazko haize-orratz edo kurutze bat ditu [44]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nTorrearen errematea eta oinarria harlanduz egin ziran, eta tarteko ataletan, aldiz, kalidadezko harria baoetarako eta izkinetako kateetarako gorde zan, eta gainerako horma-atalak zarpiauta dagoz.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko fatxadan erloju-esfera bat dauka [45]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nKanpantorrera sartzeko, pasabide dinteldun bat dago, laprandura arineko tunel bat dauena. Barrukaldean hormigoizko eskilara bat dago [46]<\/a>, 1944an egina2<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signature<\/span><\/span><\/span>. Barruko perimetroari atxikitako tarteak ditu. Hormigoizkoak dira, era berean, gaur egungo zoru erabilgarriak. Bata sarrerearen parean dago, eta bestea kanpaien gorputzean.<\/p>\n<\/p>\nJatorrizko sakristia<\/b> oinplano karratuko gune txiki bat zan, burualdearen eta kurutzadureak epistolearen aldean daukan besoaren artean doitua [47]<\/a>. Horretara sartzeko, dinteldun pasabide bat egoan presbiterioan, eta hondino be hortxe dago [48]<\/a>. Eraikinaren gainerako atalak lez egin eben, baita gola-erako erlatxa be, oraindokarren kontserbetan dauana.<\/p>\n<\/p>\nBaina, ikusiko dogun lez, 1891n handitu egin eben, absidea guztiz inguratzen eben gela batzuk gehituta [49]<\/a>. Dirudienez, obra barrian erlatxeko piezak berrerabili ebezan, amaitu ziran arte (hegoaldeko alde osoan eta ipar-sortaldeko ertzean ikusi daitekez), eta harlandurik geratu ez zanean zelanbaiteko imitazinoa egin eben, teilatuaren hegalari batasuna emoteko asmoz.<\/p>\n<\/p>\nGainera, leku horretan lurraren desnibela nabarmen handitzen zala aprobetxatuz, handitze-lanek aukerea emon eben tenpluan soto zabal bat egiteko.<\/p>\n<\/p>\nXX. mendearen amaieran, gela horreek guztiak barritu egin ziran, eta gaur egun interes bako guneak dira, sabai aizunagaz estalduak eta leiho dinteldun batzukaz argiztatuak.<\/p>\n<\/p>\nAtaria<\/b>, jatorrian, bertatik igaroteko modukoa zan, transeptuaren besoen arteko perimetroan eta torrearen gorputzaren azpian, baina, gero, itxi egin eben iparraldeko erdian, gunea aprobetxau eta gela osogarriak eregiteko (eguneroko kapila, parrokiako bulegoa…) [50]<\/a>. Nabera zabaltzen dira iparraldeko ate zaharraren eta burualdean dagoan sarbide dinteldun barri baten bidez, zeinak aurrekoak imitetan dituan. Burualdea inguratzen daben gelak lez, sabai aizunez estalduta dagoz, eta leiho dinteldunak daukiez argitzeko, guztiak obra barrikoak.<\/p>\n<\/p>\nHalanda ze, jatorrizko atariaren hegoaldeko erdian baino ezin da ibili orain [51]<\/a>. Sartaldean horma batez itxita dago, eta harlangatxezko petrilez babestua hegoaldean. Estalgia terraza modukoa da, oin dala gitxi egina, eta zutabe batzuen bidez eutsia. Guztia hormigoizkoa da, eta material bera erabili da zoruan eta eleizearen hormei atxikitako banku jarraituan.<\/p>\n<\/p>\nHiru igarobide ditu, bat kanpantorrearen azpian eta beste bi plazara edegita. Azken bi horreek ur-jauzi erako eskilarak daukiez lurraren desnibela gainditzeko [52]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nGuztia XX. mendeko burdin hesi bategaz dago itxita.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko eremu horretan, gaur egungo estalgiaren gainetik, hondino be arkupe zaharraren isurkia ikusi daiteke, gaur egungoa baino apur bat gorago. Isuri bakarreko teilape baten ohiko ereduaren arabera eginda egoan.<\/p>\n<\/p>\nAzaldutakotik ondorioztatzen danez, Euskal Herrian barrokoaren amaieran egon zan arkitektura soil eta klasizistearen eredu bikaina da Lemoako Andra Mari. Ez dauka ia apaingarririk, eta horrek \u2013zelanbait\u2013 edertasunaren kontzeptu jakin bat indartzen dau: oinplanoaren eta altzaerearen simetria perfektuaren bidez eta eraikuntza-elementuen arteko zenbakizko erlazio harmoniatsuetan bilatu dan kontzeptu bat. Arabere erakargarriagoa da goitik behera eta denpora-tarte labur baten berreregi ebelako, eta ondoren ez jakolako egin gehikuntza edo ezabapenik, jatorrizko proiektua desitxuratuko ebanik. Horregaitik, XVIII. mendearen erdikaldeko Bizkaiko arkitekturearen paradigmearen balioa dauka. Formearen planteamentuari jagokonez, Bediako parrokiaren, Urdu\u00f1ako Antiguako Andra Mariaren Santutegiaren \u2013arkitekto beraren lanik goiztiarrena\u2013 eta Udiarragako Santutegia egiteko handik urte batzuetara Juan de Iturburu maisuak marraztu eban diseinuaren antzekoa da.<\/p>\n<\/p>\nLemoako jatorrizko eleizeak akats asko eukazan egin zanetik, XVII. mendeko lehenengo urteetatik, gitxienez. Bizkaiko eleiza askotan lez, gangea ez zan guztiz osotu, baliabide falteagaitik, eta atzeko erdikalde osoak teilape prekario bat eukan estalgi. 1616an, erretoreak adierazo eban absideko hormea sabelduta egoala, kanpantorrea erabat hondatuta, eta nabeko hilobiak oso egoera txarrean 3<\/sup>A.O.S., Eleizearen Patronatua, 184-200. Lemoa-Andra Mari. 1616ko ikerketea.<\/span><\/span><\/span>. 1640an, gotzainaren bisita baten ostean, Sebastian Zabala eta Francisco Linaza arotzek preminazko konponketa batzuk egin ebezan teilatu-zurajean 4<\/sup>AHEB-BEHA., Lemona: Santa Mar\u00eda de la Natividad, L.F. 1 (1625-1723).<\/span><\/span><\/span>, eta, urte bi geroago, Juan de Aranak tenpluaren hormak luzidu ebazan5<\/sup>Ibid., 1642. Lan hagaitik 612 erreal kobrau ebazan. Urte berean, Pedro Odriozola arotzari eta Andr\u00e9s Belaortegui errementariari eleizako \u201coholtzea\u201d konpontzeko eskatu eutseen.<\/span><\/span><\/span>, baina inoiz ez zan obra handiagorik egin.<\/p>\n<\/p>\nDirudienez, XVIII. mendearen erdikaldean egoerea jasanezina zan. Izan be, 1754an, eraikina aztertzeko eskatu eutseen hargin batzuei, eraikina zutik manteniduteko zer egin ete eitekean argitu eien6<\/sup>Ibid. L.F. n (1722-1828).1754.<\/span><\/span><\/span>. Adituek ondorioztatu ei eben guztiz barritzea zala onena, eta hurrengo urtean mezulari bat bialdu eben Antonio de Vega arkitekto ospetsuari deitzeko, eta harek hartzeko diseinua egiteko ardurea7<\/sup>Ibid. 1754ko urriaren 23a.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBerreragite-lanak 1757 eta 1761 bitartean egin ziran, etenaldi barik, Santiago de Ordorica errematatzaileak eta Juan de Guezala maisu harginak zuzenduta8<\/sup>BFAH-AHFB JCR1776\/004.<\/span><\/span><\/span>, beti be, Vega maisuak berak gainbegiratuta9<\/sup>Ibid. Esaterako, 1758ko apirilaren 13an jaso ebenez, 20 erreal ordaindu eutsiezan trazagileari, bi egunez Lemoara joateko, obrea zelan joian ikusteko eta kontratisteari kanpantorrea eta altarea egiteko moduen inguruan gomendioak emoteko.<\/span><\/span><\/span>. Soldaten eta materialen gastu handiei aurre egiteko, hamarrenaren heren bi ordaintzeaz salbuestea lortu eben10<\/sup>Ibidem.1756<\/span><\/span><\/span>, eta diru hori eraikuntzan erabili eben oso-osorik. Lanek iraun eben bitartean, hurbileko San Inazio ermitara eroan eben Txit Saindua.<\/p>\n<\/p>\nHurrengo urteetan, egiteko egozan lan txikiak errematau eta bigarren mailako lan batzuk osotu ebezan: presbiterioko harrizko zoladura egitea (1762)11<\/sup>Ibidem. 1762ko martxoaren 1a. Joseph Ardanza harginak egina.<\/span><\/span><\/span>, atarian ur bedeinkaturako ontzi bat ipintea (1763)12<\/sup>Ibidem. 1763ko maiatzaren 3a.<\/span><\/span><\/span>, ate nagusian aurre-atea jartea (1789)13<\/sup>Ibidem. 1789ko zemendiaren 10a. 55 erreal ordaindu ziran lan horren truke.<\/span><\/span><\/span>, etab. Hortik aurrera, konponketa-lan txikiagoak egin ziran, esaterako, 1832-1833 artekoa14<\/sup>Add a Tooltip Text<\/span><\/span><\/span>, baina ez eutsien eragin tenpluaren oinarrizko egitureari. Kanpantorreak eta hango eskilarek bakarrik sortu ebezan arazo errepikakor batzuk, eta ez ziran inoiz erabat konpondu. Izan be, barriro ekin eutseen 1804an, 1827an, 1846an, 1852an eta 1855ean eta, azkenekoz, Gerra Zibilaren ostean15<\/sup>Ibidem. L.F. n. 1804an, 175 erreal eta 27 marabedi ordaindu ebezan torrea eta eskilarak konpontzeagaitik. Gero, 1827an, 932 errealeko beste partida bat erregistrau ebn, eleizan eta torrean obrak egiteko. Ibidem.L.F. n (1829-1922). 1846an, 36 erreal gastau ebezan torrearen aretoan egindako behar batzuetarako, eta 1852an eskilarearen zati bat barritu eben, 143 errealeko gastua eginda. 1853an 171 errealeko beste partida bat dago jasota, kanpantorreko aretoa konpontzeko, eta 1855ean, gauza bererako, 2.305 errealeko beste ordainketa bat jaso zan. YBARRA, J.: Cat\u00e1logo... lanak (512) gerraostean egindako konponketei buruzko albiste labur bat emoten dau.<\/span><\/span><\/span>. 1944an, parrokiako kontuen arabera, torreko eskilarearen obrea egin zan. Horretarako, 2.160,02 pezeta ordainduta, 2.100 kilo burdina ipini ebezan eta, ondorioz, eskilararen eta barrua zarpietako lanen kostua 3.500 pezetara ailegau zan16<\/sup>AHEB-BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signaturea. 1944ko kontuak.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nDenpora batez, atarian, udaletxe modura erabilten eben areto itxi bat egon zan, baina, 1888an, Jos\u00e9 Bustinzak eratsi egin eban17<\/sup>Ibid. L.F.III Guztira 400 erreal ordaindu ebezan ataria eratsi eta konpontzeagaitik.<\/span><\/span><\/span>, eta jatorrizko itxurea emon eutsan atzera atariari.<\/p>\n<\/p>\n1891n, sakristia zaharra handitzea proponidu eben. Garai hatan, kurutzadurearen besoaren eta absidearen artean sortzen zan hegoaldeko ertzean egoan. Horretarako, Bartolome de Alc\u00edbar zeanuritar obra-maisuari enkargau eutsien proiektua, eta harek 3.854,81 pezetako kostua ezarri eutsan obreari. Helburua zan sakristia zaharraren ondoren eta burualdearen perimetroari jarraituz, iparraldeko besoraino, honako honeek egitea: lokal bat idazmahaia eta liburu-artxiboa jarteko, beste lokal bat maiordomoentzat eta publiko orokorrarentzat, komun bi eta sarbide barri bat presbiteriotik sartzeko, sakristian egoanagazko simetrian. Obrea emoten ebana baino gatxagoa zan, lurraren desnibelaren arazoa konpondu behar zalako. Horretarako, horma handi loditu bat eregi eben, zimenduak bermatzeko. Era berean, obra-proiektuan jasota egoan aurreko eraikinagaz bat etorren obra bat egitea. Hau da, handitze-lanetan, gola-erako erlatx perimetrala eta tenpluaren aparailuak imitau behar ziran, bai eta sakristia zaharreko harlanduzko ertzak be, iparraldean beste ertz bat sortzeko18<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1828-1922, 2472\/003-00 signaturea. 1891ko kontuak eta Askotariko Paperak, 2475\/002-00 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Pascasio de Bustinzari esleitu eutsien proiektua, 13.500 errealen truke (3.225 pezeta), eta Bustinzak berak urtebete geroago egindako zenbait hobekuntzaren ondoren lortutako emoitza gaur egun be ikusten da, nahi-ta bao batzuk aldatu diran Ebanjelioaren horman eta beste batzuk egin diran sotoaren parean.<\/p>\n<\/p>\nTenpluaren azken zaharbarritze garrantzitsuak 1993an egin ebezan: hormak zarpiau, sakristiaren sabaia bota, teilatuan konponketa batzuk egin eta estalgia osotu eben adreiluzko trenkadeagaz19<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenplua konpontzeko obrei buruzko espedientea, 1988-1995, D2-0064\/014 signaturea.<\/span><\/span><\/span>; eta 1998an, Jos\u00e9 Floren Urutxurtu arkitektoaren proiektuari jarraituz, eleizako kupulea eta torrea konpondu ebezan20<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenpluko torrea konpontzeko eta zenbait lokal gaitzeko obrei buruzko espedientea, 1996-2000, D2-0047\/006 signaturea.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n[\/et_pb_text][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/22-Cotrafuertes-2-Santa-Maria-Lemoa.jpg\"){kind=link}
![[23]<\/a>, eta kurutzaduran, ostera, ertz-gangak dagoz](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/23-Boveda-2-Santa-Maria-Lemoa.jpg\"){kind=link}
![[24]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nTeilatua lau isurikoa da, eta besoetan hirukoa [25]<\/a>. Hegalak ez dau asko urteten, eta gola-erako erlatxean bermatuta dago [26]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nLeihoetatik sartzen da argia tenplura. Dobela-formako leihoburua daukie, eta barruan eta kanpoan txaranbelduta dagoz [27]<\/a>. Modu simetrikoan dagoz kokatuta, nabearen atal bakotxaren alde bietan, eta hori ezohikoa da lurralde honetan, iparraldea itsua izan ohi da-ta. Presbiterioko epistolearen aldean beste bat dago edegita, antzeko ezaugarriakaz, baina bikotekiderik bakoa [28]<\/a>. Bao guztiak ixteko, oin dala gitxi egindako beirate geometrikoak dagoz [29]<\/a>, eta burdin-hesia daukie kanpokaldean, babesteko.<\/p>\n<\/p>\nEleizara sartzeko ate handi bat dago, torrearen azpian edegita [30]<\/a>, eta eleizearen ardatz axialagaz bat eginda. Beste sarbide bi dagoz, txikiagoak, nabearen hirugarren atalaren alde bietan. <\/i>Gaur egun, horreetatik, hegoaldeko hormakoa [31]<\/a> bakarrik erabili daiteke, eta Ebanjelioaren aldean dagoana [32]<\/a>, barriz, eguneroko kapilara eta sakristia barrira sartzeko erabilten da. Hiru baoek dobela-formako ateburuak daukiez, eta plakazko buztarria kanpokaldean. Barrukaldean, barriz, lerro zuzeneko arku beheratuak dira.<\/p>\n<\/p>\nKanpokaldean, torrearen beheko sarreraren ondoan, Ma\u00f1aria erako marmol baltzezko ontzi bat dago ur bedeinkaturako [33]<\/a>. Haren kopeak oboide alderantzikatuko kono baten itxura dauka, eta triangelu forman amaitzen da, kurutze zizelkatu bategaz errematetako.<\/p>\n<\/p>\nKorua<\/b> [34]<\/a> oinaldean dago, eta atzeko atala baino apur bat handiagoa da. Haren egitureari eusteko, arku beheratu baten itxura daukan hormigoi moldekatuzko zubi handi bat dago [35]<\/a>. Elementu hori 1966an egin eben1<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokian koru barri bat eregiteko obren espedientea, 1966, D2-0064\/010 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Hara heltzeko, atal biko eskilara ukondotu bat dago, klaustroetakoen erakoa [36]<\/a>, hori be barritua.<\/p>\n<\/p>\nTorrea<\/b> tenpluaren oinaldean dago, ardatzeko sarbidearen gainean. Prismatikoa eta lauangeluarra da [37]<\/a>, eta hiru gorputz teleskopiko ditu. Zenbat eta altuago, orduan eta luze eta meheagoak. Oinarria atariagaz lotuta dago, eta aurrekaldera zabaltzen da, plaka lisoko inposta-kapitela daukien erdi-puntuko hiru arkuren bidez [38]<\/a>. Goiko gorputzen arteko soldadurak inposta-lerroakaz markauta dagoz: behekoa bozel-laurdenean, listel bigaz; eta goikoak gola-erako profilagaz, tenpluko erlatx orokorrean lez [39]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nErdiko atala argitzeko, bao dinteldun txiki bi dagoz, burdin-hesiz itxiak, bigarren solairuko hegoaldeko fatxadan [40]<\/a>. Hirugarren solairuan, lau bao kardinal zabal dagoz kanpaientzat, erdi-puntuko arkudunak, xaflaz eta listelez egindako kapitelen gainean [41]<\/a>. Kanpantorrea burutzeko, plinto labur bat dago. Bere erlatxa dauka, and ebagidura karratuko lau pinakulu angeluar eta erraboilkara [42]<\/a>. Gainean, lau ataleko kupula bat dago. Horretan, hegoaldean, argiztatzeko bao txiki bat dago zabalik, erdi-puntuko arkua daukana [43]<\/a>, eta, gailurrean, guztia koroituz, boladun pinakulua eta burdinazko haize-orratz edo kurutze bat ditu [44]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nTorrearen errematea eta oinarria harlanduz egin ziran, eta tarteko ataletan, aldiz, kalidadezko harria baoetarako eta izkinetako kateetarako gorde zan, eta gainerako horma-atalak zarpiauta dagoz.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko fatxadan erloju-esfera bat dauka [45]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nKanpantorrera sartzeko, pasabide dinteldun bat dago, laprandura arineko tunel bat dauena. Barrukaldean hormigoizko eskilara bat dago [46]<\/a>, 1944an egina2<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signature<\/span><\/span><\/span>. Barruko perimetroari atxikitako tarteak ditu. Hormigoizkoak dira, era berean, gaur egungo zoru erabilgarriak. Bata sarrerearen parean dago, eta bestea kanpaien gorputzean.<\/p>\n<\/p>\nJatorrizko sakristia<\/b> oinplano karratuko gune txiki bat zan, burualdearen eta kurutzadureak epistolearen aldean daukan besoaren artean doitua [47]<\/a>. Horretara sartzeko, dinteldun pasabide bat egoan presbiterioan, eta hondino be hortxe dago [48]<\/a>. Eraikinaren gainerako atalak lez egin eben, baita gola-erako erlatxa be, oraindokarren kontserbetan dauana.<\/p>\n<\/p>\nBaina, ikusiko dogun lez, 1891n handitu egin eben, absidea guztiz inguratzen eben gela batzuk gehituta [49]<\/a>. Dirudienez, obra barrian erlatxeko piezak berrerabili ebezan, amaitu ziran arte (hegoaldeko alde osoan eta ipar-sortaldeko ertzean ikusi daitekez), eta harlandurik geratu ez zanean zelanbaiteko imitazinoa egin eben, teilatuaren hegalari batasuna emoteko asmoz.<\/p>\n<\/p>\nGainera, leku horretan lurraren desnibela nabarmen handitzen zala aprobetxatuz, handitze-lanek aukerea emon eben tenpluan soto zabal bat egiteko.<\/p>\n<\/p>\nXX. mendearen amaieran, gela horreek guztiak barritu egin ziran, eta gaur egun interes bako guneak dira, sabai aizunagaz estalduak eta leiho dinteldun batzukaz argiztatuak.<\/p>\n<\/p>\nAtaria<\/b>, jatorrian, bertatik igaroteko modukoa zan, transeptuaren besoen arteko perimetroan eta torrearen gorputzaren azpian, baina, gero, itxi egin eben iparraldeko erdian, gunea aprobetxau eta gela osogarriak eregiteko (eguneroko kapila, parrokiako bulegoa…) [50]<\/a>. Nabera zabaltzen dira iparraldeko ate zaharraren eta burualdean dagoan sarbide dinteldun barri baten bidez, zeinak aurrekoak imitetan dituan. Burualdea inguratzen daben gelak lez, sabai aizunez estalduta dagoz, eta leiho dinteldunak daukiez argitzeko, guztiak obra barrikoak.<\/p>\n<\/p>\nHalanda ze, jatorrizko atariaren hegoaldeko erdian baino ezin da ibili orain [51]<\/a>. Sartaldean horma batez itxita dago, eta harlangatxezko petrilez babestua hegoaldean. Estalgia terraza modukoa da, oin dala gitxi egina, eta zutabe batzuen bidez eutsia. Guztia hormigoizkoa da, eta material bera erabili da zoruan eta eleizearen hormei atxikitako banku jarraituan.<\/p>\n<\/p>\nHiru igarobide ditu, bat kanpantorrearen azpian eta beste bi plazara edegita. Azken bi horreek ur-jauzi erako eskilarak daukiez lurraren desnibela gainditzeko [52]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nGuztia XX. mendeko burdin hesi bategaz dago itxita.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko eremu horretan, gaur egungo estalgiaren gainetik, hondino be arkupe zaharraren isurkia ikusi daiteke, gaur egungoa baino apur bat gorago. Isuri bakarreko teilape baten ohiko ereduaren arabera eginda egoan.<\/p>\n<\/p>\nAzaldutakotik ondorioztatzen danez, Euskal Herrian barrokoaren amaieran egon zan arkitektura soil eta klasizistearen eredu bikaina da Lemoako Andra Mari. Ez dauka ia apaingarririk, eta horrek \u2013zelanbait\u2013 edertasunaren kontzeptu jakin bat indartzen dau: oinplanoaren eta altzaerearen simetria perfektuaren bidez eta eraikuntza-elementuen arteko zenbakizko erlazio harmoniatsuetan bilatu dan kontzeptu bat. Arabere erakargarriagoa da goitik behera eta denpora-tarte labur baten berreregi ebelako, eta ondoren ez jakolako egin gehikuntza edo ezabapenik, jatorrizko proiektua desitxuratuko ebanik. Horregaitik, XVIII. mendearen erdikaldeko Bizkaiko arkitekturearen paradigmearen balioa dauka. Formearen planteamentuari jagokonez, Bediako parrokiaren, Urdu\u00f1ako Antiguako Andra Mariaren Santutegiaren \u2013arkitekto beraren lanik goiztiarrena\u2013 eta Udiarragako Santutegia egiteko handik urte batzuetara Juan de Iturburu maisuak marraztu eban diseinuaren antzekoa da.<\/p>\n<\/p>\nLemoako jatorrizko eleizeak akats asko eukazan egin zanetik, XVII. mendeko lehenengo urteetatik, gitxienez. Bizkaiko eleiza askotan lez, gangea ez zan guztiz osotu, baliabide falteagaitik, eta atzeko erdikalde osoak teilape prekario bat eukan estalgi. 1616an, erretoreak adierazo eban absideko hormea sabelduta egoala, kanpantorrea erabat hondatuta, eta nabeko hilobiak oso egoera txarrean 3<\/sup>A.O.S., Eleizearen Patronatua, 184-200. Lemoa-Andra Mari. 1616ko ikerketea.<\/span><\/span><\/span>. 1640an, gotzainaren bisita baten ostean, Sebastian Zabala eta Francisco Linaza arotzek preminazko konponketa batzuk egin ebezan teilatu-zurajean 4<\/sup>AHEB-BEHA., Lemona: Santa Mar\u00eda de la Natividad, L.F. 1 (1625-1723).<\/span><\/span><\/span>, eta, urte bi geroago, Juan de Aranak tenpluaren hormak luzidu ebazan5<\/sup>Ibid., 1642. Lan hagaitik 612 erreal kobrau ebazan. Urte berean, Pedro Odriozola arotzari eta Andr\u00e9s Belaortegui errementariari eleizako \u201coholtzea\u201d konpontzeko eskatu eutseen.<\/span><\/span><\/span>, baina inoiz ez zan obra handiagorik egin.<\/p>\n<\/p>\nDirudienez, XVIII. mendearen erdikaldean egoerea jasanezina zan. Izan be, 1754an, eraikina aztertzeko eskatu eutseen hargin batzuei, eraikina zutik manteniduteko zer egin ete eitekean argitu eien6<\/sup>Ibid. L.F. n (1722-1828).1754.<\/span><\/span><\/span>. Adituek ondorioztatu ei eben guztiz barritzea zala onena, eta hurrengo urtean mezulari bat bialdu eben Antonio de Vega arkitekto ospetsuari deitzeko, eta harek hartzeko diseinua egiteko ardurea7<\/sup>Ibid. 1754ko urriaren 23a.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBerreragite-lanak 1757 eta 1761 bitartean egin ziran, etenaldi barik, Santiago de Ordorica errematatzaileak eta Juan de Guezala maisu harginak zuzenduta8<\/sup>BFAH-AHFB JCR1776\/004.<\/span><\/span><\/span>, beti be, Vega maisuak berak gainbegiratuta9<\/sup>Ibid. Esaterako, 1758ko apirilaren 13an jaso ebenez, 20 erreal ordaindu eutsiezan trazagileari, bi egunez Lemoara joateko, obrea zelan joian ikusteko eta kontratisteari kanpantorrea eta altarea egiteko moduen inguruan gomendioak emoteko.<\/span><\/span><\/span>. Soldaten eta materialen gastu handiei aurre egiteko, hamarrenaren heren bi ordaintzeaz salbuestea lortu eben10<\/sup>Ibidem.1756<\/span><\/span><\/span>, eta diru hori eraikuntzan erabili eben oso-osorik. Lanek iraun eben bitartean, hurbileko San Inazio ermitara eroan eben Txit Saindua.<\/p>\n<\/p>\nHurrengo urteetan, egiteko egozan lan txikiak errematau eta bigarren mailako lan batzuk osotu ebezan: presbiterioko harrizko zoladura egitea (1762)11<\/sup>Ibidem. 1762ko martxoaren 1a. Joseph Ardanza harginak egina.<\/span><\/span><\/span>, atarian ur bedeinkaturako ontzi bat ipintea (1763)12<\/sup>Ibidem. 1763ko maiatzaren 3a.<\/span><\/span><\/span>, ate nagusian aurre-atea jartea (1789)13<\/sup>Ibidem. 1789ko zemendiaren 10a. 55 erreal ordaindu ziran lan horren truke.<\/span><\/span><\/span>, etab. Hortik aurrera, konponketa-lan txikiagoak egin ziran, esaterako, 1832-1833 artekoa14<\/sup>Add a Tooltip Text<\/span><\/span><\/span>, baina ez eutsien eragin tenpluaren oinarrizko egitureari. Kanpantorreak eta hango eskilarek bakarrik sortu ebezan arazo errepikakor batzuk, eta ez ziran inoiz erabat konpondu. Izan be, barriro ekin eutseen 1804an, 1827an, 1846an, 1852an eta 1855ean eta, azkenekoz, Gerra Zibilaren ostean15<\/sup>Ibidem. L.F. n. 1804an, 175 erreal eta 27 marabedi ordaindu ebezan torrea eta eskilarak konpontzeagaitik. Gero, 1827an, 932 errealeko beste partida bat erregistrau ebn, eleizan eta torrean obrak egiteko. Ibidem.L.F. n (1829-1922). 1846an, 36 erreal gastau ebezan torrearen aretoan egindako behar batzuetarako, eta 1852an eskilarearen zati bat barritu eben, 143 errealeko gastua eginda. 1853an 171 errealeko beste partida bat dago jasota, kanpantorreko aretoa konpontzeko, eta 1855ean, gauza bererako, 2.305 errealeko beste ordainketa bat jaso zan. YBARRA, J.: Cat\u00e1logo... lanak (512) gerraostean egindako konponketei buruzko albiste labur bat emoten dau.<\/span><\/span><\/span>. 1944an, parrokiako kontuen arabera, torreko eskilarearen obrea egin zan. Horretarako, 2.160,02 pezeta ordainduta, 2.100 kilo burdina ipini ebezan eta, ondorioz, eskilararen eta barrua zarpietako lanen kostua 3.500 pezetara ailegau zan16<\/sup>AHEB-BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signaturea. 1944ko kontuak.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nDenpora batez, atarian, udaletxe modura erabilten eben areto itxi bat egon zan, baina, 1888an, Jos\u00e9 Bustinzak eratsi egin eban17<\/sup>Ibid. L.F.III Guztira 400 erreal ordaindu ebezan ataria eratsi eta konpontzeagaitik.<\/span><\/span><\/span>, eta jatorrizko itxurea emon eutsan atzera atariari.<\/p>\n<\/p>\n1891n, sakristia zaharra handitzea proponidu eben. Garai hatan, kurutzadurearen besoaren eta absidearen artean sortzen zan hegoaldeko ertzean egoan. Horretarako, Bartolome de Alc\u00edbar zeanuritar obra-maisuari enkargau eutsien proiektua, eta harek 3.854,81 pezetako kostua ezarri eutsan obreari. Helburua zan sakristia zaharraren ondoren eta burualdearen perimetroari jarraituz, iparraldeko besoraino, honako honeek egitea: lokal bat idazmahaia eta liburu-artxiboa jarteko, beste lokal bat maiordomoentzat eta publiko orokorrarentzat, komun bi eta sarbide barri bat presbiteriotik sartzeko, sakristian egoanagazko simetrian. Obrea emoten ebana baino gatxagoa zan, lurraren desnibelaren arazoa konpondu behar zalako. Horretarako, horma handi loditu bat eregi eben, zimenduak bermatzeko. Era berean, obra-proiektuan jasota egoan aurreko eraikinagaz bat etorren obra bat egitea. Hau da, handitze-lanetan, gola-erako erlatx perimetrala eta tenpluaren aparailuak imitau behar ziran, bai eta sakristia zaharreko harlanduzko ertzak be, iparraldean beste ertz bat sortzeko18<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1828-1922, 2472\/003-00 signaturea. 1891ko kontuak eta Askotariko Paperak, 2475\/002-00 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Pascasio de Bustinzari esleitu eutsien proiektua, 13.500 errealen truke (3.225 pezeta), eta Bustinzak berak urtebete geroago egindako zenbait hobekuntzaren ondoren lortutako emoitza gaur egun be ikusten da, nahi-ta bao batzuk aldatu diran Ebanjelioaren horman eta beste batzuk egin diran sotoaren parean.<\/p>\n<\/p>\nTenpluaren azken zaharbarritze garrantzitsuak 1993an egin ebezan: hormak zarpiau, sakristiaren sabaia bota, teilatuan konponketa batzuk egin eta estalgia osotu eben adreiluzko trenkadeagaz19<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenplua konpontzeko obrei buruzko espedientea, 1988-1995, D2-0064\/014 signaturea.<\/span><\/span><\/span>; eta 1998an, Jos\u00e9 Floren Urutxurtu arkitektoaren proiektuari jarraituz, eleizako kupulea eta torrea konpondu ebezan20<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenpluko torrea konpontzeko eta zenbait lokal gaitzeko obrei buruzko espedientea, 1996-2000, D2-0047\/006 signaturea.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n[\/et_pb_text][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/24-Boveda-3-Santa-Maria-Lemoa.jpg\"){kind=link}
![[25]<\/a>. Hegalak ez dau asko urteten, eta gola-erako erlatxean bermatuta dago](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/25-Tejado-Santa-Maria-Lemoa.jpg\"){kind=link}
![[26]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nLeihoetatik sartzen da argia tenplura. Dobela-formako leihoburua daukie, eta barruan eta kanpoan txaranbelduta dagoz [27]<\/a>. Modu simetrikoan dagoz kokatuta, nabearen atal bakotxaren alde bietan, eta hori ezohikoa da lurralde honetan, iparraldea itsua izan ohi da-ta. Presbiterioko epistolearen aldean beste bat dago edegita, antzeko ezaugarriakaz, baina bikotekiderik bakoa [28]<\/a>. Bao guztiak ixteko, oin dala gitxi egindako beirate geometrikoak dagoz [29]<\/a>, eta burdin-hesia daukie kanpokaldean, babesteko.<\/p>\n<\/p>\nEleizara sartzeko ate handi bat dago, torrearen azpian edegita [30]<\/a>, eta eleizearen ardatz axialagaz bat eginda. Beste sarbide bi dagoz, txikiagoak, nabearen hirugarren atalaren alde bietan. <\/i>Gaur egun, horreetatik, hegoaldeko hormakoa [31]<\/a> bakarrik erabili daiteke, eta Ebanjelioaren aldean dagoana [32]<\/a>, barriz, eguneroko kapilara eta sakristia barrira sartzeko erabilten da. Hiru baoek dobela-formako ateburuak daukiez, eta plakazko buztarria kanpokaldean. Barrukaldean, barriz, lerro zuzeneko arku beheratuak dira.<\/p>\n<\/p>\nKanpokaldean, torrearen beheko sarreraren ondoan, Ma\u00f1aria erako marmol baltzezko ontzi bat dago ur bedeinkaturako [33]<\/a>. Haren kopeak oboide alderantzikatuko kono baten itxura dauka, eta triangelu forman amaitzen da, kurutze zizelkatu bategaz errematetako.<\/p>\n<\/p>\nKorua<\/b> [34]<\/a> oinaldean dago, eta atzeko atala baino apur bat handiagoa da. Haren egitureari eusteko, arku beheratu baten itxura daukan hormigoi moldekatuzko zubi handi bat dago [35]<\/a>. Elementu hori 1966an egin eben1<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokian koru barri bat eregiteko obren espedientea, 1966, D2-0064\/010 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Hara heltzeko, atal biko eskilara ukondotu bat dago, klaustroetakoen erakoa [36]<\/a>, hori be barritua.<\/p>\n<\/p>\nTorrea<\/b> tenpluaren oinaldean dago, ardatzeko sarbidearen gainean. Prismatikoa eta lauangeluarra da [37]<\/a>, eta hiru gorputz teleskopiko ditu. Zenbat eta altuago, orduan eta luze eta meheagoak. Oinarria atariagaz lotuta dago, eta aurrekaldera zabaltzen da, plaka lisoko inposta-kapitela daukien erdi-puntuko hiru arkuren bidez [38]<\/a>. Goiko gorputzen arteko soldadurak inposta-lerroakaz markauta dagoz: behekoa bozel-laurdenean, listel bigaz; eta goikoak gola-erako profilagaz, tenpluko erlatx orokorrean lez [39]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nErdiko atala argitzeko, bao dinteldun txiki bi dagoz, burdin-hesiz itxiak, bigarren solairuko hegoaldeko fatxadan [40]<\/a>. Hirugarren solairuan, lau bao kardinal zabal dagoz kanpaientzat, erdi-puntuko arkudunak, xaflaz eta listelez egindako kapitelen gainean [41]<\/a>. Kanpantorrea burutzeko, plinto labur bat dago. Bere erlatxa dauka, and ebagidura karratuko lau pinakulu angeluar eta erraboilkara [42]<\/a>. Gainean, lau ataleko kupula bat dago. Horretan, hegoaldean, argiztatzeko bao txiki bat dago zabalik, erdi-puntuko arkua daukana [43]<\/a>, eta, gailurrean, guztia koroituz, boladun pinakulua eta burdinazko haize-orratz edo kurutze bat ditu [44]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nTorrearen errematea eta oinarria harlanduz egin ziran, eta tarteko ataletan, aldiz, kalidadezko harria baoetarako eta izkinetako kateetarako gorde zan, eta gainerako horma-atalak zarpiauta dagoz.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko fatxadan erloju-esfera bat dauka [45]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nKanpantorrera sartzeko, pasabide dinteldun bat dago, laprandura arineko tunel bat dauena. Barrukaldean hormigoizko eskilara bat dago [46]<\/a>, 1944an egina2<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signature<\/span><\/span><\/span>. Barruko perimetroari atxikitako tarteak ditu. Hormigoizkoak dira, era berean, gaur egungo zoru erabilgarriak. Bata sarrerearen parean dago, eta bestea kanpaien gorputzean.<\/p>\n<\/p>\nJatorrizko sakristia<\/b> oinplano karratuko gune txiki bat zan, burualdearen eta kurutzadureak epistolearen aldean daukan besoaren artean doitua [47]<\/a>. Horretara sartzeko, dinteldun pasabide bat egoan presbiterioan, eta hondino be hortxe dago [48]<\/a>. Eraikinaren gainerako atalak lez egin eben, baita gola-erako erlatxa be, oraindokarren kontserbetan dauana.<\/p>\n<\/p>\nBaina, ikusiko dogun lez, 1891n handitu egin eben, absidea guztiz inguratzen eben gela batzuk gehituta [49]<\/a>. Dirudienez, obra barrian erlatxeko piezak berrerabili ebezan, amaitu ziran arte (hegoaldeko alde osoan eta ipar-sortaldeko ertzean ikusi daitekez), eta harlandurik geratu ez zanean zelanbaiteko imitazinoa egin eben, teilatuaren hegalari batasuna emoteko asmoz.<\/p>\n<\/p>\nGainera, leku horretan lurraren desnibela nabarmen handitzen zala aprobetxatuz, handitze-lanek aukerea emon eben tenpluan soto zabal bat egiteko.<\/p>\n<\/p>\nXX. mendearen amaieran, gela horreek guztiak barritu egin ziran, eta gaur egun interes bako guneak dira, sabai aizunagaz estalduak eta leiho dinteldun batzukaz argiztatuak.<\/p>\n<\/p>\nAtaria<\/b>, jatorrian, bertatik igaroteko modukoa zan, transeptuaren besoen arteko perimetroan eta torrearen gorputzaren azpian, baina, gero, itxi egin eben iparraldeko erdian, gunea aprobetxau eta gela osogarriak eregiteko (eguneroko kapila, parrokiako bulegoa…) [50]<\/a>. Nabera zabaltzen dira iparraldeko ate zaharraren eta burualdean dagoan sarbide dinteldun barri baten bidez, zeinak aurrekoak imitetan dituan. Burualdea inguratzen daben gelak lez, sabai aizunez estalduta dagoz, eta leiho dinteldunak daukiez argitzeko, guztiak obra barrikoak.<\/p>\n<\/p>\nHalanda ze, jatorrizko atariaren hegoaldeko erdian baino ezin da ibili orain [51]<\/a>. Sartaldean horma batez itxita dago, eta harlangatxezko petrilez babestua hegoaldean. Estalgia terraza modukoa da, oin dala gitxi egina, eta zutabe batzuen bidez eutsia. Guztia hormigoizkoa da, eta material bera erabili da zoruan eta eleizearen hormei atxikitako banku jarraituan.<\/p>\n<\/p>\nHiru igarobide ditu, bat kanpantorrearen azpian eta beste bi plazara edegita. Azken bi horreek ur-jauzi erako eskilarak daukiez lurraren desnibela gainditzeko [52]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nGuztia XX. mendeko burdin hesi bategaz dago itxita.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko eremu horretan, gaur egungo estalgiaren gainetik, hondino be arkupe zaharraren isurkia ikusi daiteke, gaur egungoa baino apur bat gorago. Isuri bakarreko teilape baten ohiko ereduaren arabera eginda egoan.<\/p>\n<\/p>\nAzaldutakotik ondorioztatzen danez, Euskal Herrian barrokoaren amaieran egon zan arkitektura soil eta klasizistearen eredu bikaina da Lemoako Andra Mari. Ez dauka ia apaingarririk, eta horrek \u2013zelanbait\u2013 edertasunaren kontzeptu jakin bat indartzen dau: oinplanoaren eta altzaerearen simetria perfektuaren bidez eta eraikuntza-elementuen arteko zenbakizko erlazio harmoniatsuetan bilatu dan kontzeptu bat. Arabere erakargarriagoa da goitik behera eta denpora-tarte labur baten berreregi ebelako, eta ondoren ez jakolako egin gehikuntza edo ezabapenik, jatorrizko proiektua desitxuratuko ebanik. Horregaitik, XVIII. mendearen erdikaldeko Bizkaiko arkitekturearen paradigmearen balioa dauka. Formearen planteamentuari jagokonez, Bediako parrokiaren, Urdu\u00f1ako Antiguako Andra Mariaren Santutegiaren \u2013arkitekto beraren lanik goiztiarrena\u2013 eta Udiarragako Santutegia egiteko handik urte batzuetara Juan de Iturburu maisuak marraztu eban diseinuaren antzekoa da.<\/p>\n<\/p>\nLemoako jatorrizko eleizeak akats asko eukazan egin zanetik, XVII. mendeko lehenengo urteetatik, gitxienez. Bizkaiko eleiza askotan lez, gangea ez zan guztiz osotu, baliabide falteagaitik, eta atzeko erdikalde osoak teilape prekario bat eukan estalgi. 1616an, erretoreak adierazo eban absideko hormea sabelduta egoala, kanpantorrea erabat hondatuta, eta nabeko hilobiak oso egoera txarrean 3<\/sup>A.O.S., Eleizearen Patronatua, 184-200. Lemoa-Andra Mari. 1616ko ikerketea.<\/span><\/span><\/span>. 1640an, gotzainaren bisita baten ostean, Sebastian Zabala eta Francisco Linaza arotzek preminazko konponketa batzuk egin ebezan teilatu-zurajean 4<\/sup>AHEB-BEHA., Lemona: Santa Mar\u00eda de la Natividad, L.F. 1 (1625-1723).<\/span><\/span><\/span>, eta, urte bi geroago, Juan de Aranak tenpluaren hormak luzidu ebazan5<\/sup>Ibid., 1642. Lan hagaitik 612 erreal kobrau ebazan. Urte berean, Pedro Odriozola arotzari eta Andr\u00e9s Belaortegui errementariari eleizako \u201coholtzea\u201d konpontzeko eskatu eutseen.<\/span><\/span><\/span>, baina inoiz ez zan obra handiagorik egin.<\/p>\n<\/p>\nDirudienez, XVIII. mendearen erdikaldean egoerea jasanezina zan. Izan be, 1754an, eraikina aztertzeko eskatu eutseen hargin batzuei, eraikina zutik manteniduteko zer egin ete eitekean argitu eien6<\/sup>Ibid. L.F. n (1722-1828).1754.<\/span><\/span><\/span>. Adituek ondorioztatu ei eben guztiz barritzea zala onena, eta hurrengo urtean mezulari bat bialdu eben Antonio de Vega arkitekto ospetsuari deitzeko, eta harek hartzeko diseinua egiteko ardurea7<\/sup>Ibid. 1754ko urriaren 23a.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBerreragite-lanak 1757 eta 1761 bitartean egin ziran, etenaldi barik, Santiago de Ordorica errematatzaileak eta Juan de Guezala maisu harginak zuzenduta8<\/sup>BFAH-AHFB JCR1776\/004.<\/span><\/span><\/span>, beti be, Vega maisuak berak gainbegiratuta9<\/sup>Ibid. Esaterako, 1758ko apirilaren 13an jaso ebenez, 20 erreal ordaindu eutsiezan trazagileari, bi egunez Lemoara joateko, obrea zelan joian ikusteko eta kontratisteari kanpantorrea eta altarea egiteko moduen inguruan gomendioak emoteko.<\/span><\/span><\/span>. Soldaten eta materialen gastu handiei aurre egiteko, hamarrenaren heren bi ordaintzeaz salbuestea lortu eben10<\/sup>Ibidem.1756<\/span><\/span><\/span>, eta diru hori eraikuntzan erabili eben oso-osorik. Lanek iraun eben bitartean, hurbileko San Inazio ermitara eroan eben Txit Saindua.<\/p>\n<\/p>\nHurrengo urteetan, egiteko egozan lan txikiak errematau eta bigarren mailako lan batzuk osotu ebezan: presbiterioko harrizko zoladura egitea (1762)11<\/sup>Ibidem. 1762ko martxoaren 1a. Joseph Ardanza harginak egina.<\/span><\/span><\/span>, atarian ur bedeinkaturako ontzi bat ipintea (1763)12<\/sup>Ibidem. 1763ko maiatzaren 3a.<\/span><\/span><\/span>, ate nagusian aurre-atea jartea (1789)13<\/sup>Ibidem. 1789ko zemendiaren 10a. 55 erreal ordaindu ziran lan horren truke.<\/span><\/span><\/span>, etab. Hortik aurrera, konponketa-lan txikiagoak egin ziran, esaterako, 1832-1833 artekoa14<\/sup>Add a Tooltip Text<\/span><\/span><\/span>, baina ez eutsien eragin tenpluaren oinarrizko egitureari. Kanpantorreak eta hango eskilarek bakarrik sortu ebezan arazo errepikakor batzuk, eta ez ziran inoiz erabat konpondu. Izan be, barriro ekin eutseen 1804an, 1827an, 1846an, 1852an eta 1855ean eta, azkenekoz, Gerra Zibilaren ostean15<\/sup>Ibidem. L.F. n. 1804an, 175 erreal eta 27 marabedi ordaindu ebezan torrea eta eskilarak konpontzeagaitik. Gero, 1827an, 932 errealeko beste partida bat erregistrau ebn, eleizan eta torrean obrak egiteko. Ibidem.L.F. n (1829-1922). 1846an, 36 erreal gastau ebezan torrearen aretoan egindako behar batzuetarako, eta 1852an eskilarearen zati bat barritu eben, 143 errealeko gastua eginda. 1853an 171 errealeko beste partida bat dago jasota, kanpantorreko aretoa konpontzeko, eta 1855ean, gauza bererako, 2.305 errealeko beste ordainketa bat jaso zan. YBARRA, J.: Cat\u00e1logo... lanak (512) gerraostean egindako konponketei buruzko albiste labur bat emoten dau.<\/span><\/span><\/span>. 1944an, parrokiako kontuen arabera, torreko eskilarearen obrea egin zan. Horretarako, 2.160,02 pezeta ordainduta, 2.100 kilo burdina ipini ebezan eta, ondorioz, eskilararen eta barrua zarpietako lanen kostua 3.500 pezetara ailegau zan16<\/sup>AHEB-BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signaturea. 1944ko kontuak.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nDenpora batez, atarian, udaletxe modura erabilten eben areto itxi bat egon zan, baina, 1888an, Jos\u00e9 Bustinzak eratsi egin eban17<\/sup>Ibid. L.F.III Guztira 400 erreal ordaindu ebezan ataria eratsi eta konpontzeagaitik.<\/span><\/span><\/span>, eta jatorrizko itxurea emon eutsan atzera atariari.<\/p>\n<\/p>\n1891n, sakristia zaharra handitzea proponidu eben. Garai hatan, kurutzadurearen besoaren eta absidearen artean sortzen zan hegoaldeko ertzean egoan. Horretarako, Bartolome de Alc\u00edbar zeanuritar obra-maisuari enkargau eutsien proiektua, eta harek 3.854,81 pezetako kostua ezarri eutsan obreari. Helburua zan sakristia zaharraren ondoren eta burualdearen perimetroari jarraituz, iparraldeko besoraino, honako honeek egitea: lokal bat idazmahaia eta liburu-artxiboa jarteko, beste lokal bat maiordomoentzat eta publiko orokorrarentzat, komun bi eta sarbide barri bat presbiteriotik sartzeko, sakristian egoanagazko simetrian. Obrea emoten ebana baino gatxagoa zan, lurraren desnibelaren arazoa konpondu behar zalako. Horretarako, horma handi loditu bat eregi eben, zimenduak bermatzeko. Era berean, obra-proiektuan jasota egoan aurreko eraikinagaz bat etorren obra bat egitea. Hau da, handitze-lanetan, gola-erako erlatx perimetrala eta tenpluaren aparailuak imitau behar ziran, bai eta sakristia zaharreko harlanduzko ertzak be, iparraldean beste ertz bat sortzeko18<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1828-1922, 2472\/003-00 signaturea. 1891ko kontuak eta Askotariko Paperak, 2475\/002-00 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Pascasio de Bustinzari esleitu eutsien proiektua, 13.500 errealen truke (3.225 pezeta), eta Bustinzak berak urtebete geroago egindako zenbait hobekuntzaren ondoren lortutako emoitza gaur egun be ikusten da, nahi-ta bao batzuk aldatu diran Ebanjelioaren horman eta beste batzuk egin diran sotoaren parean.<\/p>\n<\/p>\nTenpluaren azken zaharbarritze garrantzitsuak 1993an egin ebezan: hormak zarpiau, sakristiaren sabaia bota, teilatuan konponketa batzuk egin eta estalgia osotu eben adreiluzko trenkadeagaz19<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenplua konpontzeko obrei buruzko espedientea, 1988-1995, D2-0064\/014 signaturea.<\/span><\/span><\/span>; eta 1998an, Jos\u00e9 Floren Urutxurtu arkitektoaren proiektuari jarraituz, eleizako kupulea eta torrea konpondu ebezan20<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenpluko torrea konpontzeko eta zenbait lokal gaitzeko obrei buruzko espedientea, 1996-2000, D2-0047\/006 signaturea.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n[\/et_pb_text][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/26-Cornisa-Santa-Maria-Lemoa.jpg\"){kind=link}
![[27]<\/a>. Modu simetrikoan dagoz kokatuta, nabearen atal bakotxaren alde bietan, eta hori ezohikoa da lurralde honetan, iparraldea itsua izan ohi da-ta. Presbiterioko epistolearen aldean beste bat dago edegita, antzeko ezaugarriakaz, baina bikotekiderik bakoa](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/27-Ventana-1-Santa-Maria-Lemoa.jpg\"){kind=link}
![[28]<\/a>. Bao guztiak ixteko, oin dala gitxi egindako beirate geometrikoak dagoz](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/28-Ventana-2-Santa-Maria-Lemoa.jpg\"){kind=link}
![[29]<\/a>, eta burdin-hesia daukie kanpokaldean, babesteko.<\/p>\n<\/p>\nEleizara sartzeko ate handi bat dago, torrearen azpian edegita [30]<\/a>, eta eleizearen ardatz axialagaz bat eginda. Beste sarbide bi dagoz, txikiagoak, nabearen hirugarren atalaren alde bietan. <\/i>Gaur egun, horreetatik, hegoaldeko hormakoa [31]<\/a> bakarrik erabili daiteke, eta Ebanjelioaren aldean dagoana [32]<\/a>, barriz, eguneroko kapilara eta sakristia barrira sartzeko erabilten da. Hiru baoek dobela-formako ateburuak daukiez, eta plakazko buztarria kanpokaldean. Barrukaldean, barriz, lerro zuzeneko arku beheratuak dira.<\/p>\n<\/p>\nKanpokaldean, torrearen beheko sarreraren ondoan, Ma\u00f1aria erako marmol baltzezko ontzi bat dago ur bedeinkaturako [33]<\/a>. Haren kopeak oboide alderantzikatuko kono baten itxura dauka, eta triangelu forman amaitzen da, kurutze zizelkatu bategaz errematetako.<\/p>\n<\/p>\nKorua<\/b> [34]<\/a> oinaldean dago, eta atzeko atala baino apur bat handiagoa da. Haren egitureari eusteko, arku beheratu baten itxura daukan hormigoi moldekatuzko zubi handi bat dago [35]<\/a>. Elementu hori 1966an egin eben1<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokian koru barri bat eregiteko obren espedientea, 1966, D2-0064\/010 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Hara heltzeko, atal biko eskilara ukondotu bat dago, klaustroetakoen erakoa [36]<\/a>, hori be barritua.<\/p>\n<\/p>\nTorrea<\/b> tenpluaren oinaldean dago, ardatzeko sarbidearen gainean. Prismatikoa eta lauangeluarra da [37]<\/a>, eta hiru gorputz teleskopiko ditu. Zenbat eta altuago, orduan eta luze eta meheagoak. Oinarria atariagaz lotuta dago, eta aurrekaldera zabaltzen da, plaka lisoko inposta-kapitela daukien erdi-puntuko hiru arkuren bidez [38]<\/a>. Goiko gorputzen arteko soldadurak inposta-lerroakaz markauta dagoz: behekoa bozel-laurdenean, listel bigaz; eta goikoak gola-erako profilagaz, tenpluko erlatx orokorrean lez [39]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nErdiko atala argitzeko, bao dinteldun txiki bi dagoz, burdin-hesiz itxiak, bigarren solairuko hegoaldeko fatxadan [40]<\/a>. Hirugarren solairuan, lau bao kardinal zabal dagoz kanpaientzat, erdi-puntuko arkudunak, xaflaz eta listelez egindako kapitelen gainean [41]<\/a>. Kanpantorrea burutzeko, plinto labur bat dago. Bere erlatxa dauka, and ebagidura karratuko lau pinakulu angeluar eta erraboilkara [42]<\/a>. Gainean, lau ataleko kupula bat dago. Horretan, hegoaldean, argiztatzeko bao txiki bat dago zabalik, erdi-puntuko arkua daukana [43]<\/a>, eta, gailurrean, guztia koroituz, boladun pinakulua eta burdinazko haize-orratz edo kurutze bat ditu [44]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nTorrearen errematea eta oinarria harlanduz egin ziran, eta tarteko ataletan, aldiz, kalidadezko harria baoetarako eta izkinetako kateetarako gorde zan, eta gainerako horma-atalak zarpiauta dagoz.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko fatxadan erloju-esfera bat dauka [45]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nKanpantorrera sartzeko, pasabide dinteldun bat dago, laprandura arineko tunel bat dauena. Barrukaldean hormigoizko eskilara bat dago [46]<\/a>, 1944an egina2<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signature<\/span><\/span><\/span>. Barruko perimetroari atxikitako tarteak ditu. Hormigoizkoak dira, era berean, gaur egungo zoru erabilgarriak. Bata sarrerearen parean dago, eta bestea kanpaien gorputzean.<\/p>\n<\/p>\nJatorrizko sakristia<\/b> oinplano karratuko gune txiki bat zan, burualdearen eta kurutzadureak epistolearen aldean daukan besoaren artean doitua [47]<\/a>. Horretara sartzeko, dinteldun pasabide bat egoan presbiterioan, eta hondino be hortxe dago [48]<\/a>. Eraikinaren gainerako atalak lez egin eben, baita gola-erako erlatxa be, oraindokarren kontserbetan dauana.<\/p>\n<\/p>\nBaina, ikusiko dogun lez, 1891n handitu egin eben, absidea guztiz inguratzen eben gela batzuk gehituta [49]<\/a>. Dirudienez, obra barrian erlatxeko piezak berrerabili ebezan, amaitu ziran arte (hegoaldeko alde osoan eta ipar-sortaldeko ertzean ikusi daitekez), eta harlandurik geratu ez zanean zelanbaiteko imitazinoa egin eben, teilatuaren hegalari batasuna emoteko asmoz.<\/p>\n<\/p>\nGainera, leku horretan lurraren desnibela nabarmen handitzen zala aprobetxatuz, handitze-lanek aukerea emon eben tenpluan soto zabal bat egiteko.<\/p>\n<\/p>\nXX. mendearen amaieran, gela horreek guztiak barritu egin ziran, eta gaur egun interes bako guneak dira, sabai aizunagaz estalduak eta leiho dinteldun batzukaz argiztatuak.<\/p>\n<\/p>\nAtaria<\/b>, jatorrian, bertatik igaroteko modukoa zan, transeptuaren besoen arteko perimetroan eta torrearen gorputzaren azpian, baina, gero, itxi egin eben iparraldeko erdian, gunea aprobetxau eta gela osogarriak eregiteko (eguneroko kapila, parrokiako bulegoa…) [50]<\/a>. Nabera zabaltzen dira iparraldeko ate zaharraren eta burualdean dagoan sarbide dinteldun barri baten bidez, zeinak aurrekoak imitetan dituan. Burualdea inguratzen daben gelak lez, sabai aizunez estalduta dagoz, eta leiho dinteldunak daukiez argitzeko, guztiak obra barrikoak.<\/p>\n<\/p>\nHalanda ze, jatorrizko atariaren hegoaldeko erdian baino ezin da ibili orain [51]<\/a>. Sartaldean horma batez itxita dago, eta harlangatxezko petrilez babestua hegoaldean. Estalgia terraza modukoa da, oin dala gitxi egina, eta zutabe batzuen bidez eutsia. Guztia hormigoizkoa da, eta material bera erabili da zoruan eta eleizearen hormei atxikitako banku jarraituan.<\/p>\n<\/p>\nHiru igarobide ditu, bat kanpantorrearen azpian eta beste bi plazara edegita. Azken bi horreek ur-jauzi erako eskilarak daukiez lurraren desnibela gainditzeko [52]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nGuztia XX. mendeko burdin hesi bategaz dago itxita.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko eremu horretan, gaur egungo estalgiaren gainetik, hondino be arkupe zaharraren isurkia ikusi daiteke, gaur egungoa baino apur bat gorago. Isuri bakarreko teilape baten ohiko ereduaren arabera eginda egoan.<\/p>\n<\/p>\nAzaldutakotik ondorioztatzen danez, Euskal Herrian barrokoaren amaieran egon zan arkitektura soil eta klasizistearen eredu bikaina da Lemoako Andra Mari. Ez dauka ia apaingarririk, eta horrek \u2013zelanbait\u2013 edertasunaren kontzeptu jakin bat indartzen dau: oinplanoaren eta altzaerearen simetria perfektuaren bidez eta eraikuntza-elementuen arteko zenbakizko erlazio harmoniatsuetan bilatu dan kontzeptu bat. Arabere erakargarriagoa da goitik behera eta denpora-tarte labur baten berreregi ebelako, eta ondoren ez jakolako egin gehikuntza edo ezabapenik, jatorrizko proiektua desitxuratuko ebanik. Horregaitik, XVIII. mendearen erdikaldeko Bizkaiko arkitekturearen paradigmearen balioa dauka. Formearen planteamentuari jagokonez, Bediako parrokiaren, Urdu\u00f1ako Antiguako Andra Mariaren Santutegiaren \u2013arkitekto beraren lanik goiztiarrena\u2013 eta Udiarragako Santutegia egiteko handik urte batzuetara Juan de Iturburu maisuak marraztu eban diseinuaren antzekoa da.<\/p>\n<\/p>\nLemoako jatorrizko eleizeak akats asko eukazan egin zanetik, XVII. mendeko lehenengo urteetatik, gitxienez. Bizkaiko eleiza askotan lez, gangea ez zan guztiz osotu, baliabide falteagaitik, eta atzeko erdikalde osoak teilape prekario bat eukan estalgi. 1616an, erretoreak adierazo eban absideko hormea sabelduta egoala, kanpantorrea erabat hondatuta, eta nabeko hilobiak oso egoera txarrean 3<\/sup>A.O.S., Eleizearen Patronatua, 184-200. Lemoa-Andra Mari. 1616ko ikerketea.<\/span><\/span><\/span>. 1640an, gotzainaren bisita baten ostean, Sebastian Zabala eta Francisco Linaza arotzek preminazko konponketa batzuk egin ebezan teilatu-zurajean 4<\/sup>AHEB-BEHA., Lemona: Santa Mar\u00eda de la Natividad, L.F. 1 (1625-1723).<\/span><\/span><\/span>, eta, urte bi geroago, Juan de Aranak tenpluaren hormak luzidu ebazan5<\/sup>Ibid., 1642. Lan hagaitik 612 erreal kobrau ebazan. Urte berean, Pedro Odriozola arotzari eta Andr\u00e9s Belaortegui errementariari eleizako \u201coholtzea\u201d konpontzeko eskatu eutseen.<\/span><\/span><\/span>, baina inoiz ez zan obra handiagorik egin.<\/p>\n<\/p>\nDirudienez, XVIII. mendearen erdikaldean egoerea jasanezina zan. Izan be, 1754an, eraikina aztertzeko eskatu eutseen hargin batzuei, eraikina zutik manteniduteko zer egin ete eitekean argitu eien6<\/sup>Ibid. L.F. n (1722-1828).1754.<\/span><\/span><\/span>. Adituek ondorioztatu ei eben guztiz barritzea zala onena, eta hurrengo urtean mezulari bat bialdu eben Antonio de Vega arkitekto ospetsuari deitzeko, eta harek hartzeko diseinua egiteko ardurea7<\/sup>Ibid. 1754ko urriaren 23a.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBerreragite-lanak 1757 eta 1761 bitartean egin ziran, etenaldi barik, Santiago de Ordorica errematatzaileak eta Juan de Guezala maisu harginak zuzenduta8<\/sup>BFAH-AHFB JCR1776\/004.<\/span><\/span><\/span>, beti be, Vega maisuak berak gainbegiratuta9<\/sup>Ibid. Esaterako, 1758ko apirilaren 13an jaso ebenez, 20 erreal ordaindu eutsiezan trazagileari, bi egunez Lemoara joateko, obrea zelan joian ikusteko eta kontratisteari kanpantorrea eta altarea egiteko moduen inguruan gomendioak emoteko.<\/span><\/span><\/span>. Soldaten eta materialen gastu handiei aurre egiteko, hamarrenaren heren bi ordaintzeaz salbuestea lortu eben10<\/sup>Ibidem.1756<\/span><\/span><\/span>, eta diru hori eraikuntzan erabili eben oso-osorik. Lanek iraun eben bitartean, hurbileko San Inazio ermitara eroan eben Txit Saindua.<\/p>\n<\/p>\nHurrengo urteetan, egiteko egozan lan txikiak errematau eta bigarren mailako lan batzuk osotu ebezan: presbiterioko harrizko zoladura egitea (1762)11<\/sup>Ibidem. 1762ko martxoaren 1a. Joseph Ardanza harginak egina.<\/span><\/span><\/span>, atarian ur bedeinkaturako ontzi bat ipintea (1763)12<\/sup>Ibidem. 1763ko maiatzaren 3a.<\/span><\/span><\/span>, ate nagusian aurre-atea jartea (1789)13<\/sup>Ibidem. 1789ko zemendiaren 10a. 55 erreal ordaindu ziran lan horren truke.<\/span><\/span><\/span>, etab. Hortik aurrera, konponketa-lan txikiagoak egin ziran, esaterako, 1832-1833 artekoa14<\/sup>Add a Tooltip Text<\/span><\/span><\/span>, baina ez eutsien eragin tenpluaren oinarrizko egitureari. Kanpantorreak eta hango eskilarek bakarrik sortu ebezan arazo errepikakor batzuk, eta ez ziran inoiz erabat konpondu. Izan be, barriro ekin eutseen 1804an, 1827an, 1846an, 1852an eta 1855ean eta, azkenekoz, Gerra Zibilaren ostean15<\/sup>Ibidem. L.F. n. 1804an, 175 erreal eta 27 marabedi ordaindu ebezan torrea eta eskilarak konpontzeagaitik. Gero, 1827an, 932 errealeko beste partida bat erregistrau ebn, eleizan eta torrean obrak egiteko. Ibidem.L.F. n (1829-1922). 1846an, 36 erreal gastau ebezan torrearen aretoan egindako behar batzuetarako, eta 1852an eskilarearen zati bat barritu eben, 143 errealeko gastua eginda. 1853an 171 errealeko beste partida bat dago jasota, kanpantorreko aretoa konpontzeko, eta 1855ean, gauza bererako, 2.305 errealeko beste ordainketa bat jaso zan. YBARRA, J.: Cat\u00e1logo... lanak (512) gerraostean egindako konponketei buruzko albiste labur bat emoten dau.<\/span><\/span><\/span>. 1944an, parrokiako kontuen arabera, torreko eskilarearen obrea egin zan. Horretarako, 2.160,02 pezeta ordainduta, 2.100 kilo burdina ipini ebezan eta, ondorioz, eskilararen eta barrua zarpietako lanen kostua 3.500 pezetara ailegau zan16<\/sup>AHEB-BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signaturea. 1944ko kontuak.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nDenpora batez, atarian, udaletxe modura erabilten eben areto itxi bat egon zan, baina, 1888an, Jos\u00e9 Bustinzak eratsi egin eban17<\/sup>Ibid. L.F.III Guztira 400 erreal ordaindu ebezan ataria eratsi eta konpontzeagaitik.<\/span><\/span><\/span>, eta jatorrizko itxurea emon eutsan atzera atariari.<\/p>\n<\/p>\n1891n, sakristia zaharra handitzea proponidu eben. Garai hatan, kurutzadurearen besoaren eta absidearen artean sortzen zan hegoaldeko ertzean egoan. Horretarako, Bartolome de Alc\u00edbar zeanuritar obra-maisuari enkargau eutsien proiektua, eta harek 3.854,81 pezetako kostua ezarri eutsan obreari. Helburua zan sakristia zaharraren ondoren eta burualdearen perimetroari jarraituz, iparraldeko besoraino, honako honeek egitea: lokal bat idazmahaia eta liburu-artxiboa jarteko, beste lokal bat maiordomoentzat eta publiko orokorrarentzat, komun bi eta sarbide barri bat presbiteriotik sartzeko, sakristian egoanagazko simetrian. Obrea emoten ebana baino gatxagoa zan, lurraren desnibelaren arazoa konpondu behar zalako. Horretarako, horma handi loditu bat eregi eben, zimenduak bermatzeko. Era berean, obra-proiektuan jasota egoan aurreko eraikinagaz bat etorren obra bat egitea. Hau da, handitze-lanetan, gola-erako erlatx perimetrala eta tenpluaren aparailuak imitau behar ziran, bai eta sakristia zaharreko harlanduzko ertzak be, iparraldean beste ertz bat sortzeko18<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1828-1922, 2472\/003-00 signaturea. 1891ko kontuak eta Askotariko Paperak, 2475\/002-00 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Pascasio de Bustinzari esleitu eutsien proiektua, 13.500 errealen truke (3.225 pezeta), eta Bustinzak berak urtebete geroago egindako zenbait hobekuntzaren ondoren lortutako emoitza gaur egun be ikusten da, nahi-ta bao batzuk aldatu diran Ebanjelioaren horman eta beste batzuk egin diran sotoaren parean.<\/p>\n<\/p>\nTenpluaren azken zaharbarritze garrantzitsuak 1993an egin ebezan: hormak zarpiau, sakristiaren sabaia bota, teilatuan konponketa batzuk egin eta estalgia osotu eben adreiluzko trenkadeagaz19<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenplua konpontzeko obrei buruzko espedientea, 1988-1995, D2-0064\/014 signaturea.<\/span><\/span><\/span>; eta 1998an, Jos\u00e9 Floren Urutxurtu arkitektoaren proiektuari jarraituz, eleizako kupulea eta torrea konpondu ebezan20<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenpluko torrea konpontzeko eta zenbait lokal gaitzeko obrei buruzko espedientea, 1996-2000, D2-0047\/006 signaturea.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n[\/et_pb_text][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/29-Vidriera-Santa-Maria-Lemoa.jpg\"){kind=link}
![[30]<\/a>, eta eleizearen ardatz axialagaz bat eginda. Beste sarbide bi dagoz, txikiagoak, nabearen hirugarren atalaren alde bietan. <\/i>Gaur egun, horreetatik, hegoaldeko hormakoa [31]<\/a> bakarrik erabili daiteke, eta Ebanjelioaren aldean dagoana [32]<\/a>, barriz, eguneroko kapilara eta sakristia barrira sartzeko erabilten da. Hiru baoek dobela-formako ateburuak daukiez, eta plakazko buztarria kanpokaldean. Barrukaldean, barriz, lerro zuzeneko arku beheratuak dira.<\/p>\n<\/p>\nKanpokaldean, torrearen beheko sarreraren ondoan, Ma\u00f1aria erako marmol baltzezko ontzi bat dago ur bedeinkaturako [33]<\/a>. Haren kopeak oboide alderantzikatuko kono baten itxura dauka, eta triangelu forman amaitzen da, kurutze zizelkatu bategaz errematetako.<\/p>\n<\/p>\nKorua<\/b> [34]<\/a> oinaldean dago, eta atzeko atala baino apur bat handiagoa da. Haren egitureari eusteko, arku beheratu baten itxura daukan hormigoi moldekatuzko zubi handi bat dago [35]<\/a>. Elementu hori 1966an egin eben1<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokian koru barri bat eregiteko obren espedientea, 1966, D2-0064\/010 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Hara heltzeko, atal biko eskilara ukondotu bat dago, klaustroetakoen erakoa [36]<\/a>, hori be barritua.<\/p>\n<\/p>\nTorrea<\/b> tenpluaren oinaldean dago, ardatzeko sarbidearen gainean. Prismatikoa eta lauangeluarra da [37]<\/a>, eta hiru gorputz teleskopiko ditu. Zenbat eta altuago, orduan eta luze eta meheagoak. Oinarria atariagaz lotuta dago, eta aurrekaldera zabaltzen da, plaka lisoko inposta-kapitela daukien erdi-puntuko hiru arkuren bidez [38]<\/a>. Goiko gorputzen arteko soldadurak inposta-lerroakaz markauta dagoz: behekoa bozel-laurdenean, listel bigaz; eta goikoak gola-erako profilagaz, tenpluko erlatx orokorrean lez [39]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nErdiko atala argitzeko, bao dinteldun txiki bi dagoz, burdin-hesiz itxiak, bigarren solairuko hegoaldeko fatxadan [40]<\/a>. Hirugarren solairuan, lau bao kardinal zabal dagoz kanpaientzat, erdi-puntuko arkudunak, xaflaz eta listelez egindako kapitelen gainean [41]<\/a>. Kanpantorrea burutzeko, plinto labur bat dago. Bere erlatxa dauka, and ebagidura karratuko lau pinakulu angeluar eta erraboilkara [42]<\/a>. Gainean, lau ataleko kupula bat dago. Horretan, hegoaldean, argiztatzeko bao txiki bat dago zabalik, erdi-puntuko arkua daukana [43]<\/a>, eta, gailurrean, guztia koroituz, boladun pinakulua eta burdinazko haize-orratz edo kurutze bat ditu [44]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nTorrearen errematea eta oinarria harlanduz egin ziran, eta tarteko ataletan, aldiz, kalidadezko harria baoetarako eta izkinetako kateetarako gorde zan, eta gainerako horma-atalak zarpiauta dagoz.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko fatxadan erloju-esfera bat dauka [45]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nKanpantorrera sartzeko, pasabide dinteldun bat dago, laprandura arineko tunel bat dauena. Barrukaldean hormigoizko eskilara bat dago [46]<\/a>, 1944an egina2<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signature<\/span><\/span><\/span>. Barruko perimetroari atxikitako tarteak ditu. Hormigoizkoak dira, era berean, gaur egungo zoru erabilgarriak. Bata sarrerearen parean dago, eta bestea kanpaien gorputzean.<\/p>\n<\/p>\nJatorrizko sakristia<\/b> oinplano karratuko gune txiki bat zan, burualdearen eta kurutzadureak epistolearen aldean daukan besoaren artean doitua [47]<\/a>. Horretara sartzeko, dinteldun pasabide bat egoan presbiterioan, eta hondino be hortxe dago [48]<\/a>. Eraikinaren gainerako atalak lez egin eben, baita gola-erako erlatxa be, oraindokarren kontserbetan dauana.<\/p>\n<\/p>\nBaina, ikusiko dogun lez, 1891n handitu egin eben, absidea guztiz inguratzen eben gela batzuk gehituta [49]<\/a>. Dirudienez, obra barrian erlatxeko piezak berrerabili ebezan, amaitu ziran arte (hegoaldeko alde osoan eta ipar-sortaldeko ertzean ikusi daitekez), eta harlandurik geratu ez zanean zelanbaiteko imitazinoa egin eben, teilatuaren hegalari batasuna emoteko asmoz.<\/p>\n<\/p>\nGainera, leku horretan lurraren desnibela nabarmen handitzen zala aprobetxatuz, handitze-lanek aukerea emon eben tenpluan soto zabal bat egiteko.<\/p>\n<\/p>\nXX. mendearen amaieran, gela horreek guztiak barritu egin ziran, eta gaur egun interes bako guneak dira, sabai aizunagaz estalduak eta leiho dinteldun batzukaz argiztatuak.<\/p>\n<\/p>\nAtaria<\/b>, jatorrian, bertatik igaroteko modukoa zan, transeptuaren besoen arteko perimetroan eta torrearen gorputzaren azpian, baina, gero, itxi egin eben iparraldeko erdian, gunea aprobetxau eta gela osogarriak eregiteko (eguneroko kapila, parrokiako bulegoa…) [50]<\/a>. Nabera zabaltzen dira iparraldeko ate zaharraren eta burualdean dagoan sarbide dinteldun barri baten bidez, zeinak aurrekoak imitetan dituan. Burualdea inguratzen daben gelak lez, sabai aizunez estalduta dagoz, eta leiho dinteldunak daukiez argitzeko, guztiak obra barrikoak.<\/p>\n<\/p>\nHalanda ze, jatorrizko atariaren hegoaldeko erdian baino ezin da ibili orain [51]<\/a>. Sartaldean horma batez itxita dago, eta harlangatxezko petrilez babestua hegoaldean. Estalgia terraza modukoa da, oin dala gitxi egina, eta zutabe batzuen bidez eutsia. Guztia hormigoizkoa da, eta material bera erabili da zoruan eta eleizearen hormei atxikitako banku jarraituan.<\/p>\n<\/p>\nHiru igarobide ditu, bat kanpantorrearen azpian eta beste bi plazara edegita. Azken bi horreek ur-jauzi erako eskilarak daukiez lurraren desnibela gainditzeko [52]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nGuztia XX. mendeko burdin hesi bategaz dago itxita.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko eremu horretan, gaur egungo estalgiaren gainetik, hondino be arkupe zaharraren isurkia ikusi daiteke, gaur egungoa baino apur bat gorago. Isuri bakarreko teilape baten ohiko ereduaren arabera eginda egoan.<\/p>\n<\/p>\nAzaldutakotik ondorioztatzen danez, Euskal Herrian barrokoaren amaieran egon zan arkitektura soil eta klasizistearen eredu bikaina da Lemoako Andra Mari. Ez dauka ia apaingarririk, eta horrek \u2013zelanbait\u2013 edertasunaren kontzeptu jakin bat indartzen dau: oinplanoaren eta altzaerearen simetria perfektuaren bidez eta eraikuntza-elementuen arteko zenbakizko erlazio harmoniatsuetan bilatu dan kontzeptu bat. Arabere erakargarriagoa da goitik behera eta denpora-tarte labur baten berreregi ebelako, eta ondoren ez jakolako egin gehikuntza edo ezabapenik, jatorrizko proiektua desitxuratuko ebanik. Horregaitik, XVIII. mendearen erdikaldeko Bizkaiko arkitekturearen paradigmearen balioa dauka. Formearen planteamentuari jagokonez, Bediako parrokiaren, Urdu\u00f1ako Antiguako Andra Mariaren Santutegiaren \u2013arkitekto beraren lanik goiztiarrena\u2013 eta Udiarragako Santutegia egiteko handik urte batzuetara Juan de Iturburu maisuak marraztu eban diseinuaren antzekoa da.<\/p>\n<\/p>\nLemoako jatorrizko eleizeak akats asko eukazan egin zanetik, XVII. mendeko lehenengo urteetatik, gitxienez. Bizkaiko eleiza askotan lez, gangea ez zan guztiz osotu, baliabide falteagaitik, eta atzeko erdikalde osoak teilape prekario bat eukan estalgi. 1616an, erretoreak adierazo eban absideko hormea sabelduta egoala, kanpantorrea erabat hondatuta, eta nabeko hilobiak oso egoera txarrean 3<\/sup>A.O.S., Eleizearen Patronatua, 184-200. Lemoa-Andra Mari. 1616ko ikerketea.<\/span><\/span><\/span>. 1640an, gotzainaren bisita baten ostean, Sebastian Zabala eta Francisco Linaza arotzek preminazko konponketa batzuk egin ebezan teilatu-zurajean 4<\/sup>AHEB-BEHA., Lemona: Santa Mar\u00eda de la Natividad, L.F. 1 (1625-1723).<\/span><\/span><\/span>, eta, urte bi geroago, Juan de Aranak tenpluaren hormak luzidu ebazan5<\/sup>Ibid., 1642. Lan hagaitik 612 erreal kobrau ebazan. Urte berean, Pedro Odriozola arotzari eta Andr\u00e9s Belaortegui errementariari eleizako \u201coholtzea\u201d konpontzeko eskatu eutseen.<\/span><\/span><\/span>, baina inoiz ez zan obra handiagorik egin.<\/p>\n<\/p>\nDirudienez, XVIII. mendearen erdikaldean egoerea jasanezina zan. Izan be, 1754an, eraikina aztertzeko eskatu eutseen hargin batzuei, eraikina zutik manteniduteko zer egin ete eitekean argitu eien6<\/sup>Ibid. L.F. n (1722-1828).1754.<\/span><\/span><\/span>. Adituek ondorioztatu ei eben guztiz barritzea zala onena, eta hurrengo urtean mezulari bat bialdu eben Antonio de Vega arkitekto ospetsuari deitzeko, eta harek hartzeko diseinua egiteko ardurea7<\/sup>Ibid. 1754ko urriaren 23a.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBerreragite-lanak 1757 eta 1761 bitartean egin ziran, etenaldi barik, Santiago de Ordorica errematatzaileak eta Juan de Guezala maisu harginak zuzenduta8<\/sup>BFAH-AHFB JCR1776\/004.<\/span><\/span><\/span>, beti be, Vega maisuak berak gainbegiratuta9<\/sup>Ibid. Esaterako, 1758ko apirilaren 13an jaso ebenez, 20 erreal ordaindu eutsiezan trazagileari, bi egunez Lemoara joateko, obrea zelan joian ikusteko eta kontratisteari kanpantorrea eta altarea egiteko moduen inguruan gomendioak emoteko.<\/span><\/span><\/span>. Soldaten eta materialen gastu handiei aurre egiteko, hamarrenaren heren bi ordaintzeaz salbuestea lortu eben10<\/sup>Ibidem.1756<\/span><\/span><\/span>, eta diru hori eraikuntzan erabili eben oso-osorik. Lanek iraun eben bitartean, hurbileko San Inazio ermitara eroan eben Txit Saindua.<\/p>\n<\/p>\nHurrengo urteetan, egiteko egozan lan txikiak errematau eta bigarren mailako lan batzuk osotu ebezan: presbiterioko harrizko zoladura egitea (1762)11<\/sup>Ibidem. 1762ko martxoaren 1a. Joseph Ardanza harginak egina.<\/span><\/span><\/span>, atarian ur bedeinkaturako ontzi bat ipintea (1763)12<\/sup>Ibidem. 1763ko maiatzaren 3a.<\/span><\/span><\/span>, ate nagusian aurre-atea jartea (1789)13<\/sup>Ibidem. 1789ko zemendiaren 10a. 55 erreal ordaindu ziran lan horren truke.<\/span><\/span><\/span>, etab. Hortik aurrera, konponketa-lan txikiagoak egin ziran, esaterako, 1832-1833 artekoa14<\/sup>Add a Tooltip Text<\/span><\/span><\/span>, baina ez eutsien eragin tenpluaren oinarrizko egitureari. Kanpantorreak eta hango eskilarek bakarrik sortu ebezan arazo errepikakor batzuk, eta ez ziran inoiz erabat konpondu. Izan be, barriro ekin eutseen 1804an, 1827an, 1846an, 1852an eta 1855ean eta, azkenekoz, Gerra Zibilaren ostean15<\/sup>Ibidem. L.F. n. 1804an, 175 erreal eta 27 marabedi ordaindu ebezan torrea eta eskilarak konpontzeagaitik. Gero, 1827an, 932 errealeko beste partida bat erregistrau ebn, eleizan eta torrean obrak egiteko. Ibidem.L.F. n (1829-1922). 1846an, 36 erreal gastau ebezan torrearen aretoan egindako behar batzuetarako, eta 1852an eskilarearen zati bat barritu eben, 143 errealeko gastua eginda. 1853an 171 errealeko beste partida bat dago jasota, kanpantorreko aretoa konpontzeko, eta 1855ean, gauza bererako, 2.305 errealeko beste ordainketa bat jaso zan. YBARRA, J.: Cat\u00e1logo... lanak (512) gerraostean egindako konponketei buruzko albiste labur bat emoten dau.<\/span><\/span><\/span>. 1944an, parrokiako kontuen arabera, torreko eskilarearen obrea egin zan. Horretarako, 2.160,02 pezeta ordainduta, 2.100 kilo burdina ipini ebezan eta, ondorioz, eskilararen eta barrua zarpietako lanen kostua 3.500 pezetara ailegau zan16<\/sup>AHEB-BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signaturea. 1944ko kontuak.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nDenpora batez, atarian, udaletxe modura erabilten eben areto itxi bat egon zan, baina, 1888an, Jos\u00e9 Bustinzak eratsi egin eban17<\/sup>Ibid. L.F.III Guztira 400 erreal ordaindu ebezan ataria eratsi eta konpontzeagaitik.<\/span><\/span><\/span>, eta jatorrizko itxurea emon eutsan atzera atariari.<\/p>\n<\/p>\n1891n, sakristia zaharra handitzea proponidu eben. Garai hatan, kurutzadurearen besoaren eta absidearen artean sortzen zan hegoaldeko ertzean egoan. Horretarako, Bartolome de Alc\u00edbar zeanuritar obra-maisuari enkargau eutsien proiektua, eta harek 3.854,81 pezetako kostua ezarri eutsan obreari. Helburua zan sakristia zaharraren ondoren eta burualdearen perimetroari jarraituz, iparraldeko besoraino, honako honeek egitea: lokal bat idazmahaia eta liburu-artxiboa jarteko, beste lokal bat maiordomoentzat eta publiko orokorrarentzat, komun bi eta sarbide barri bat presbiteriotik sartzeko, sakristian egoanagazko simetrian. Obrea emoten ebana baino gatxagoa zan, lurraren desnibelaren arazoa konpondu behar zalako. Horretarako, horma handi loditu bat eregi eben, zimenduak bermatzeko. Era berean, obra-proiektuan jasota egoan aurreko eraikinagaz bat etorren obra bat egitea. Hau da, handitze-lanetan, gola-erako erlatx perimetrala eta tenpluaren aparailuak imitau behar ziran, bai eta sakristia zaharreko harlanduzko ertzak be, iparraldean beste ertz bat sortzeko18<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1828-1922, 2472\/003-00 signaturea. 1891ko kontuak eta Askotariko Paperak, 2475\/002-00 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Pascasio de Bustinzari esleitu eutsien proiektua, 13.500 errealen truke (3.225 pezeta), eta Bustinzak berak urtebete geroago egindako zenbait hobekuntzaren ondoren lortutako emoitza gaur egun be ikusten da, nahi-ta bao batzuk aldatu diran Ebanjelioaren horman eta beste batzuk egin diran sotoaren parean.<\/p>\n<\/p>\nTenpluaren azken zaharbarritze garrantzitsuak 1993an egin ebezan: hormak zarpiau, sakristiaren sabaia bota, teilatuan konponketa batzuk egin eta estalgia osotu eben adreiluzko trenkadeagaz19<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenplua konpontzeko obrei buruzko espedientea, 1988-1995, D2-0064\/014 signaturea.<\/span><\/span><\/span>; eta 1998an, Jos\u00e9 Floren Urutxurtu arkitektoaren proiektuari jarraituz, eleizako kupulea eta torrea konpondu ebezan20<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenpluko torrea konpontzeko eta zenbait lokal gaitzeko obrei buruzko espedientea, 1996-2000, D2-0047\/006 signaturea.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n[\/et_pb_text][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/30-Acceso-1-Santa-Maria-Lemoa.jpg\"){kind=link}
![[31]<\/a> bakarrik erabili daiteke, eta Ebanjelioaren aldean dagoana](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/31-Acceso-2-Santa-Maria-Lemoa.jpg\"){kind=link}
![[32]<\/a>, barriz, eguneroko kapilara eta sakristia barrira sartzeko erabilten da. Hiru baoek dobela-formako ateburuak daukiez, eta plakazko buztarria kanpokaldean. Barrukaldean, barriz, lerro zuzeneko arku beheratuak dira.<\/p>\n<\/p>\nKanpokaldean, torrearen beheko sarreraren ondoan, Ma\u00f1aria erako marmol baltzezko ontzi bat dago ur bedeinkaturako [33]<\/a>. Haren kopeak oboide alderantzikatuko kono baten itxura dauka, eta triangelu forman amaitzen da, kurutze zizelkatu bategaz errematetako.<\/p>\n<\/p>\nKorua<\/b> [34]<\/a> oinaldean dago, eta atzeko atala baino apur bat handiagoa da. Haren egitureari eusteko, arku beheratu baten itxura daukan hormigoi moldekatuzko zubi handi bat dago [35]<\/a>. Elementu hori 1966an egin eben1<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokian koru barri bat eregiteko obren espedientea, 1966, D2-0064\/010 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Hara heltzeko, atal biko eskilara ukondotu bat dago, klaustroetakoen erakoa [36]<\/a>, hori be barritua.<\/p>\n<\/p>\nTorrea<\/b> tenpluaren oinaldean dago, ardatzeko sarbidearen gainean. Prismatikoa eta lauangeluarra da [37]<\/a>, eta hiru gorputz teleskopiko ditu. Zenbat eta altuago, orduan eta luze eta meheagoak. Oinarria atariagaz lotuta dago, eta aurrekaldera zabaltzen da, plaka lisoko inposta-kapitela daukien erdi-puntuko hiru arkuren bidez [38]<\/a>. Goiko gorputzen arteko soldadurak inposta-lerroakaz markauta dagoz: behekoa bozel-laurdenean, listel bigaz; eta goikoak gola-erako profilagaz, tenpluko erlatx orokorrean lez [39]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nErdiko atala argitzeko, bao dinteldun txiki bi dagoz, burdin-hesiz itxiak, bigarren solairuko hegoaldeko fatxadan [40]<\/a>. Hirugarren solairuan, lau bao kardinal zabal dagoz kanpaientzat, erdi-puntuko arkudunak, xaflaz eta listelez egindako kapitelen gainean [41]<\/a>. Kanpantorrea burutzeko, plinto labur bat dago. Bere erlatxa dauka, and ebagidura karratuko lau pinakulu angeluar eta erraboilkara [42]<\/a>. Gainean, lau ataleko kupula bat dago. Horretan, hegoaldean, argiztatzeko bao txiki bat dago zabalik, erdi-puntuko arkua daukana [43]<\/a>, eta, gailurrean, guztia koroituz, boladun pinakulua eta burdinazko haize-orratz edo kurutze bat ditu [44]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nTorrearen errematea eta oinarria harlanduz egin ziran, eta tarteko ataletan, aldiz, kalidadezko harria baoetarako eta izkinetako kateetarako gorde zan, eta gainerako horma-atalak zarpiauta dagoz.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko fatxadan erloju-esfera bat dauka [45]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nKanpantorrera sartzeko, pasabide dinteldun bat dago, laprandura arineko tunel bat dauena. Barrukaldean hormigoizko eskilara bat dago [46]<\/a>, 1944an egina2<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signature<\/span><\/span><\/span>. Barruko perimetroari atxikitako tarteak ditu. Hormigoizkoak dira, era berean, gaur egungo zoru erabilgarriak. Bata sarrerearen parean dago, eta bestea kanpaien gorputzean.<\/p>\n<\/p>\nJatorrizko sakristia<\/b> oinplano karratuko gune txiki bat zan, burualdearen eta kurutzadureak epistolearen aldean daukan besoaren artean doitua [47]<\/a>. Horretara sartzeko, dinteldun pasabide bat egoan presbiterioan, eta hondino be hortxe dago [48]<\/a>. Eraikinaren gainerako atalak lez egin eben, baita gola-erako erlatxa be, oraindokarren kontserbetan dauana.<\/p>\n<\/p>\nBaina, ikusiko dogun lez, 1891n handitu egin eben, absidea guztiz inguratzen eben gela batzuk gehituta [49]<\/a>. Dirudienez, obra barrian erlatxeko piezak berrerabili ebezan, amaitu ziran arte (hegoaldeko alde osoan eta ipar-sortaldeko ertzean ikusi daitekez), eta harlandurik geratu ez zanean zelanbaiteko imitazinoa egin eben, teilatuaren hegalari batasuna emoteko asmoz.<\/p>\n<\/p>\nGainera, leku horretan lurraren desnibela nabarmen handitzen zala aprobetxatuz, handitze-lanek aukerea emon eben tenpluan soto zabal bat egiteko.<\/p>\n<\/p>\nXX. mendearen amaieran, gela horreek guztiak barritu egin ziran, eta gaur egun interes bako guneak dira, sabai aizunagaz estalduak eta leiho dinteldun batzukaz argiztatuak.<\/p>\n<\/p>\nAtaria<\/b>, jatorrian, bertatik igaroteko modukoa zan, transeptuaren besoen arteko perimetroan eta torrearen gorputzaren azpian, baina, gero, itxi egin eben iparraldeko erdian, gunea aprobetxau eta gela osogarriak eregiteko (eguneroko kapila, parrokiako bulegoa…) [50]<\/a>. Nabera zabaltzen dira iparraldeko ate zaharraren eta burualdean dagoan sarbide dinteldun barri baten bidez, zeinak aurrekoak imitetan dituan. Burualdea inguratzen daben gelak lez, sabai aizunez estalduta dagoz, eta leiho dinteldunak daukiez argitzeko, guztiak obra barrikoak.<\/p>\n<\/p>\nHalanda ze, jatorrizko atariaren hegoaldeko erdian baino ezin da ibili orain [51]<\/a>. Sartaldean horma batez itxita dago, eta harlangatxezko petrilez babestua hegoaldean. Estalgia terraza modukoa da, oin dala gitxi egina, eta zutabe batzuen bidez eutsia. Guztia hormigoizkoa da, eta material bera erabili da zoruan eta eleizearen hormei atxikitako banku jarraituan.<\/p>\n<\/p>\nHiru igarobide ditu, bat kanpantorrearen azpian eta beste bi plazara edegita. Azken bi horreek ur-jauzi erako eskilarak daukiez lurraren desnibela gainditzeko [52]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nGuztia XX. mendeko burdin hesi bategaz dago itxita.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko eremu horretan, gaur egungo estalgiaren gainetik, hondino be arkupe zaharraren isurkia ikusi daiteke, gaur egungoa baino apur bat gorago. Isuri bakarreko teilape baten ohiko ereduaren arabera eginda egoan.<\/p>\n<\/p>\nAzaldutakotik ondorioztatzen danez, Euskal Herrian barrokoaren amaieran egon zan arkitektura soil eta klasizistearen eredu bikaina da Lemoako Andra Mari. Ez dauka ia apaingarririk, eta horrek \u2013zelanbait\u2013 edertasunaren kontzeptu jakin bat indartzen dau: oinplanoaren eta altzaerearen simetria perfektuaren bidez eta eraikuntza-elementuen arteko zenbakizko erlazio harmoniatsuetan bilatu dan kontzeptu bat. Arabere erakargarriagoa da goitik behera eta denpora-tarte labur baten berreregi ebelako, eta ondoren ez jakolako egin gehikuntza edo ezabapenik, jatorrizko proiektua desitxuratuko ebanik. Horregaitik, XVIII. mendearen erdikaldeko Bizkaiko arkitekturearen paradigmearen balioa dauka. Formearen planteamentuari jagokonez, Bediako parrokiaren, Urdu\u00f1ako Antiguako Andra Mariaren Santutegiaren \u2013arkitekto beraren lanik goiztiarrena\u2013 eta Udiarragako Santutegia egiteko handik urte batzuetara Juan de Iturburu maisuak marraztu eban diseinuaren antzekoa da.<\/p>\n<\/p>\nLemoako jatorrizko eleizeak akats asko eukazan egin zanetik, XVII. mendeko lehenengo urteetatik, gitxienez. Bizkaiko eleiza askotan lez, gangea ez zan guztiz osotu, baliabide falteagaitik, eta atzeko erdikalde osoak teilape prekario bat eukan estalgi. 1616an, erretoreak adierazo eban absideko hormea sabelduta egoala, kanpantorrea erabat hondatuta, eta nabeko hilobiak oso egoera txarrean 3<\/sup>A.O.S., Eleizearen Patronatua, 184-200. Lemoa-Andra Mari. 1616ko ikerketea.<\/span><\/span><\/span>. 1640an, gotzainaren bisita baten ostean, Sebastian Zabala eta Francisco Linaza arotzek preminazko konponketa batzuk egin ebezan teilatu-zurajean 4<\/sup>AHEB-BEHA., Lemona: Santa Mar\u00eda de la Natividad, L.F. 1 (1625-1723).<\/span><\/span><\/span>, eta, urte bi geroago, Juan de Aranak tenpluaren hormak luzidu ebazan5<\/sup>Ibid., 1642. Lan hagaitik 612 erreal kobrau ebazan. Urte berean, Pedro Odriozola arotzari eta Andr\u00e9s Belaortegui errementariari eleizako \u201coholtzea\u201d konpontzeko eskatu eutseen.<\/span><\/span><\/span>, baina inoiz ez zan obra handiagorik egin.<\/p>\n<\/p>\nDirudienez, XVIII. mendearen erdikaldean egoerea jasanezina zan. Izan be, 1754an, eraikina aztertzeko eskatu eutseen hargin batzuei, eraikina zutik manteniduteko zer egin ete eitekean argitu eien6<\/sup>Ibid. L.F. n (1722-1828).1754.<\/span><\/span><\/span>. Adituek ondorioztatu ei eben guztiz barritzea zala onena, eta hurrengo urtean mezulari bat bialdu eben Antonio de Vega arkitekto ospetsuari deitzeko, eta harek hartzeko diseinua egiteko ardurea7<\/sup>Ibid. 1754ko urriaren 23a.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBerreragite-lanak 1757 eta 1761 bitartean egin ziran, etenaldi barik, Santiago de Ordorica errematatzaileak eta Juan de Guezala maisu harginak zuzenduta8<\/sup>BFAH-AHFB JCR1776\/004.<\/span><\/span><\/span>, beti be, Vega maisuak berak gainbegiratuta9<\/sup>Ibid. Esaterako, 1758ko apirilaren 13an jaso ebenez, 20 erreal ordaindu eutsiezan trazagileari, bi egunez Lemoara joateko, obrea zelan joian ikusteko eta kontratisteari kanpantorrea eta altarea egiteko moduen inguruan gomendioak emoteko.<\/span><\/span><\/span>. Soldaten eta materialen gastu handiei aurre egiteko, hamarrenaren heren bi ordaintzeaz salbuestea lortu eben10<\/sup>Ibidem.1756<\/span><\/span><\/span>, eta diru hori eraikuntzan erabili eben oso-osorik. Lanek iraun eben bitartean, hurbileko San Inazio ermitara eroan eben Txit Saindua.<\/p>\n<\/p>\nHurrengo urteetan, egiteko egozan lan txikiak errematau eta bigarren mailako lan batzuk osotu ebezan: presbiterioko harrizko zoladura egitea (1762)11<\/sup>Ibidem. 1762ko martxoaren 1a. Joseph Ardanza harginak egina.<\/span><\/span><\/span>, atarian ur bedeinkaturako ontzi bat ipintea (1763)12<\/sup>Ibidem. 1763ko maiatzaren 3a.<\/span><\/span><\/span>, ate nagusian aurre-atea jartea (1789)13<\/sup>Ibidem. 1789ko zemendiaren 10a. 55 erreal ordaindu ziran lan horren truke.<\/span><\/span><\/span>, etab. Hortik aurrera, konponketa-lan txikiagoak egin ziran, esaterako, 1832-1833 artekoa14<\/sup>Add a Tooltip Text<\/span><\/span><\/span>, baina ez eutsien eragin tenpluaren oinarrizko egitureari. Kanpantorreak eta hango eskilarek bakarrik sortu ebezan arazo errepikakor batzuk, eta ez ziran inoiz erabat konpondu. Izan be, barriro ekin eutseen 1804an, 1827an, 1846an, 1852an eta 1855ean eta, azkenekoz, Gerra Zibilaren ostean15<\/sup>Ibidem. L.F. n. 1804an, 175 erreal eta 27 marabedi ordaindu ebezan torrea eta eskilarak konpontzeagaitik. Gero, 1827an, 932 errealeko beste partida bat erregistrau ebn, eleizan eta torrean obrak egiteko. Ibidem.L.F. n (1829-1922). 1846an, 36 erreal gastau ebezan torrearen aretoan egindako behar batzuetarako, eta 1852an eskilarearen zati bat barritu eben, 143 errealeko gastua eginda. 1853an 171 errealeko beste partida bat dago jasota, kanpantorreko aretoa konpontzeko, eta 1855ean, gauza bererako, 2.305 errealeko beste ordainketa bat jaso zan. YBARRA, J.: Cat\u00e1logo... lanak (512) gerraostean egindako konponketei buruzko albiste labur bat emoten dau.<\/span><\/span><\/span>. 1944an, parrokiako kontuen arabera, torreko eskilarearen obrea egin zan. Horretarako, 2.160,02 pezeta ordainduta, 2.100 kilo burdina ipini ebezan eta, ondorioz, eskilararen eta barrua zarpietako lanen kostua 3.500 pezetara ailegau zan16<\/sup>AHEB-BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signaturea. 1944ko kontuak.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nDenpora batez, atarian, udaletxe modura erabilten eben areto itxi bat egon zan, baina, 1888an, Jos\u00e9 Bustinzak eratsi egin eban17<\/sup>Ibid. L.F.III Guztira 400 erreal ordaindu ebezan ataria eratsi eta konpontzeagaitik.<\/span><\/span><\/span>, eta jatorrizko itxurea emon eutsan atzera atariari.<\/p>\n<\/p>\n1891n, sakristia zaharra handitzea proponidu eben. Garai hatan, kurutzadurearen besoaren eta absidearen artean sortzen zan hegoaldeko ertzean egoan. Horretarako, Bartolome de Alc\u00edbar zeanuritar obra-maisuari enkargau eutsien proiektua, eta harek 3.854,81 pezetako kostua ezarri eutsan obreari. Helburua zan sakristia zaharraren ondoren eta burualdearen perimetroari jarraituz, iparraldeko besoraino, honako honeek egitea: lokal bat idazmahaia eta liburu-artxiboa jarteko, beste lokal bat maiordomoentzat eta publiko orokorrarentzat, komun bi eta sarbide barri bat presbiteriotik sartzeko, sakristian egoanagazko simetrian. Obrea emoten ebana baino gatxagoa zan, lurraren desnibelaren arazoa konpondu behar zalako. Horretarako, horma handi loditu bat eregi eben, zimenduak bermatzeko. Era berean, obra-proiektuan jasota egoan aurreko eraikinagaz bat etorren obra bat egitea. Hau da, handitze-lanetan, gola-erako erlatx perimetrala eta tenpluaren aparailuak imitau behar ziran, bai eta sakristia zaharreko harlanduzko ertzak be, iparraldean beste ertz bat sortzeko18<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1828-1922, 2472\/003-00 signaturea. 1891ko kontuak eta Askotariko Paperak, 2475\/002-00 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Pascasio de Bustinzari esleitu eutsien proiektua, 13.500 errealen truke (3.225 pezeta), eta Bustinzak berak urtebete geroago egindako zenbait hobekuntzaren ondoren lortutako emoitza gaur egun be ikusten da, nahi-ta bao batzuk aldatu diran Ebanjelioaren horman eta beste batzuk egin diran sotoaren parean.<\/p>\n<\/p>\nTenpluaren azken zaharbarritze garrantzitsuak 1993an egin ebezan: hormak zarpiau, sakristiaren sabaia bota, teilatuan konponketa batzuk egin eta estalgia osotu eben adreiluzko trenkadeagaz19<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenplua konpontzeko obrei buruzko espedientea, 1988-1995, D2-0064\/014 signaturea.<\/span><\/span><\/span>; eta 1998an, Jos\u00e9 Floren Urutxurtu arkitektoaren proiektuari jarraituz, eleizako kupulea eta torrea konpondu ebezan20<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenpluko torrea konpontzeko eta zenbait lokal gaitzeko obrei buruzko espedientea, 1996-2000, D2-0047\/006 signaturea.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n[\/et_pb_text][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/32-Acceso-3-Santa-Maria-Lemoa.jpg\"){kind=link}
![[33]<\/a>. Haren kopeak oboide alderantzikatuko kono baten itxura dauka, eta triangelu forman amaitzen da, kurutze zizelkatu bategaz errematetako.<\/p>\n<\/p>\nKorua<\/b> [34]<\/a> oinaldean dago, eta atzeko atala baino apur bat handiagoa da. Haren egitureari eusteko, arku beheratu baten itxura daukan hormigoi moldekatuzko zubi handi bat dago [35]<\/a>. Elementu hori 1966an egin eben1<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokian koru barri bat eregiteko obren espedientea, 1966, D2-0064\/010 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Hara heltzeko, atal biko eskilara ukondotu bat dago, klaustroetakoen erakoa [36]<\/a>, hori be barritua.<\/p>\n<\/p>\nTorrea<\/b> tenpluaren oinaldean dago, ardatzeko sarbidearen gainean. Prismatikoa eta lauangeluarra da [37]<\/a>, eta hiru gorputz teleskopiko ditu. Zenbat eta altuago, orduan eta luze eta meheagoak. Oinarria atariagaz lotuta dago, eta aurrekaldera zabaltzen da, plaka lisoko inposta-kapitela daukien erdi-puntuko hiru arkuren bidez [38]<\/a>. Goiko gorputzen arteko soldadurak inposta-lerroakaz markauta dagoz: behekoa bozel-laurdenean, listel bigaz; eta goikoak gola-erako profilagaz, tenpluko erlatx orokorrean lez [39]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nErdiko atala argitzeko, bao dinteldun txiki bi dagoz, burdin-hesiz itxiak, bigarren solairuko hegoaldeko fatxadan [40]<\/a>. Hirugarren solairuan, lau bao kardinal zabal dagoz kanpaientzat, erdi-puntuko arkudunak, xaflaz eta listelez egindako kapitelen gainean [41]<\/a>. Kanpantorrea burutzeko, plinto labur bat dago. Bere erlatxa dauka, and ebagidura karratuko lau pinakulu angeluar eta erraboilkara [42]<\/a>. Gainean, lau ataleko kupula bat dago. Horretan, hegoaldean, argiztatzeko bao txiki bat dago zabalik, erdi-puntuko arkua daukana [43]<\/a>, eta, gailurrean, guztia koroituz, boladun pinakulua eta burdinazko haize-orratz edo kurutze bat ditu [44]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nTorrearen errematea eta oinarria harlanduz egin ziran, eta tarteko ataletan, aldiz, kalidadezko harria baoetarako eta izkinetako kateetarako gorde zan, eta gainerako horma-atalak zarpiauta dagoz.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko fatxadan erloju-esfera bat dauka [45]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nKanpantorrera sartzeko, pasabide dinteldun bat dago, laprandura arineko tunel bat dauena. Barrukaldean hormigoizko eskilara bat dago [46]<\/a>, 1944an egina2<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signature<\/span><\/span><\/span>. Barruko perimetroari atxikitako tarteak ditu. Hormigoizkoak dira, era berean, gaur egungo zoru erabilgarriak. Bata sarrerearen parean dago, eta bestea kanpaien gorputzean.<\/p>\n<\/p>\nJatorrizko sakristia<\/b> oinplano karratuko gune txiki bat zan, burualdearen eta kurutzadureak epistolearen aldean daukan besoaren artean doitua [47]<\/a>. Horretara sartzeko, dinteldun pasabide bat egoan presbiterioan, eta hondino be hortxe dago [48]<\/a>. Eraikinaren gainerako atalak lez egin eben, baita gola-erako erlatxa be, oraindokarren kontserbetan dauana.<\/p>\n<\/p>\nBaina, ikusiko dogun lez, 1891n handitu egin eben, absidea guztiz inguratzen eben gela batzuk gehituta [49]<\/a>. Dirudienez, obra barrian erlatxeko piezak berrerabili ebezan, amaitu ziran arte (hegoaldeko alde osoan eta ipar-sortaldeko ertzean ikusi daitekez), eta harlandurik geratu ez zanean zelanbaiteko imitazinoa egin eben, teilatuaren hegalari batasuna emoteko asmoz.<\/p>\n<\/p>\nGainera, leku horretan lurraren desnibela nabarmen handitzen zala aprobetxatuz, handitze-lanek aukerea emon eben tenpluan soto zabal bat egiteko.<\/p>\n<\/p>\nXX. mendearen amaieran, gela horreek guztiak barritu egin ziran, eta gaur egun interes bako guneak dira, sabai aizunagaz estalduak eta leiho dinteldun batzukaz argiztatuak.<\/p>\n<\/p>\nAtaria<\/b>, jatorrian, bertatik igaroteko modukoa zan, transeptuaren besoen arteko perimetroan eta torrearen gorputzaren azpian, baina, gero, itxi egin eben iparraldeko erdian, gunea aprobetxau eta gela osogarriak eregiteko (eguneroko kapila, parrokiako bulegoa…) [50]<\/a>. Nabera zabaltzen dira iparraldeko ate zaharraren eta burualdean dagoan sarbide dinteldun barri baten bidez, zeinak aurrekoak imitetan dituan. Burualdea inguratzen daben gelak lez, sabai aizunez estalduta dagoz, eta leiho dinteldunak daukiez argitzeko, guztiak obra barrikoak.<\/p>\n<\/p>\nHalanda ze, jatorrizko atariaren hegoaldeko erdian baino ezin da ibili orain [51]<\/a>. Sartaldean horma batez itxita dago, eta harlangatxezko petrilez babestua hegoaldean. Estalgia terraza modukoa da, oin dala gitxi egina, eta zutabe batzuen bidez eutsia. Guztia hormigoizkoa da, eta material bera erabili da zoruan eta eleizearen hormei atxikitako banku jarraituan.<\/p>\n<\/p>\nHiru igarobide ditu, bat kanpantorrearen azpian eta beste bi plazara edegita. Azken bi horreek ur-jauzi erako eskilarak daukiez lurraren desnibela gainditzeko [52]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nGuztia XX. mendeko burdin hesi bategaz dago itxita.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko eremu horretan, gaur egungo estalgiaren gainetik, hondino be arkupe zaharraren isurkia ikusi daiteke, gaur egungoa baino apur bat gorago. Isuri bakarreko teilape baten ohiko ereduaren arabera eginda egoan.<\/p>\n<\/p>\nAzaldutakotik ondorioztatzen danez, Euskal Herrian barrokoaren amaieran egon zan arkitektura soil eta klasizistearen eredu bikaina da Lemoako Andra Mari. Ez dauka ia apaingarririk, eta horrek \u2013zelanbait\u2013 edertasunaren kontzeptu jakin bat indartzen dau: oinplanoaren eta altzaerearen simetria perfektuaren bidez eta eraikuntza-elementuen arteko zenbakizko erlazio harmoniatsuetan bilatu dan kontzeptu bat. Arabere erakargarriagoa da goitik behera eta denpora-tarte labur baten berreregi ebelako, eta ondoren ez jakolako egin gehikuntza edo ezabapenik, jatorrizko proiektua desitxuratuko ebanik. Horregaitik, XVIII. mendearen erdikaldeko Bizkaiko arkitekturearen paradigmearen balioa dauka. Formearen planteamentuari jagokonez, Bediako parrokiaren, Urdu\u00f1ako Antiguako Andra Mariaren Santutegiaren \u2013arkitekto beraren lanik goiztiarrena\u2013 eta Udiarragako Santutegia egiteko handik urte batzuetara Juan de Iturburu maisuak marraztu eban diseinuaren antzekoa da.<\/p>\n<\/p>\nLemoako jatorrizko eleizeak akats asko eukazan egin zanetik, XVII. mendeko lehenengo urteetatik, gitxienez. Bizkaiko eleiza askotan lez, gangea ez zan guztiz osotu, baliabide falteagaitik, eta atzeko erdikalde osoak teilape prekario bat eukan estalgi. 1616an, erretoreak adierazo eban absideko hormea sabelduta egoala, kanpantorrea erabat hondatuta, eta nabeko hilobiak oso egoera txarrean 3<\/sup>A.O.S., Eleizearen Patronatua, 184-200. Lemoa-Andra Mari. 1616ko ikerketea.<\/span><\/span><\/span>. 1640an, gotzainaren bisita baten ostean, Sebastian Zabala eta Francisco Linaza arotzek preminazko konponketa batzuk egin ebezan teilatu-zurajean 4<\/sup>AHEB-BEHA., Lemona: Santa Mar\u00eda de la Natividad, L.F. 1 (1625-1723).<\/span><\/span><\/span>, eta, urte bi geroago, Juan de Aranak tenpluaren hormak luzidu ebazan5<\/sup>Ibid., 1642. Lan hagaitik 612 erreal kobrau ebazan. Urte berean, Pedro Odriozola arotzari eta Andr\u00e9s Belaortegui errementariari eleizako \u201coholtzea\u201d konpontzeko eskatu eutseen.<\/span><\/span><\/span>, baina inoiz ez zan obra handiagorik egin.<\/p>\n<\/p>\nDirudienez, XVIII. mendearen erdikaldean egoerea jasanezina zan. Izan be, 1754an, eraikina aztertzeko eskatu eutseen hargin batzuei, eraikina zutik manteniduteko zer egin ete eitekean argitu eien6<\/sup>Ibid. L.F. n (1722-1828).1754.<\/span><\/span><\/span>. Adituek ondorioztatu ei eben guztiz barritzea zala onena, eta hurrengo urtean mezulari bat bialdu eben Antonio de Vega arkitekto ospetsuari deitzeko, eta harek hartzeko diseinua egiteko ardurea7<\/sup>Ibid. 1754ko urriaren 23a.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBerreragite-lanak 1757 eta 1761 bitartean egin ziran, etenaldi barik, Santiago de Ordorica errematatzaileak eta Juan de Guezala maisu harginak zuzenduta8<\/sup>BFAH-AHFB JCR1776\/004.<\/span><\/span><\/span>, beti be, Vega maisuak berak gainbegiratuta9<\/sup>Ibid. Esaterako, 1758ko apirilaren 13an jaso ebenez, 20 erreal ordaindu eutsiezan trazagileari, bi egunez Lemoara joateko, obrea zelan joian ikusteko eta kontratisteari kanpantorrea eta altarea egiteko moduen inguruan gomendioak emoteko.<\/span><\/span><\/span>. Soldaten eta materialen gastu handiei aurre egiteko, hamarrenaren heren bi ordaintzeaz salbuestea lortu eben10<\/sup>Ibidem.1756<\/span><\/span><\/span>, eta diru hori eraikuntzan erabili eben oso-osorik. Lanek iraun eben bitartean, hurbileko San Inazio ermitara eroan eben Txit Saindua.<\/p>\n<\/p>\nHurrengo urteetan, egiteko egozan lan txikiak errematau eta bigarren mailako lan batzuk osotu ebezan: presbiterioko harrizko zoladura egitea (1762)11<\/sup>Ibidem. 1762ko martxoaren 1a. Joseph Ardanza harginak egina.<\/span><\/span><\/span>, atarian ur bedeinkaturako ontzi bat ipintea (1763)12<\/sup>Ibidem. 1763ko maiatzaren 3a.<\/span><\/span><\/span>, ate nagusian aurre-atea jartea (1789)13<\/sup>Ibidem. 1789ko zemendiaren 10a. 55 erreal ordaindu ziran lan horren truke.<\/span><\/span><\/span>, etab. Hortik aurrera, konponketa-lan txikiagoak egin ziran, esaterako, 1832-1833 artekoa14<\/sup>Add a Tooltip Text<\/span><\/span><\/span>, baina ez eutsien eragin tenpluaren oinarrizko egitureari. Kanpantorreak eta hango eskilarek bakarrik sortu ebezan arazo errepikakor batzuk, eta ez ziran inoiz erabat konpondu. Izan be, barriro ekin eutseen 1804an, 1827an, 1846an, 1852an eta 1855ean eta, azkenekoz, Gerra Zibilaren ostean15<\/sup>Ibidem. L.F. n. 1804an, 175 erreal eta 27 marabedi ordaindu ebezan torrea eta eskilarak konpontzeagaitik. Gero, 1827an, 932 errealeko beste partida bat erregistrau ebn, eleizan eta torrean obrak egiteko. Ibidem.L.F. n (1829-1922). 1846an, 36 erreal gastau ebezan torrearen aretoan egindako behar batzuetarako, eta 1852an eskilarearen zati bat barritu eben, 143 errealeko gastua eginda. 1853an 171 errealeko beste partida bat dago jasota, kanpantorreko aretoa konpontzeko, eta 1855ean, gauza bererako, 2.305 errealeko beste ordainketa bat jaso zan. YBARRA, J.: Cat\u00e1logo... lanak (512) gerraostean egindako konponketei buruzko albiste labur bat emoten dau.<\/span><\/span><\/span>. 1944an, parrokiako kontuen arabera, torreko eskilarearen obrea egin zan. Horretarako, 2.160,02 pezeta ordainduta, 2.100 kilo burdina ipini ebezan eta, ondorioz, eskilararen eta barrua zarpietako lanen kostua 3.500 pezetara ailegau zan16<\/sup>AHEB-BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signaturea. 1944ko kontuak.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nDenpora batez, atarian, udaletxe modura erabilten eben areto itxi bat egon zan, baina, 1888an, Jos\u00e9 Bustinzak eratsi egin eban17<\/sup>Ibid. L.F.III Guztira 400 erreal ordaindu ebezan ataria eratsi eta konpontzeagaitik.<\/span><\/span><\/span>, eta jatorrizko itxurea emon eutsan atzera atariari.<\/p>\n<\/p>\n1891n, sakristia zaharra handitzea proponidu eben. Garai hatan, kurutzadurearen besoaren eta absidearen artean sortzen zan hegoaldeko ertzean egoan. Horretarako, Bartolome de Alc\u00edbar zeanuritar obra-maisuari enkargau eutsien proiektua, eta harek 3.854,81 pezetako kostua ezarri eutsan obreari. Helburua zan sakristia zaharraren ondoren eta burualdearen perimetroari jarraituz, iparraldeko besoraino, honako honeek egitea: lokal bat idazmahaia eta liburu-artxiboa jarteko, beste lokal bat maiordomoentzat eta publiko orokorrarentzat, komun bi eta sarbide barri bat presbiteriotik sartzeko, sakristian egoanagazko simetrian. Obrea emoten ebana baino gatxagoa zan, lurraren desnibelaren arazoa konpondu behar zalako. Horretarako, horma handi loditu bat eregi eben, zimenduak bermatzeko. Era berean, obra-proiektuan jasota egoan aurreko eraikinagaz bat etorren obra bat egitea. Hau da, handitze-lanetan, gola-erako erlatx perimetrala eta tenpluaren aparailuak imitau behar ziran, bai eta sakristia zaharreko harlanduzko ertzak be, iparraldean beste ertz bat sortzeko18<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1828-1922, 2472\/003-00 signaturea. 1891ko kontuak eta Askotariko Paperak, 2475\/002-00 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Pascasio de Bustinzari esleitu eutsien proiektua, 13.500 errealen truke (3.225 pezeta), eta Bustinzak berak urtebete geroago egindako zenbait hobekuntzaren ondoren lortutako emoitza gaur egun be ikusten da, nahi-ta bao batzuk aldatu diran Ebanjelioaren horman eta beste batzuk egin diran sotoaren parean.<\/p>\n<\/p>\nTenpluaren azken zaharbarritze garrantzitsuak 1993an egin ebezan: hormak zarpiau, sakristiaren sabaia bota, teilatuan konponketa batzuk egin eta estalgia osotu eben adreiluzko trenkadeagaz19<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenplua konpontzeko obrei buruzko espedientea, 1988-1995, D2-0064\/014 signaturea.<\/span><\/span><\/span>; eta 1998an, Jos\u00e9 Floren Urutxurtu arkitektoaren proiektuari jarraituz, eleizako kupulea eta torrea konpondu ebezan20<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenpluko torrea konpontzeko eta zenbait lokal gaitzeko obrei buruzko espedientea, 1996-2000, D2-0047\/006 signaturea.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n[\/et_pb_text][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/33-Aguabenditera-Santa-Maria-Lemoa.jpg\"){kind=link}
![[34]<\/a> oinaldean dago, eta atzeko atala baino apur bat handiagoa da. Haren egitureari eusteko, arku beheratu baten itxura daukan hormigoi moldekatuzko zubi handi bat dago](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/34-Coro-Santa-Maria-Lemoa.jpg\"){kind=link}
![[35]<\/a>. Elementu hori 1966an egin eben1<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokian koru barri bat eregiteko obren espedientea, 1966, D2-0064\/010 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Hara heltzeko, atal biko eskilara ukondotu bat dago, klaustroetakoen erakoa [36]<\/a>, hori be barritua.<\/p>\n<\/p>\nTorrea<\/b> tenpluaren oinaldean dago, ardatzeko sarbidearen gainean. Prismatikoa eta lauangeluarra da [37]<\/a>, eta hiru gorputz teleskopiko ditu. Zenbat eta altuago, orduan eta luze eta meheagoak. Oinarria atariagaz lotuta dago, eta aurrekaldera zabaltzen da, plaka lisoko inposta-kapitela daukien erdi-puntuko hiru arkuren bidez [38]<\/a>. Goiko gorputzen arteko soldadurak inposta-lerroakaz markauta dagoz: behekoa bozel-laurdenean, listel bigaz; eta goikoak gola-erako profilagaz, tenpluko erlatx orokorrean lez [39]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nErdiko atala argitzeko, bao dinteldun txiki bi dagoz, burdin-hesiz itxiak, bigarren solairuko hegoaldeko fatxadan [40]<\/a>. Hirugarren solairuan, lau bao kardinal zabal dagoz kanpaientzat, erdi-puntuko arkudunak, xaflaz eta listelez egindako kapitelen gainean [41]<\/a>. Kanpantorrea burutzeko, plinto labur bat dago. Bere erlatxa dauka, and ebagidura karratuko lau pinakulu angeluar eta erraboilkara [42]<\/a>. Gainean, lau ataleko kupula bat dago. Horretan, hegoaldean, argiztatzeko bao txiki bat dago zabalik, erdi-puntuko arkua daukana [43]<\/a>, eta, gailurrean, guztia koroituz, boladun pinakulua eta burdinazko haize-orratz edo kurutze bat ditu [44]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nTorrearen errematea eta oinarria harlanduz egin ziran, eta tarteko ataletan, aldiz, kalidadezko harria baoetarako eta izkinetako kateetarako gorde zan, eta gainerako horma-atalak zarpiauta dagoz.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko fatxadan erloju-esfera bat dauka [45]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nKanpantorrera sartzeko, pasabide dinteldun bat dago, laprandura arineko tunel bat dauena. Barrukaldean hormigoizko eskilara bat dago [46]<\/a>, 1944an egina2<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signature<\/span><\/span><\/span>. Barruko perimetroari atxikitako tarteak ditu. Hormigoizkoak dira, era berean, gaur egungo zoru erabilgarriak. Bata sarrerearen parean dago, eta bestea kanpaien gorputzean.<\/p>\n<\/p>\nJatorrizko sakristia<\/b> oinplano karratuko gune txiki bat zan, burualdearen eta kurutzadureak epistolearen aldean daukan besoaren artean doitua [47]<\/a>. Horretara sartzeko, dinteldun pasabide bat egoan presbiterioan, eta hondino be hortxe dago [48]<\/a>. Eraikinaren gainerako atalak lez egin eben, baita gola-erako erlatxa be, oraindokarren kontserbetan dauana.<\/p>\n<\/p>\nBaina, ikusiko dogun lez, 1891n handitu egin eben, absidea guztiz inguratzen eben gela batzuk gehituta [49]<\/a>. Dirudienez, obra barrian erlatxeko piezak berrerabili ebezan, amaitu ziran arte (hegoaldeko alde osoan eta ipar-sortaldeko ertzean ikusi daitekez), eta harlandurik geratu ez zanean zelanbaiteko imitazinoa egin eben, teilatuaren hegalari batasuna emoteko asmoz.<\/p>\n<\/p>\nGainera, leku horretan lurraren desnibela nabarmen handitzen zala aprobetxatuz, handitze-lanek aukerea emon eben tenpluan soto zabal bat egiteko.<\/p>\n<\/p>\nXX. mendearen amaieran, gela horreek guztiak barritu egin ziran, eta gaur egun interes bako guneak dira, sabai aizunagaz estalduak eta leiho dinteldun batzukaz argiztatuak.<\/p>\n<\/p>\nAtaria<\/b>, jatorrian, bertatik igaroteko modukoa zan, transeptuaren besoen arteko perimetroan eta torrearen gorputzaren azpian, baina, gero, itxi egin eben iparraldeko erdian, gunea aprobetxau eta gela osogarriak eregiteko (eguneroko kapila, parrokiako bulegoa…) [50]<\/a>. Nabera zabaltzen dira iparraldeko ate zaharraren eta burualdean dagoan sarbide dinteldun barri baten bidez, zeinak aurrekoak imitetan dituan. Burualdea inguratzen daben gelak lez, sabai aizunez estalduta dagoz, eta leiho dinteldunak daukiez argitzeko, guztiak obra barrikoak.<\/p>\n<\/p>\nHalanda ze, jatorrizko atariaren hegoaldeko erdian baino ezin da ibili orain [51]<\/a>. Sartaldean horma batez itxita dago, eta harlangatxezko petrilez babestua hegoaldean. Estalgia terraza modukoa da, oin dala gitxi egina, eta zutabe batzuen bidez eutsia. Guztia hormigoizkoa da, eta material bera erabili da zoruan eta eleizearen hormei atxikitako banku jarraituan.<\/p>\n<\/p>\nHiru igarobide ditu, bat kanpantorrearen azpian eta beste bi plazara edegita. Azken bi horreek ur-jauzi erako eskilarak daukiez lurraren desnibela gainditzeko [52]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nGuztia XX. mendeko burdin hesi bategaz dago itxita.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko eremu horretan, gaur egungo estalgiaren gainetik, hondino be arkupe zaharraren isurkia ikusi daiteke, gaur egungoa baino apur bat gorago. Isuri bakarreko teilape baten ohiko ereduaren arabera eginda egoan.<\/p>\n<\/p>\nAzaldutakotik ondorioztatzen danez, Euskal Herrian barrokoaren amaieran egon zan arkitektura soil eta klasizistearen eredu bikaina da Lemoako Andra Mari. Ez dauka ia apaingarririk, eta horrek \u2013zelanbait\u2013 edertasunaren kontzeptu jakin bat indartzen dau: oinplanoaren eta altzaerearen simetria perfektuaren bidez eta eraikuntza-elementuen arteko zenbakizko erlazio harmoniatsuetan bilatu dan kontzeptu bat. Arabere erakargarriagoa da goitik behera eta denpora-tarte labur baten berreregi ebelako, eta ondoren ez jakolako egin gehikuntza edo ezabapenik, jatorrizko proiektua desitxuratuko ebanik. Horregaitik, XVIII. mendearen erdikaldeko Bizkaiko arkitekturearen paradigmearen balioa dauka. Formearen planteamentuari jagokonez, Bediako parrokiaren, Urdu\u00f1ako Antiguako Andra Mariaren Santutegiaren \u2013arkitekto beraren lanik goiztiarrena\u2013 eta Udiarragako Santutegia egiteko handik urte batzuetara Juan de Iturburu maisuak marraztu eban diseinuaren antzekoa da.<\/p>\n<\/p>\nLemoako jatorrizko eleizeak akats asko eukazan egin zanetik, XVII. mendeko lehenengo urteetatik, gitxienez. Bizkaiko eleiza askotan lez, gangea ez zan guztiz osotu, baliabide falteagaitik, eta atzeko erdikalde osoak teilape prekario bat eukan estalgi. 1616an, erretoreak adierazo eban absideko hormea sabelduta egoala, kanpantorrea erabat hondatuta, eta nabeko hilobiak oso egoera txarrean 3<\/sup>A.O.S., Eleizearen Patronatua, 184-200. Lemoa-Andra Mari. 1616ko ikerketea.<\/span><\/span><\/span>. 1640an, gotzainaren bisita baten ostean, Sebastian Zabala eta Francisco Linaza arotzek preminazko konponketa batzuk egin ebezan teilatu-zurajean 4<\/sup>AHEB-BEHA., Lemona: Santa Mar\u00eda de la Natividad, L.F. 1 (1625-1723).<\/span><\/span><\/span>, eta, urte bi geroago, Juan de Aranak tenpluaren hormak luzidu ebazan5<\/sup>Ibid., 1642. Lan hagaitik 612 erreal kobrau ebazan. Urte berean, Pedro Odriozola arotzari eta Andr\u00e9s Belaortegui errementariari eleizako \u201coholtzea\u201d konpontzeko eskatu eutseen.<\/span><\/span><\/span>, baina inoiz ez zan obra handiagorik egin.<\/p>\n<\/p>\nDirudienez, XVIII. mendearen erdikaldean egoerea jasanezina zan. Izan be, 1754an, eraikina aztertzeko eskatu eutseen hargin batzuei, eraikina zutik manteniduteko zer egin ete eitekean argitu eien6<\/sup>Ibid. L.F. n (1722-1828).1754.<\/span><\/span><\/span>. Adituek ondorioztatu ei eben guztiz barritzea zala onena, eta hurrengo urtean mezulari bat bialdu eben Antonio de Vega arkitekto ospetsuari deitzeko, eta harek hartzeko diseinua egiteko ardurea7<\/sup>Ibid. 1754ko urriaren 23a.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBerreragite-lanak 1757 eta 1761 bitartean egin ziran, etenaldi barik, Santiago de Ordorica errematatzaileak eta Juan de Guezala maisu harginak zuzenduta8<\/sup>BFAH-AHFB JCR1776\/004.<\/span><\/span><\/span>, beti be, Vega maisuak berak gainbegiratuta9<\/sup>Ibid. Esaterako, 1758ko apirilaren 13an jaso ebenez, 20 erreal ordaindu eutsiezan trazagileari, bi egunez Lemoara joateko, obrea zelan joian ikusteko eta kontratisteari kanpantorrea eta altarea egiteko moduen inguruan gomendioak emoteko.<\/span><\/span><\/span>. Soldaten eta materialen gastu handiei aurre egiteko, hamarrenaren heren bi ordaintzeaz salbuestea lortu eben10<\/sup>Ibidem.1756<\/span><\/span><\/span>, eta diru hori eraikuntzan erabili eben oso-osorik. Lanek iraun eben bitartean, hurbileko San Inazio ermitara eroan eben Txit Saindua.<\/p>\n<\/p>\nHurrengo urteetan, egiteko egozan lan txikiak errematau eta bigarren mailako lan batzuk osotu ebezan: presbiterioko harrizko zoladura egitea (1762)11<\/sup>Ibidem. 1762ko martxoaren 1a. Joseph Ardanza harginak egina.<\/span><\/span><\/span>, atarian ur bedeinkaturako ontzi bat ipintea (1763)12<\/sup>Ibidem. 1763ko maiatzaren 3a.<\/span><\/span><\/span>, ate nagusian aurre-atea jartea (1789)13<\/sup>Ibidem. 1789ko zemendiaren 10a. 55 erreal ordaindu ziran lan horren truke.<\/span><\/span><\/span>, etab. Hortik aurrera, konponketa-lan txikiagoak egin ziran, esaterako, 1832-1833 artekoa14<\/sup>Add a Tooltip Text<\/span><\/span><\/span>, baina ez eutsien eragin tenpluaren oinarrizko egitureari. Kanpantorreak eta hango eskilarek bakarrik sortu ebezan arazo errepikakor batzuk, eta ez ziran inoiz erabat konpondu. Izan be, barriro ekin eutseen 1804an, 1827an, 1846an, 1852an eta 1855ean eta, azkenekoz, Gerra Zibilaren ostean15<\/sup>Ibidem. L.F. n. 1804an, 175 erreal eta 27 marabedi ordaindu ebezan torrea eta eskilarak konpontzeagaitik. Gero, 1827an, 932 errealeko beste partida bat erregistrau ebn, eleizan eta torrean obrak egiteko. Ibidem.L.F. n (1829-1922). 1846an, 36 erreal gastau ebezan torrearen aretoan egindako behar batzuetarako, eta 1852an eskilarearen zati bat barritu eben, 143 errealeko gastua eginda. 1853an 171 errealeko beste partida bat dago jasota, kanpantorreko aretoa konpontzeko, eta 1855ean, gauza bererako, 2.305 errealeko beste ordainketa bat jaso zan. YBARRA, J.: Cat\u00e1logo... lanak (512) gerraostean egindako konponketei buruzko albiste labur bat emoten dau.<\/span><\/span><\/span>. 1944an, parrokiako kontuen arabera, torreko eskilarearen obrea egin zan. Horretarako, 2.160,02 pezeta ordainduta, 2.100 kilo burdina ipini ebezan eta, ondorioz, eskilararen eta barrua zarpietako lanen kostua 3.500 pezetara ailegau zan16<\/sup>AHEB-BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signaturea. 1944ko kontuak.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nDenpora batez, atarian, udaletxe modura erabilten eben areto itxi bat egon zan, baina, 1888an, Jos\u00e9 Bustinzak eratsi egin eban17<\/sup>Ibid. L.F.III Guztira 400 erreal ordaindu ebezan ataria eratsi eta konpontzeagaitik.<\/span><\/span><\/span>, eta jatorrizko itxurea emon eutsan atzera atariari.<\/p>\n<\/p>\n1891n, sakristia zaharra handitzea proponidu eben. Garai hatan, kurutzadurearen besoaren eta absidearen artean sortzen zan hegoaldeko ertzean egoan. Horretarako, Bartolome de Alc\u00edbar zeanuritar obra-maisuari enkargau eutsien proiektua, eta harek 3.854,81 pezetako kostua ezarri eutsan obreari. Helburua zan sakristia zaharraren ondoren eta burualdearen perimetroari jarraituz, iparraldeko besoraino, honako honeek egitea: lokal bat idazmahaia eta liburu-artxiboa jarteko, beste lokal bat maiordomoentzat eta publiko orokorrarentzat, komun bi eta sarbide barri bat presbiteriotik sartzeko, sakristian egoanagazko simetrian. Obrea emoten ebana baino gatxagoa zan, lurraren desnibelaren arazoa konpondu behar zalako. Horretarako, horma handi loditu bat eregi eben, zimenduak bermatzeko. Era berean, obra-proiektuan jasota egoan aurreko eraikinagaz bat etorren obra bat egitea. Hau da, handitze-lanetan, gola-erako erlatx perimetrala eta tenpluaren aparailuak imitau behar ziran, bai eta sakristia zaharreko harlanduzko ertzak be, iparraldean beste ertz bat sortzeko18<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1828-1922, 2472\/003-00 signaturea. 1891ko kontuak eta Askotariko Paperak, 2475\/002-00 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Pascasio de Bustinzari esleitu eutsien proiektua, 13.500 errealen truke (3.225 pezeta), eta Bustinzak berak urtebete geroago egindako zenbait hobekuntzaren ondoren lortutako emoitza gaur egun be ikusten da, nahi-ta bao batzuk aldatu diran Ebanjelioaren horman eta beste batzuk egin diran sotoaren parean.<\/p>\n<\/p>\nTenpluaren azken zaharbarritze garrantzitsuak 1993an egin ebezan: hormak zarpiau, sakristiaren sabaia bota, teilatuan konponketa batzuk egin eta estalgia osotu eben adreiluzko trenkadeagaz19<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenplua konpontzeko obrei buruzko espedientea, 1988-1995, D2-0064\/014 signaturea.<\/span><\/span><\/span>; eta 1998an, Jos\u00e9 Floren Urutxurtu arkitektoaren proiektuari jarraituz, eleizako kupulea eta torrea konpondu ebezan20<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenpluko torrea konpontzeko eta zenbait lokal gaitzeko obrei buruzko espedientea, 1996-2000, D2-0047\/006 signaturea.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n[\/et_pb_text][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/35-Arco-2-Santa-Maria-Lemoa.jpg\"){kind=link}
![[36]<\/a>, hori be barritua.<\/p>\n<\/p>\nTorrea<\/b> tenpluaren oinaldean dago, ardatzeko sarbidearen gainean. Prismatikoa eta lauangeluarra da [37]<\/a>, eta hiru gorputz teleskopiko ditu. Zenbat eta altuago, orduan eta luze eta meheagoak. Oinarria atariagaz lotuta dago, eta aurrekaldera zabaltzen da, plaka lisoko inposta-kapitela daukien erdi-puntuko hiru arkuren bidez [38]<\/a>. Goiko gorputzen arteko soldadurak inposta-lerroakaz markauta dagoz: behekoa bozel-laurdenean, listel bigaz; eta goikoak gola-erako profilagaz, tenpluko erlatx orokorrean lez [39]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nErdiko atala argitzeko, bao dinteldun txiki bi dagoz, burdin-hesiz itxiak, bigarren solairuko hegoaldeko fatxadan [40]<\/a>. Hirugarren solairuan, lau bao kardinal zabal dagoz kanpaientzat, erdi-puntuko arkudunak, xaflaz eta listelez egindako kapitelen gainean [41]<\/a>. Kanpantorrea burutzeko, plinto labur bat dago. Bere erlatxa dauka, and ebagidura karratuko lau pinakulu angeluar eta erraboilkara [42]<\/a>. Gainean, lau ataleko kupula bat dago. Horretan, hegoaldean, argiztatzeko bao txiki bat dago zabalik, erdi-puntuko arkua daukana [43]<\/a>, eta, gailurrean, guztia koroituz, boladun pinakulua eta burdinazko haize-orratz edo kurutze bat ditu [44]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nTorrearen errematea eta oinarria harlanduz egin ziran, eta tarteko ataletan, aldiz, kalidadezko harria baoetarako eta izkinetako kateetarako gorde zan, eta gainerako horma-atalak zarpiauta dagoz.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko fatxadan erloju-esfera bat dauka [45]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nKanpantorrera sartzeko, pasabide dinteldun bat dago, laprandura arineko tunel bat dauena. Barrukaldean hormigoizko eskilara bat dago [46]<\/a>, 1944an egina2<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signature<\/span><\/span><\/span>. Barruko perimetroari atxikitako tarteak ditu. Hormigoizkoak dira, era berean, gaur egungo zoru erabilgarriak. Bata sarrerearen parean dago, eta bestea kanpaien gorputzean.<\/p>\n<\/p>\nJatorrizko sakristia<\/b> oinplano karratuko gune txiki bat zan, burualdearen eta kurutzadureak epistolearen aldean daukan besoaren artean doitua [47]<\/a>. Horretara sartzeko, dinteldun pasabide bat egoan presbiterioan, eta hondino be hortxe dago [48]<\/a>. Eraikinaren gainerako atalak lez egin eben, baita gola-erako erlatxa be, oraindokarren kontserbetan dauana.<\/p>\n<\/p>\nBaina, ikusiko dogun lez, 1891n handitu egin eben, absidea guztiz inguratzen eben gela batzuk gehituta [49]<\/a>. Dirudienez, obra barrian erlatxeko piezak berrerabili ebezan, amaitu ziran arte (hegoaldeko alde osoan eta ipar-sortaldeko ertzean ikusi daitekez), eta harlandurik geratu ez zanean zelanbaiteko imitazinoa egin eben, teilatuaren hegalari batasuna emoteko asmoz.<\/p>\n<\/p>\nGainera, leku horretan lurraren desnibela nabarmen handitzen zala aprobetxatuz, handitze-lanek aukerea emon eben tenpluan soto zabal bat egiteko.<\/p>\n<\/p>\nXX. mendearen amaieran, gela horreek guztiak barritu egin ziran, eta gaur egun interes bako guneak dira, sabai aizunagaz estalduak eta leiho dinteldun batzukaz argiztatuak.<\/p>\n<\/p>\nAtaria<\/b>, jatorrian, bertatik igaroteko modukoa zan, transeptuaren besoen arteko perimetroan eta torrearen gorputzaren azpian, baina, gero, itxi egin eben iparraldeko erdian, gunea aprobetxau eta gela osogarriak eregiteko (eguneroko kapila, parrokiako bulegoa…) [50]<\/a>. Nabera zabaltzen dira iparraldeko ate zaharraren eta burualdean dagoan sarbide dinteldun barri baten bidez, zeinak aurrekoak imitetan dituan. Burualdea inguratzen daben gelak lez, sabai aizunez estalduta dagoz, eta leiho dinteldunak daukiez argitzeko, guztiak obra barrikoak.<\/p>\n<\/p>\nHalanda ze, jatorrizko atariaren hegoaldeko erdian baino ezin da ibili orain [51]<\/a>. Sartaldean horma batez itxita dago, eta harlangatxezko petrilez babestua hegoaldean. Estalgia terraza modukoa da, oin dala gitxi egina, eta zutabe batzuen bidez eutsia. Guztia hormigoizkoa da, eta material bera erabili da zoruan eta eleizearen hormei atxikitako banku jarraituan.<\/p>\n<\/p>\nHiru igarobide ditu, bat kanpantorrearen azpian eta beste bi plazara edegita. Azken bi horreek ur-jauzi erako eskilarak daukiez lurraren desnibela gainditzeko [52]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nGuztia XX. mendeko burdin hesi bategaz dago itxita.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko eremu horretan, gaur egungo estalgiaren gainetik, hondino be arkupe zaharraren isurkia ikusi daiteke, gaur egungoa baino apur bat gorago. Isuri bakarreko teilape baten ohiko ereduaren arabera eginda egoan.<\/p>\n<\/p>\nAzaldutakotik ondorioztatzen danez, Euskal Herrian barrokoaren amaieran egon zan arkitektura soil eta klasizistearen eredu bikaina da Lemoako Andra Mari. Ez dauka ia apaingarririk, eta horrek \u2013zelanbait\u2013 edertasunaren kontzeptu jakin bat indartzen dau: oinplanoaren eta altzaerearen simetria perfektuaren bidez eta eraikuntza-elementuen arteko zenbakizko erlazio harmoniatsuetan bilatu dan kontzeptu bat. Arabere erakargarriagoa da goitik behera eta denpora-tarte labur baten berreregi ebelako, eta ondoren ez jakolako egin gehikuntza edo ezabapenik, jatorrizko proiektua desitxuratuko ebanik. Horregaitik, XVIII. mendearen erdikaldeko Bizkaiko arkitekturearen paradigmearen balioa dauka. Formearen planteamentuari jagokonez, Bediako parrokiaren, Urdu\u00f1ako Antiguako Andra Mariaren Santutegiaren \u2013arkitekto beraren lanik goiztiarrena\u2013 eta Udiarragako Santutegia egiteko handik urte batzuetara Juan de Iturburu maisuak marraztu eban diseinuaren antzekoa da.<\/p>\n<\/p>\nLemoako jatorrizko eleizeak akats asko eukazan egin zanetik, XVII. mendeko lehenengo urteetatik, gitxienez. Bizkaiko eleiza askotan lez, gangea ez zan guztiz osotu, baliabide falteagaitik, eta atzeko erdikalde osoak teilape prekario bat eukan estalgi. 1616an, erretoreak adierazo eban absideko hormea sabelduta egoala, kanpantorrea erabat hondatuta, eta nabeko hilobiak oso egoera txarrean 3<\/sup>A.O.S., Eleizearen Patronatua, 184-200. Lemoa-Andra Mari. 1616ko ikerketea.<\/span><\/span><\/span>. 1640an, gotzainaren bisita baten ostean, Sebastian Zabala eta Francisco Linaza arotzek preminazko konponketa batzuk egin ebezan teilatu-zurajean 4<\/sup>AHEB-BEHA., Lemona: Santa Mar\u00eda de la Natividad, L.F. 1 (1625-1723).<\/span><\/span><\/span>, eta, urte bi geroago, Juan de Aranak tenpluaren hormak luzidu ebazan5<\/sup>Ibid., 1642. Lan hagaitik 612 erreal kobrau ebazan. Urte berean, Pedro Odriozola arotzari eta Andr\u00e9s Belaortegui errementariari eleizako \u201coholtzea\u201d konpontzeko eskatu eutseen.<\/span><\/span><\/span>, baina inoiz ez zan obra handiagorik egin.<\/p>\n<\/p>\nDirudienez, XVIII. mendearen erdikaldean egoerea jasanezina zan. Izan be, 1754an, eraikina aztertzeko eskatu eutseen hargin batzuei, eraikina zutik manteniduteko zer egin ete eitekean argitu eien6<\/sup>Ibid. L.F. n (1722-1828).1754.<\/span><\/span><\/span>. Adituek ondorioztatu ei eben guztiz barritzea zala onena, eta hurrengo urtean mezulari bat bialdu eben Antonio de Vega arkitekto ospetsuari deitzeko, eta harek hartzeko diseinua egiteko ardurea7<\/sup>Ibid. 1754ko urriaren 23a.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBerreragite-lanak 1757 eta 1761 bitartean egin ziran, etenaldi barik, Santiago de Ordorica errematatzaileak eta Juan de Guezala maisu harginak zuzenduta8<\/sup>BFAH-AHFB JCR1776\/004.<\/span><\/span><\/span>, beti be, Vega maisuak berak gainbegiratuta9<\/sup>Ibid. Esaterako, 1758ko apirilaren 13an jaso ebenez, 20 erreal ordaindu eutsiezan trazagileari, bi egunez Lemoara joateko, obrea zelan joian ikusteko eta kontratisteari kanpantorrea eta altarea egiteko moduen inguruan gomendioak emoteko.<\/span><\/span><\/span>. Soldaten eta materialen gastu handiei aurre egiteko, hamarrenaren heren bi ordaintzeaz salbuestea lortu eben10<\/sup>Ibidem.1756<\/span><\/span><\/span>, eta diru hori eraikuntzan erabili eben oso-osorik. Lanek iraun eben bitartean, hurbileko San Inazio ermitara eroan eben Txit Saindua.<\/p>\n<\/p>\nHurrengo urteetan, egiteko egozan lan txikiak errematau eta bigarren mailako lan batzuk osotu ebezan: presbiterioko harrizko zoladura egitea (1762)11<\/sup>Ibidem. 1762ko martxoaren 1a. Joseph Ardanza harginak egina.<\/span><\/span><\/span>, atarian ur bedeinkaturako ontzi bat ipintea (1763)12<\/sup>Ibidem. 1763ko maiatzaren 3a.<\/span><\/span><\/span>, ate nagusian aurre-atea jartea (1789)13<\/sup>Ibidem. 1789ko zemendiaren 10a. 55 erreal ordaindu ziran lan horren truke.<\/span><\/span><\/span>, etab. Hortik aurrera, konponketa-lan txikiagoak egin ziran, esaterako, 1832-1833 artekoa14<\/sup>Add a Tooltip Text<\/span><\/span><\/span>, baina ez eutsien eragin tenpluaren oinarrizko egitureari. Kanpantorreak eta hango eskilarek bakarrik sortu ebezan arazo errepikakor batzuk, eta ez ziran inoiz erabat konpondu. Izan be, barriro ekin eutseen 1804an, 1827an, 1846an, 1852an eta 1855ean eta, azkenekoz, Gerra Zibilaren ostean15<\/sup>Ibidem. L.F. n. 1804an, 175 erreal eta 27 marabedi ordaindu ebezan torrea eta eskilarak konpontzeagaitik. Gero, 1827an, 932 errealeko beste partida bat erregistrau ebn, eleizan eta torrean obrak egiteko. Ibidem.L.F. n (1829-1922). 1846an, 36 erreal gastau ebezan torrearen aretoan egindako behar batzuetarako, eta 1852an eskilarearen zati bat barritu eben, 143 errealeko gastua eginda. 1853an 171 errealeko beste partida bat dago jasota, kanpantorreko aretoa konpontzeko, eta 1855ean, gauza bererako, 2.305 errealeko beste ordainketa bat jaso zan. YBARRA, J.: Cat\u00e1logo... lanak (512) gerraostean egindako konponketei buruzko albiste labur bat emoten dau.<\/span><\/span><\/span>. 1944an, parrokiako kontuen arabera, torreko eskilarearen obrea egin zan. Horretarako, 2.160,02 pezeta ordainduta, 2.100 kilo burdina ipini ebezan eta, ondorioz, eskilararen eta barrua zarpietako lanen kostua 3.500 pezetara ailegau zan16<\/sup>AHEB-BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signaturea. 1944ko kontuak.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nDenpora batez, atarian, udaletxe modura erabilten eben areto itxi bat egon zan, baina, 1888an, Jos\u00e9 Bustinzak eratsi egin eban17<\/sup>Ibid. L.F.III Guztira 400 erreal ordaindu ebezan ataria eratsi eta konpontzeagaitik.<\/span><\/span><\/span>, eta jatorrizko itxurea emon eutsan atzera atariari.<\/p>\n<\/p>\n1891n, sakristia zaharra handitzea proponidu eben. Garai hatan, kurutzadurearen besoaren eta absidearen artean sortzen zan hegoaldeko ertzean egoan. Horretarako, Bartolome de Alc\u00edbar zeanuritar obra-maisuari enkargau eutsien proiektua, eta harek 3.854,81 pezetako kostua ezarri eutsan obreari. Helburua zan sakristia zaharraren ondoren eta burualdearen perimetroari jarraituz, iparraldeko besoraino, honako honeek egitea: lokal bat idazmahaia eta liburu-artxiboa jarteko, beste lokal bat maiordomoentzat eta publiko orokorrarentzat, komun bi eta sarbide barri bat presbiteriotik sartzeko, sakristian egoanagazko simetrian. Obrea emoten ebana baino gatxagoa zan, lurraren desnibelaren arazoa konpondu behar zalako. Horretarako, horma handi loditu bat eregi eben, zimenduak bermatzeko. Era berean, obra-proiektuan jasota egoan aurreko eraikinagaz bat etorren obra bat egitea. Hau da, handitze-lanetan, gola-erako erlatx perimetrala eta tenpluaren aparailuak imitau behar ziran, bai eta sakristia zaharreko harlanduzko ertzak be, iparraldean beste ertz bat sortzeko18<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1828-1922, 2472\/003-00 signaturea. 1891ko kontuak eta Askotariko Paperak, 2475\/002-00 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Pascasio de Bustinzari esleitu eutsien proiektua, 13.500 errealen truke (3.225 pezeta), eta Bustinzak berak urtebete geroago egindako zenbait hobekuntzaren ondoren lortutako emoitza gaur egun be ikusten da, nahi-ta bao batzuk aldatu diran Ebanjelioaren horman eta beste batzuk egin diran sotoaren parean.<\/p>\n<\/p>\nTenpluaren azken zaharbarritze garrantzitsuak 1993an egin ebezan: hormak zarpiau, sakristiaren sabaia bota, teilatuan konponketa batzuk egin eta estalgia osotu eben adreiluzko trenkadeagaz19<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenplua konpontzeko obrei buruzko espedientea, 1988-1995, D2-0064\/014 signaturea.<\/span><\/span><\/span>; eta 1998an, Jos\u00e9 Floren Urutxurtu arkitektoaren proiektuari jarraituz, eleizako kupulea eta torrea konpondu ebezan20<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenpluko torrea konpontzeko eta zenbait lokal gaitzeko obrei buruzko espedientea, 1996-2000, D2-0047\/006 signaturea.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n[\/et_pb_text][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/36-Escalera-1-Santa-Maria-Lemoa.jpg\"){kind=link}
![[37]<\/a>, eta hiru gorputz teleskopiko ditu. Zenbat eta altuago, orduan eta luze eta meheagoak. Oinarria atariagaz lotuta dago, eta aurrekaldera zabaltzen da, plaka lisoko inposta-kapitela daukien erdi-puntuko hiru arkuren bidez](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/37-Campanario-2-Santa-Maria-Lemoa.jpg\"){kind=link}
![[38]<\/a>. Goiko gorputzen arteko soldadurak inposta-lerroakaz markauta dagoz: behekoa bozel-laurdenean, listel bigaz; eta goikoak gola-erako profilagaz, tenpluko erlatx orokorrean lez](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/38-Arco-3-Santa-Maria-Lemoa.jpg\"){kind=link}
![[39]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nErdiko atala argitzeko, bao dinteldun txiki bi dagoz, burdin-hesiz itxiak, bigarren solairuko hegoaldeko fatxadan [40]<\/a>. Hirugarren solairuan, lau bao kardinal zabal dagoz kanpaientzat, erdi-puntuko arkudunak, xaflaz eta listelez egindako kapitelen gainean [41]<\/a>. Kanpantorrea burutzeko, plinto labur bat dago. Bere erlatxa dauka, and ebagidura karratuko lau pinakulu angeluar eta erraboilkara [42]<\/a>. Gainean, lau ataleko kupula bat dago. Horretan, hegoaldean, argiztatzeko bao txiki bat dago zabalik, erdi-puntuko arkua daukana [43]<\/a>, eta, gailurrean, guztia koroituz, boladun pinakulua eta burdinazko haize-orratz edo kurutze bat ditu [44]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nTorrearen errematea eta oinarria harlanduz egin ziran, eta tarteko ataletan, aldiz, kalidadezko harria baoetarako eta izkinetako kateetarako gorde zan, eta gainerako horma-atalak zarpiauta dagoz.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko fatxadan erloju-esfera bat dauka [45]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nKanpantorrera sartzeko, pasabide dinteldun bat dago, laprandura arineko tunel bat dauena. Barrukaldean hormigoizko eskilara bat dago [46]<\/a>, 1944an egina2<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signature<\/span><\/span><\/span>. Barruko perimetroari atxikitako tarteak ditu. Hormigoizkoak dira, era berean, gaur egungo zoru erabilgarriak. Bata sarrerearen parean dago, eta bestea kanpaien gorputzean.<\/p>\n<\/p>\nJatorrizko sakristia<\/b> oinplano karratuko gune txiki bat zan, burualdearen eta kurutzadureak epistolearen aldean daukan besoaren artean doitua [47]<\/a>. Horretara sartzeko, dinteldun pasabide bat egoan presbiterioan, eta hondino be hortxe dago [48]<\/a>. Eraikinaren gainerako atalak lez egin eben, baita gola-erako erlatxa be, oraindokarren kontserbetan dauana.<\/p>\n<\/p>\nBaina, ikusiko dogun lez, 1891n handitu egin eben, absidea guztiz inguratzen eben gela batzuk gehituta [49]<\/a>. Dirudienez, obra barrian erlatxeko piezak berrerabili ebezan, amaitu ziran arte (hegoaldeko alde osoan eta ipar-sortaldeko ertzean ikusi daitekez), eta harlandurik geratu ez zanean zelanbaiteko imitazinoa egin eben, teilatuaren hegalari batasuna emoteko asmoz.<\/p>\n<\/p>\nGainera, leku horretan lurraren desnibela nabarmen handitzen zala aprobetxatuz, handitze-lanek aukerea emon eben tenpluan soto zabal bat egiteko.<\/p>\n<\/p>\nXX. mendearen amaieran, gela horreek guztiak barritu egin ziran, eta gaur egun interes bako guneak dira, sabai aizunagaz estalduak eta leiho dinteldun batzukaz argiztatuak.<\/p>\n<\/p>\nAtaria<\/b>, jatorrian, bertatik igaroteko modukoa zan, transeptuaren besoen arteko perimetroan eta torrearen gorputzaren azpian, baina, gero, itxi egin eben iparraldeko erdian, gunea aprobetxau eta gela osogarriak eregiteko (eguneroko kapila, parrokiako bulegoa…) [50]<\/a>. Nabera zabaltzen dira iparraldeko ate zaharraren eta burualdean dagoan sarbide dinteldun barri baten bidez, zeinak aurrekoak imitetan dituan. Burualdea inguratzen daben gelak lez, sabai aizunez estalduta dagoz, eta leiho dinteldunak daukiez argitzeko, guztiak obra barrikoak.<\/p>\n<\/p>\nHalanda ze, jatorrizko atariaren hegoaldeko erdian baino ezin da ibili orain [51]<\/a>. Sartaldean horma batez itxita dago, eta harlangatxezko petrilez babestua hegoaldean. Estalgia terraza modukoa da, oin dala gitxi egina, eta zutabe batzuen bidez eutsia. Guztia hormigoizkoa da, eta material bera erabili da zoruan eta eleizearen hormei atxikitako banku jarraituan.<\/p>\n<\/p>\nHiru igarobide ditu, bat kanpantorrearen azpian eta beste bi plazara edegita. Azken bi horreek ur-jauzi erako eskilarak daukiez lurraren desnibela gainditzeko [52]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nGuztia XX. mendeko burdin hesi bategaz dago itxita.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko eremu horretan, gaur egungo estalgiaren gainetik, hondino be arkupe zaharraren isurkia ikusi daiteke, gaur egungoa baino apur bat gorago. Isuri bakarreko teilape baten ohiko ereduaren arabera eginda egoan.<\/p>\n<\/p>\nAzaldutakotik ondorioztatzen danez, Euskal Herrian barrokoaren amaieran egon zan arkitektura soil eta klasizistearen eredu bikaina da Lemoako Andra Mari. Ez dauka ia apaingarririk, eta horrek \u2013zelanbait\u2013 edertasunaren kontzeptu jakin bat indartzen dau: oinplanoaren eta altzaerearen simetria perfektuaren bidez eta eraikuntza-elementuen arteko zenbakizko erlazio harmoniatsuetan bilatu dan kontzeptu bat. Arabere erakargarriagoa da goitik behera eta denpora-tarte labur baten berreregi ebelako, eta ondoren ez jakolako egin gehikuntza edo ezabapenik, jatorrizko proiektua desitxuratuko ebanik. Horregaitik, XVIII. mendearen erdikaldeko Bizkaiko arkitekturearen paradigmearen balioa dauka. Formearen planteamentuari jagokonez, Bediako parrokiaren, Urdu\u00f1ako Antiguako Andra Mariaren Santutegiaren \u2013arkitekto beraren lanik goiztiarrena\u2013 eta Udiarragako Santutegia egiteko handik urte batzuetara Juan de Iturburu maisuak marraztu eban diseinuaren antzekoa da.<\/p>\n<\/p>\nLemoako jatorrizko eleizeak akats asko eukazan egin zanetik, XVII. mendeko lehenengo urteetatik, gitxienez. Bizkaiko eleiza askotan lez, gangea ez zan guztiz osotu, baliabide falteagaitik, eta atzeko erdikalde osoak teilape prekario bat eukan estalgi. 1616an, erretoreak adierazo eban absideko hormea sabelduta egoala, kanpantorrea erabat hondatuta, eta nabeko hilobiak oso egoera txarrean 3<\/sup>A.O.S., Eleizearen Patronatua, 184-200. Lemoa-Andra Mari. 1616ko ikerketea.<\/span><\/span><\/span>. 1640an, gotzainaren bisita baten ostean, Sebastian Zabala eta Francisco Linaza arotzek preminazko konponketa batzuk egin ebezan teilatu-zurajean 4<\/sup>AHEB-BEHA., Lemona: Santa Mar\u00eda de la Natividad, L.F. 1 (1625-1723).<\/span><\/span><\/span>, eta, urte bi geroago, Juan de Aranak tenpluaren hormak luzidu ebazan5<\/sup>Ibid., 1642. Lan hagaitik 612 erreal kobrau ebazan. Urte berean, Pedro Odriozola arotzari eta Andr\u00e9s Belaortegui errementariari eleizako \u201coholtzea\u201d konpontzeko eskatu eutseen.<\/span><\/span><\/span>, baina inoiz ez zan obra handiagorik egin.<\/p>\n<\/p>\nDirudienez, XVIII. mendearen erdikaldean egoerea jasanezina zan. Izan be, 1754an, eraikina aztertzeko eskatu eutseen hargin batzuei, eraikina zutik manteniduteko zer egin ete eitekean argitu eien6<\/sup>Ibid. L.F. n (1722-1828).1754.<\/span><\/span><\/span>. Adituek ondorioztatu ei eben guztiz barritzea zala onena, eta hurrengo urtean mezulari bat bialdu eben Antonio de Vega arkitekto ospetsuari deitzeko, eta harek hartzeko diseinua egiteko ardurea7<\/sup>Ibid. 1754ko urriaren 23a.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBerreragite-lanak 1757 eta 1761 bitartean egin ziran, etenaldi barik, Santiago de Ordorica errematatzaileak eta Juan de Guezala maisu harginak zuzenduta8<\/sup>BFAH-AHFB JCR1776\/004.<\/span><\/span><\/span>, beti be, Vega maisuak berak gainbegiratuta9<\/sup>Ibid. Esaterako, 1758ko apirilaren 13an jaso ebenez, 20 erreal ordaindu eutsiezan trazagileari, bi egunez Lemoara joateko, obrea zelan joian ikusteko eta kontratisteari kanpantorrea eta altarea egiteko moduen inguruan gomendioak emoteko.<\/span><\/span><\/span>. Soldaten eta materialen gastu handiei aurre egiteko, hamarrenaren heren bi ordaintzeaz salbuestea lortu eben10<\/sup>Ibidem.1756<\/span><\/span><\/span>, eta diru hori eraikuntzan erabili eben oso-osorik. Lanek iraun eben bitartean, hurbileko San Inazio ermitara eroan eben Txit Saindua.<\/p>\n<\/p>\nHurrengo urteetan, egiteko egozan lan txikiak errematau eta bigarren mailako lan batzuk osotu ebezan: presbiterioko harrizko zoladura egitea (1762)11<\/sup>Ibidem. 1762ko martxoaren 1a. Joseph Ardanza harginak egina.<\/span><\/span><\/span>, atarian ur bedeinkaturako ontzi bat ipintea (1763)12<\/sup>Ibidem. 1763ko maiatzaren 3a.<\/span><\/span><\/span>, ate nagusian aurre-atea jartea (1789)13<\/sup>Ibidem. 1789ko zemendiaren 10a. 55 erreal ordaindu ziran lan horren truke.<\/span><\/span><\/span>, etab. Hortik aurrera, konponketa-lan txikiagoak egin ziran, esaterako, 1832-1833 artekoa14<\/sup>Add a Tooltip Text<\/span><\/span><\/span>, baina ez eutsien eragin tenpluaren oinarrizko egitureari. Kanpantorreak eta hango eskilarek bakarrik sortu ebezan arazo errepikakor batzuk, eta ez ziran inoiz erabat konpondu. Izan be, barriro ekin eutseen 1804an, 1827an, 1846an, 1852an eta 1855ean eta, azkenekoz, Gerra Zibilaren ostean15<\/sup>Ibidem. L.F. n. 1804an, 175 erreal eta 27 marabedi ordaindu ebezan torrea eta eskilarak konpontzeagaitik. Gero, 1827an, 932 errealeko beste partida bat erregistrau ebn, eleizan eta torrean obrak egiteko. Ibidem.L.F. n (1829-1922). 1846an, 36 erreal gastau ebezan torrearen aretoan egindako behar batzuetarako, eta 1852an eskilarearen zati bat barritu eben, 143 errealeko gastua eginda. 1853an 171 errealeko beste partida bat dago jasota, kanpantorreko aretoa konpontzeko, eta 1855ean, gauza bererako, 2.305 errealeko beste ordainketa bat jaso zan. YBARRA, J.: Cat\u00e1logo... lanak (512) gerraostean egindako konponketei buruzko albiste labur bat emoten dau.<\/span><\/span><\/span>. 1944an, parrokiako kontuen arabera, torreko eskilarearen obrea egin zan. Horretarako, 2.160,02 pezeta ordainduta, 2.100 kilo burdina ipini ebezan eta, ondorioz, eskilararen eta barrua zarpietako lanen kostua 3.500 pezetara ailegau zan16<\/sup>AHEB-BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signaturea. 1944ko kontuak.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nDenpora batez, atarian, udaletxe modura erabilten eben areto itxi bat egon zan, baina, 1888an, Jos\u00e9 Bustinzak eratsi egin eban17<\/sup>Ibid. L.F.III Guztira 400 erreal ordaindu ebezan ataria eratsi eta konpontzeagaitik.<\/span><\/span><\/span>, eta jatorrizko itxurea emon eutsan atzera atariari.<\/p>\n<\/p>\n1891n, sakristia zaharra handitzea proponidu eben. Garai hatan, kurutzadurearen besoaren eta absidearen artean sortzen zan hegoaldeko ertzean egoan. Horretarako, Bartolome de Alc\u00edbar zeanuritar obra-maisuari enkargau eutsien proiektua, eta harek 3.854,81 pezetako kostua ezarri eutsan obreari. Helburua zan sakristia zaharraren ondoren eta burualdearen perimetroari jarraituz, iparraldeko besoraino, honako honeek egitea: lokal bat idazmahaia eta liburu-artxiboa jarteko, beste lokal bat maiordomoentzat eta publiko orokorrarentzat, komun bi eta sarbide barri bat presbiteriotik sartzeko, sakristian egoanagazko simetrian. Obrea emoten ebana baino gatxagoa zan, lurraren desnibelaren arazoa konpondu behar zalako. Horretarako, horma handi loditu bat eregi eben, zimenduak bermatzeko. Era berean, obra-proiektuan jasota egoan aurreko eraikinagaz bat etorren obra bat egitea. Hau da, handitze-lanetan, gola-erako erlatx perimetrala eta tenpluaren aparailuak imitau behar ziran, bai eta sakristia zaharreko harlanduzko ertzak be, iparraldean beste ertz bat sortzeko18<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1828-1922, 2472\/003-00 signaturea. 1891ko kontuak eta Askotariko Paperak, 2475\/002-00 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Pascasio de Bustinzari esleitu eutsien proiektua, 13.500 errealen truke (3.225 pezeta), eta Bustinzak berak urtebete geroago egindako zenbait hobekuntzaren ondoren lortutako emoitza gaur egun be ikusten da, nahi-ta bao batzuk aldatu diran Ebanjelioaren horman eta beste batzuk egin diran sotoaren parean.<\/p>\n<\/p>\nTenpluaren azken zaharbarritze garrantzitsuak 1993an egin ebezan: hormak zarpiau, sakristiaren sabaia bota, teilatuan konponketa batzuk egin eta estalgia osotu eben adreiluzko trenkadeagaz19<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenplua konpontzeko obrei buruzko espedientea, 1988-1995, D2-0064\/014 signaturea.<\/span><\/span><\/span>; eta 1998an, Jos\u00e9 Floren Urutxurtu arkitektoaren proiektuari jarraituz, eleizako kupulea eta torrea konpondu ebezan20<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenpluko torrea konpontzeko eta zenbait lokal gaitzeko obrei buruzko espedientea, 1996-2000, D2-0047\/006 signaturea.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n[\/et_pb_text][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/39-Lineas-de-imposta-Santa-Maria-Lemoa.jpg\"){kind=link}
![[40]<\/a>. Hirugarren solairuan, lau bao kardinal zabal dagoz kanpaientzat, erdi-puntuko arkudunak, xaflaz eta listelez egindako kapitelen gainean](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/40-Ventana-3-Santa-Maria-Lemoa.jpg\"){kind=link}
![[41]<\/a>. Kanpantorrea burutzeko, plinto labur bat dago. Bere erlatxa dauka, and ebagidura karratuko lau pinakulu angeluar eta erraboilkara](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/41-Vano-1-Santa-Maria-Lemoa.jpg\"){kind=link}
![[42]<\/a>. Gainean, lau ataleko kupula bat dago. Horretan, hegoaldean, argiztatzeko bao txiki bat dago zabalik, erdi-puntuko arkua daukana](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/42-Plinto-Santa-Maria-Lemoa.jpg\"){kind=link}
![[43]<\/a>, eta, gailurrean, guztia koroituz, boladun pinakulua eta burdinazko haize-orratz edo kurutze bat ditu](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/43-Vano-2-Santa-Maria-Lemoa.jpg\"){kind=link}
![[44]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nTorrearen errematea eta oinarria harlanduz egin ziran, eta tarteko ataletan, aldiz, kalidadezko harria baoetarako eta izkinetako kateetarako gorde zan, eta gainerako horma-atalak zarpiauta dagoz.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko fatxadan erloju-esfera bat dauka [45]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nKanpantorrera sartzeko, pasabide dinteldun bat dago, laprandura arineko tunel bat dauena. Barrukaldean hormigoizko eskilara bat dago [46]<\/a>, 1944an egina2<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signature<\/span><\/span><\/span>. Barruko perimetroari atxikitako tarteak ditu. Hormigoizkoak dira, era berean, gaur egungo zoru erabilgarriak. Bata sarrerearen parean dago, eta bestea kanpaien gorputzean.<\/p>\n<\/p>\nJatorrizko sakristia<\/b> oinplano karratuko gune txiki bat zan, burualdearen eta kurutzadureak epistolearen aldean daukan besoaren artean doitua [47]<\/a>. Horretara sartzeko, dinteldun pasabide bat egoan presbiterioan, eta hondino be hortxe dago [48]<\/a>. Eraikinaren gainerako atalak lez egin eben, baita gola-erako erlatxa be, oraindokarren kontserbetan dauana.<\/p>\n<\/p>\nBaina, ikusiko dogun lez, 1891n handitu egin eben, absidea guztiz inguratzen eben gela batzuk gehituta [49]<\/a>. Dirudienez, obra barrian erlatxeko piezak berrerabili ebezan, amaitu ziran arte (hegoaldeko alde osoan eta ipar-sortaldeko ertzean ikusi daitekez), eta harlandurik geratu ez zanean zelanbaiteko imitazinoa egin eben, teilatuaren hegalari batasuna emoteko asmoz.<\/p>\n<\/p>\nGainera, leku horretan lurraren desnibela nabarmen handitzen zala aprobetxatuz, handitze-lanek aukerea emon eben tenpluan soto zabal bat egiteko.<\/p>\n<\/p>\nXX. mendearen amaieran, gela horreek guztiak barritu egin ziran, eta gaur egun interes bako guneak dira, sabai aizunagaz estalduak eta leiho dinteldun batzukaz argiztatuak.<\/p>\n<\/p>\nAtaria<\/b>, jatorrian, bertatik igaroteko modukoa zan, transeptuaren besoen arteko perimetroan eta torrearen gorputzaren azpian, baina, gero, itxi egin eben iparraldeko erdian, gunea aprobetxau eta gela osogarriak eregiteko (eguneroko kapila, parrokiako bulegoa…) [50]<\/a>. Nabera zabaltzen dira iparraldeko ate zaharraren eta burualdean dagoan sarbide dinteldun barri baten bidez, zeinak aurrekoak imitetan dituan. Burualdea inguratzen daben gelak lez, sabai aizunez estalduta dagoz, eta leiho dinteldunak daukiez argitzeko, guztiak obra barrikoak.<\/p>\n<\/p>\nHalanda ze, jatorrizko atariaren hegoaldeko erdian baino ezin da ibili orain [51]<\/a>. Sartaldean horma batez itxita dago, eta harlangatxezko petrilez babestua hegoaldean. Estalgia terraza modukoa da, oin dala gitxi egina, eta zutabe batzuen bidez eutsia. Guztia hormigoizkoa da, eta material bera erabili da zoruan eta eleizearen hormei atxikitako banku jarraituan.<\/p>\n<\/p>\nHiru igarobide ditu, bat kanpantorrearen azpian eta beste bi plazara edegita. Azken bi horreek ur-jauzi erako eskilarak daukiez lurraren desnibela gainditzeko [52]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nGuztia XX. mendeko burdin hesi bategaz dago itxita.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko eremu horretan, gaur egungo estalgiaren gainetik, hondino be arkupe zaharraren isurkia ikusi daiteke, gaur egungoa baino apur bat gorago. Isuri bakarreko teilape baten ohiko ereduaren arabera eginda egoan.<\/p>\n<\/p>\nAzaldutakotik ondorioztatzen danez, Euskal Herrian barrokoaren amaieran egon zan arkitektura soil eta klasizistearen eredu bikaina da Lemoako Andra Mari. Ez dauka ia apaingarririk, eta horrek \u2013zelanbait\u2013 edertasunaren kontzeptu jakin bat indartzen dau: oinplanoaren eta altzaerearen simetria perfektuaren bidez eta eraikuntza-elementuen arteko zenbakizko erlazio harmoniatsuetan bilatu dan kontzeptu bat. Arabere erakargarriagoa da goitik behera eta denpora-tarte labur baten berreregi ebelako, eta ondoren ez jakolako egin gehikuntza edo ezabapenik, jatorrizko proiektua desitxuratuko ebanik. Horregaitik, XVIII. mendearen erdikaldeko Bizkaiko arkitekturearen paradigmearen balioa dauka. Formearen planteamentuari jagokonez, Bediako parrokiaren, Urdu\u00f1ako Antiguako Andra Mariaren Santutegiaren \u2013arkitekto beraren lanik goiztiarrena\u2013 eta Udiarragako Santutegia egiteko handik urte batzuetara Juan de Iturburu maisuak marraztu eban diseinuaren antzekoa da.<\/p>\n<\/p>\nLemoako jatorrizko eleizeak akats asko eukazan egin zanetik, XVII. mendeko lehenengo urteetatik, gitxienez. Bizkaiko eleiza askotan lez, gangea ez zan guztiz osotu, baliabide falteagaitik, eta atzeko erdikalde osoak teilape prekario bat eukan estalgi. 1616an, erretoreak adierazo eban absideko hormea sabelduta egoala, kanpantorrea erabat hondatuta, eta nabeko hilobiak oso egoera txarrean 3<\/sup>A.O.S., Eleizearen Patronatua, 184-200. Lemoa-Andra Mari. 1616ko ikerketea.<\/span><\/span><\/span>. 1640an, gotzainaren bisita baten ostean, Sebastian Zabala eta Francisco Linaza arotzek preminazko konponketa batzuk egin ebezan teilatu-zurajean 4<\/sup>AHEB-BEHA., Lemona: Santa Mar\u00eda de la Natividad, L.F. 1 (1625-1723).<\/span><\/span><\/span>, eta, urte bi geroago, Juan de Aranak tenpluaren hormak luzidu ebazan5<\/sup>Ibid., 1642. Lan hagaitik 612 erreal kobrau ebazan. Urte berean, Pedro Odriozola arotzari eta Andr\u00e9s Belaortegui errementariari eleizako \u201coholtzea\u201d konpontzeko eskatu eutseen.<\/span><\/span><\/span>, baina inoiz ez zan obra handiagorik egin.<\/p>\n<\/p>\nDirudienez, XVIII. mendearen erdikaldean egoerea jasanezina zan. Izan be, 1754an, eraikina aztertzeko eskatu eutseen hargin batzuei, eraikina zutik manteniduteko zer egin ete eitekean argitu eien6<\/sup>Ibid. L.F. n (1722-1828).1754.<\/span><\/span><\/span>. Adituek ondorioztatu ei eben guztiz barritzea zala onena, eta hurrengo urtean mezulari bat bialdu eben Antonio de Vega arkitekto ospetsuari deitzeko, eta harek hartzeko diseinua egiteko ardurea7<\/sup>Ibid. 1754ko urriaren 23a.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBerreragite-lanak 1757 eta 1761 bitartean egin ziran, etenaldi barik, Santiago de Ordorica errematatzaileak eta Juan de Guezala maisu harginak zuzenduta8<\/sup>BFAH-AHFB JCR1776\/004.<\/span><\/span><\/span>, beti be, Vega maisuak berak gainbegiratuta9<\/sup>Ibid. Esaterako, 1758ko apirilaren 13an jaso ebenez, 20 erreal ordaindu eutsiezan trazagileari, bi egunez Lemoara joateko, obrea zelan joian ikusteko eta kontratisteari kanpantorrea eta altarea egiteko moduen inguruan gomendioak emoteko.<\/span><\/span><\/span>. Soldaten eta materialen gastu handiei aurre egiteko, hamarrenaren heren bi ordaintzeaz salbuestea lortu eben10<\/sup>Ibidem.1756<\/span><\/span><\/span>, eta diru hori eraikuntzan erabili eben oso-osorik. Lanek iraun eben bitartean, hurbileko San Inazio ermitara eroan eben Txit Saindua.<\/p>\n<\/p>\nHurrengo urteetan, egiteko egozan lan txikiak errematau eta bigarren mailako lan batzuk osotu ebezan: presbiterioko harrizko zoladura egitea (1762)11<\/sup>Ibidem. 1762ko martxoaren 1a. Joseph Ardanza harginak egina.<\/span><\/span><\/span>, atarian ur bedeinkaturako ontzi bat ipintea (1763)12<\/sup>Ibidem. 1763ko maiatzaren 3a.<\/span><\/span><\/span>, ate nagusian aurre-atea jartea (1789)13<\/sup>Ibidem. 1789ko zemendiaren 10a. 55 erreal ordaindu ziran lan horren truke.<\/span><\/span><\/span>, etab. Hortik aurrera, konponketa-lan txikiagoak egin ziran, esaterako, 1832-1833 artekoa14<\/sup>Add a Tooltip Text<\/span><\/span><\/span>, baina ez eutsien eragin tenpluaren oinarrizko egitureari. Kanpantorreak eta hango eskilarek bakarrik sortu ebezan arazo errepikakor batzuk, eta ez ziran inoiz erabat konpondu. Izan be, barriro ekin eutseen 1804an, 1827an, 1846an, 1852an eta 1855ean eta, azkenekoz, Gerra Zibilaren ostean15<\/sup>Ibidem. L.F. n. 1804an, 175 erreal eta 27 marabedi ordaindu ebezan torrea eta eskilarak konpontzeagaitik. Gero, 1827an, 932 errealeko beste partida bat erregistrau ebn, eleizan eta torrean obrak egiteko. Ibidem.L.F. n (1829-1922). 1846an, 36 erreal gastau ebezan torrearen aretoan egindako behar batzuetarako, eta 1852an eskilarearen zati bat barritu eben, 143 errealeko gastua eginda. 1853an 171 errealeko beste partida bat dago jasota, kanpantorreko aretoa konpontzeko, eta 1855ean, gauza bererako, 2.305 errealeko beste ordainketa bat jaso zan. YBARRA, J.: Cat\u00e1logo... lanak (512) gerraostean egindako konponketei buruzko albiste labur bat emoten dau.<\/span><\/span><\/span>. 1944an, parrokiako kontuen arabera, torreko eskilarearen obrea egin zan. Horretarako, 2.160,02 pezeta ordainduta, 2.100 kilo burdina ipini ebezan eta, ondorioz, eskilararen eta barrua zarpietako lanen kostua 3.500 pezetara ailegau zan16<\/sup>AHEB-BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signaturea. 1944ko kontuak.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nDenpora batez, atarian, udaletxe modura erabilten eben areto itxi bat egon zan, baina, 1888an, Jos\u00e9 Bustinzak eratsi egin eban17<\/sup>Ibid. L.F.III Guztira 400 erreal ordaindu ebezan ataria eratsi eta konpontzeagaitik.<\/span><\/span><\/span>, eta jatorrizko itxurea emon eutsan atzera atariari.<\/p>\n<\/p>\n1891n, sakristia zaharra handitzea proponidu eben. Garai hatan, kurutzadurearen besoaren eta absidearen artean sortzen zan hegoaldeko ertzean egoan. Horretarako, Bartolome de Alc\u00edbar zeanuritar obra-maisuari enkargau eutsien proiektua, eta harek 3.854,81 pezetako kostua ezarri eutsan obreari. Helburua zan sakristia zaharraren ondoren eta burualdearen perimetroari jarraituz, iparraldeko besoraino, honako honeek egitea: lokal bat idazmahaia eta liburu-artxiboa jarteko, beste lokal bat maiordomoentzat eta publiko orokorrarentzat, komun bi eta sarbide barri bat presbiteriotik sartzeko, sakristian egoanagazko simetrian. Obrea emoten ebana baino gatxagoa zan, lurraren desnibelaren arazoa konpondu behar zalako. Horretarako, horma handi loditu bat eregi eben, zimenduak bermatzeko. Era berean, obra-proiektuan jasota egoan aurreko eraikinagaz bat etorren obra bat egitea. Hau da, handitze-lanetan, gola-erako erlatx perimetrala eta tenpluaren aparailuak imitau behar ziran, bai eta sakristia zaharreko harlanduzko ertzak be, iparraldean beste ertz bat sortzeko18<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1828-1922, 2472\/003-00 signaturea. 1891ko kontuak eta Askotariko Paperak, 2475\/002-00 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Pascasio de Bustinzari esleitu eutsien proiektua, 13.500 errealen truke (3.225 pezeta), eta Bustinzak berak urtebete geroago egindako zenbait hobekuntzaren ondoren lortutako emoitza gaur egun be ikusten da, nahi-ta bao batzuk aldatu diran Ebanjelioaren horman eta beste batzuk egin diran sotoaren parean.<\/p>\n<\/p>\nTenpluaren azken zaharbarritze garrantzitsuak 1993an egin ebezan: hormak zarpiau, sakristiaren sabaia bota, teilatuan konponketa batzuk egin eta estalgia osotu eben adreiluzko trenkadeagaz19<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenplua konpontzeko obrei buruzko espedientea, 1988-1995, D2-0064\/014 signaturea.<\/span><\/span><\/span>; eta 1998an, Jos\u00e9 Floren Urutxurtu arkitektoaren proiektuari jarraituz, eleizako kupulea eta torrea konpondu ebezan20<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenpluko torrea konpontzeko eta zenbait lokal gaitzeko obrei buruzko espedientea, 1996-2000, D2-0047\/006 signaturea.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n[\/et_pb_text][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/44-Pinaculo-cruz-veleta-Santa-Maria-Lemoa.jpg\"){kind=link}
![[45]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nKanpantorrera sartzeko, pasabide dinteldun bat dago, laprandura arineko tunel bat dauena. Barrukaldean hormigoizko eskilara bat dago [46]<\/a>, 1944an egina2<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signature<\/span><\/span><\/span>. Barruko perimetroari atxikitako tarteak ditu. Hormigoizkoak dira, era berean, gaur egungo zoru erabilgarriak. Bata sarrerearen parean dago, eta bestea kanpaien gorputzean.<\/p>\n<\/p>\nJatorrizko sakristia<\/b> oinplano karratuko gune txiki bat zan, burualdearen eta kurutzadureak epistolearen aldean daukan besoaren artean doitua [47]<\/a>. Horretara sartzeko, dinteldun pasabide bat egoan presbiterioan, eta hondino be hortxe dago [48]<\/a>. Eraikinaren gainerako atalak lez egin eben, baita gola-erako erlatxa be, oraindokarren kontserbetan dauana.<\/p>\n<\/p>\nBaina, ikusiko dogun lez, 1891n handitu egin eben, absidea guztiz inguratzen eben gela batzuk gehituta [49]<\/a>. Dirudienez, obra barrian erlatxeko piezak berrerabili ebezan, amaitu ziran arte (hegoaldeko alde osoan eta ipar-sortaldeko ertzean ikusi daitekez), eta harlandurik geratu ez zanean zelanbaiteko imitazinoa egin eben, teilatuaren hegalari batasuna emoteko asmoz.<\/p>\n<\/p>\nGainera, leku horretan lurraren desnibela nabarmen handitzen zala aprobetxatuz, handitze-lanek aukerea emon eben tenpluan soto zabal bat egiteko.<\/p>\n<\/p>\nXX. mendearen amaieran, gela horreek guztiak barritu egin ziran, eta gaur egun interes bako guneak dira, sabai aizunagaz estalduak eta leiho dinteldun batzukaz argiztatuak.<\/p>\n<\/p>\nAtaria<\/b>, jatorrian, bertatik igaroteko modukoa zan, transeptuaren besoen arteko perimetroan eta torrearen gorputzaren azpian, baina, gero, itxi egin eben iparraldeko erdian, gunea aprobetxau eta gela osogarriak eregiteko (eguneroko kapila, parrokiako bulegoa…) [50]<\/a>. Nabera zabaltzen dira iparraldeko ate zaharraren eta burualdean dagoan sarbide dinteldun barri baten bidez, zeinak aurrekoak imitetan dituan. Burualdea inguratzen daben gelak lez, sabai aizunez estalduta dagoz, eta leiho dinteldunak daukiez argitzeko, guztiak obra barrikoak.<\/p>\n<\/p>\nHalanda ze, jatorrizko atariaren hegoaldeko erdian baino ezin da ibili orain [51]<\/a>. Sartaldean horma batez itxita dago, eta harlangatxezko petrilez babestua hegoaldean. Estalgia terraza modukoa da, oin dala gitxi egina, eta zutabe batzuen bidez eutsia. Guztia hormigoizkoa da, eta material bera erabili da zoruan eta eleizearen hormei atxikitako banku jarraituan.<\/p>\n<\/p>\nHiru igarobide ditu, bat kanpantorrearen azpian eta beste bi plazara edegita. Azken bi horreek ur-jauzi erako eskilarak daukiez lurraren desnibela gainditzeko [52]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nGuztia XX. mendeko burdin hesi bategaz dago itxita.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko eremu horretan, gaur egungo estalgiaren gainetik, hondino be arkupe zaharraren isurkia ikusi daiteke, gaur egungoa baino apur bat gorago. Isuri bakarreko teilape baten ohiko ereduaren arabera eginda egoan.<\/p>\n<\/p>\nAzaldutakotik ondorioztatzen danez, Euskal Herrian barrokoaren amaieran egon zan arkitektura soil eta klasizistearen eredu bikaina da Lemoako Andra Mari. Ez dauka ia apaingarririk, eta horrek \u2013zelanbait\u2013 edertasunaren kontzeptu jakin bat indartzen dau: oinplanoaren eta altzaerearen simetria perfektuaren bidez eta eraikuntza-elementuen arteko zenbakizko erlazio harmoniatsuetan bilatu dan kontzeptu bat. Arabere erakargarriagoa da goitik behera eta denpora-tarte labur baten berreregi ebelako, eta ondoren ez jakolako egin gehikuntza edo ezabapenik, jatorrizko proiektua desitxuratuko ebanik. Horregaitik, XVIII. mendearen erdikaldeko Bizkaiko arkitekturearen paradigmearen balioa dauka. Formearen planteamentuari jagokonez, Bediako parrokiaren, Urdu\u00f1ako Antiguako Andra Mariaren Santutegiaren \u2013arkitekto beraren lanik goiztiarrena\u2013 eta Udiarragako Santutegia egiteko handik urte batzuetara Juan de Iturburu maisuak marraztu eban diseinuaren antzekoa da.<\/p>\n<\/p>\nLemoako jatorrizko eleizeak akats asko eukazan egin zanetik, XVII. mendeko lehenengo urteetatik, gitxienez. Bizkaiko eleiza askotan lez, gangea ez zan guztiz osotu, baliabide falteagaitik, eta atzeko erdikalde osoak teilape prekario bat eukan estalgi. 1616an, erretoreak adierazo eban absideko hormea sabelduta egoala, kanpantorrea erabat hondatuta, eta nabeko hilobiak oso egoera txarrean 3<\/sup>A.O.S., Eleizearen Patronatua, 184-200. Lemoa-Andra Mari. 1616ko ikerketea.<\/span><\/span><\/span>. 1640an, gotzainaren bisita baten ostean, Sebastian Zabala eta Francisco Linaza arotzek preminazko konponketa batzuk egin ebezan teilatu-zurajean 4<\/sup>AHEB-BEHA., Lemona: Santa Mar\u00eda de la Natividad, L.F. 1 (1625-1723).<\/span><\/span><\/span>, eta, urte bi geroago, Juan de Aranak tenpluaren hormak luzidu ebazan5<\/sup>Ibid., 1642. Lan hagaitik 612 erreal kobrau ebazan. Urte berean, Pedro Odriozola arotzari eta Andr\u00e9s Belaortegui errementariari eleizako \u201coholtzea\u201d konpontzeko eskatu eutseen.<\/span><\/span><\/span>, baina inoiz ez zan obra handiagorik egin.<\/p>\n<\/p>\nDirudienez, XVIII. mendearen erdikaldean egoerea jasanezina zan. Izan be, 1754an, eraikina aztertzeko eskatu eutseen hargin batzuei, eraikina zutik manteniduteko zer egin ete eitekean argitu eien6<\/sup>Ibid. L.F. n (1722-1828).1754.<\/span><\/span><\/span>. Adituek ondorioztatu ei eben guztiz barritzea zala onena, eta hurrengo urtean mezulari bat bialdu eben Antonio de Vega arkitekto ospetsuari deitzeko, eta harek hartzeko diseinua egiteko ardurea7<\/sup>Ibid. 1754ko urriaren 23a.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBerreragite-lanak 1757 eta 1761 bitartean egin ziran, etenaldi barik, Santiago de Ordorica errematatzaileak eta Juan de Guezala maisu harginak zuzenduta8<\/sup>BFAH-AHFB JCR1776\/004.<\/span><\/span><\/span>, beti be, Vega maisuak berak gainbegiratuta9<\/sup>Ibid. Esaterako, 1758ko apirilaren 13an jaso ebenez, 20 erreal ordaindu eutsiezan trazagileari, bi egunez Lemoara joateko, obrea zelan joian ikusteko eta kontratisteari kanpantorrea eta altarea egiteko moduen inguruan gomendioak emoteko.<\/span><\/span><\/span>. Soldaten eta materialen gastu handiei aurre egiteko, hamarrenaren heren bi ordaintzeaz salbuestea lortu eben10<\/sup>Ibidem.1756<\/span><\/span><\/span>, eta diru hori eraikuntzan erabili eben oso-osorik. Lanek iraun eben bitartean, hurbileko San Inazio ermitara eroan eben Txit Saindua.<\/p>\n<\/p>\nHurrengo urteetan, egiteko egozan lan txikiak errematau eta bigarren mailako lan batzuk osotu ebezan: presbiterioko harrizko zoladura egitea (1762)11<\/sup>Ibidem. 1762ko martxoaren 1a. Joseph Ardanza harginak egina.<\/span><\/span><\/span>, atarian ur bedeinkaturako ontzi bat ipintea (1763)12<\/sup>Ibidem. 1763ko maiatzaren 3a.<\/span><\/span><\/span>, ate nagusian aurre-atea jartea (1789)13<\/sup>Ibidem. 1789ko zemendiaren 10a. 55 erreal ordaindu ziran lan horren truke.<\/span><\/span><\/span>, etab. Hortik aurrera, konponketa-lan txikiagoak egin ziran, esaterako, 1832-1833 artekoa14<\/sup>Add a Tooltip Text<\/span><\/span><\/span>, baina ez eutsien eragin tenpluaren oinarrizko egitureari. Kanpantorreak eta hango eskilarek bakarrik sortu ebezan arazo errepikakor batzuk, eta ez ziran inoiz erabat konpondu. Izan be, barriro ekin eutseen 1804an, 1827an, 1846an, 1852an eta 1855ean eta, azkenekoz, Gerra Zibilaren ostean15<\/sup>Ibidem. L.F. n. 1804an, 175 erreal eta 27 marabedi ordaindu ebezan torrea eta eskilarak konpontzeagaitik. Gero, 1827an, 932 errealeko beste partida bat erregistrau ebn, eleizan eta torrean obrak egiteko. Ibidem.L.F. n (1829-1922). 1846an, 36 erreal gastau ebezan torrearen aretoan egindako behar batzuetarako, eta 1852an eskilarearen zati bat barritu eben, 143 errealeko gastua eginda. 1853an 171 errealeko beste partida bat dago jasota, kanpantorreko aretoa konpontzeko, eta 1855ean, gauza bererako, 2.305 errealeko beste ordainketa bat jaso zan. YBARRA, J.: Cat\u00e1logo... lanak (512) gerraostean egindako konponketei buruzko albiste labur bat emoten dau.<\/span><\/span><\/span>. 1944an, parrokiako kontuen arabera, torreko eskilarearen obrea egin zan. Horretarako, 2.160,02 pezeta ordainduta, 2.100 kilo burdina ipini ebezan eta, ondorioz, eskilararen eta barrua zarpietako lanen kostua 3.500 pezetara ailegau zan16<\/sup>AHEB-BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signaturea. 1944ko kontuak.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nDenpora batez, atarian, udaletxe modura erabilten eben areto itxi bat egon zan, baina, 1888an, Jos\u00e9 Bustinzak eratsi egin eban17<\/sup>Ibid. L.F.III Guztira 400 erreal ordaindu ebezan ataria eratsi eta konpontzeagaitik.<\/span><\/span><\/span>, eta jatorrizko itxurea emon eutsan atzera atariari.<\/p>\n<\/p>\n1891n, sakristia zaharra handitzea proponidu eben. Garai hatan, kurutzadurearen besoaren eta absidearen artean sortzen zan hegoaldeko ertzean egoan. Horretarako, Bartolome de Alc\u00edbar zeanuritar obra-maisuari enkargau eutsien proiektua, eta harek 3.854,81 pezetako kostua ezarri eutsan obreari. Helburua zan sakristia zaharraren ondoren eta burualdearen perimetroari jarraituz, iparraldeko besoraino, honako honeek egitea: lokal bat idazmahaia eta liburu-artxiboa jarteko, beste lokal bat maiordomoentzat eta publiko orokorrarentzat, komun bi eta sarbide barri bat presbiteriotik sartzeko, sakristian egoanagazko simetrian. Obrea emoten ebana baino gatxagoa zan, lurraren desnibelaren arazoa konpondu behar zalako. Horretarako, horma handi loditu bat eregi eben, zimenduak bermatzeko. Era berean, obra-proiektuan jasota egoan aurreko eraikinagaz bat etorren obra bat egitea. Hau da, handitze-lanetan, gola-erako erlatx perimetrala eta tenpluaren aparailuak imitau behar ziran, bai eta sakristia zaharreko harlanduzko ertzak be, iparraldean beste ertz bat sortzeko18<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1828-1922, 2472\/003-00 signaturea. 1891ko kontuak eta Askotariko Paperak, 2475\/002-00 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Pascasio de Bustinzari esleitu eutsien proiektua, 13.500 errealen truke (3.225 pezeta), eta Bustinzak berak urtebete geroago egindako zenbait hobekuntzaren ondoren lortutako emoitza gaur egun be ikusten da, nahi-ta bao batzuk aldatu diran Ebanjelioaren horman eta beste batzuk egin diran sotoaren parean.<\/p>\n<\/p>\nTenpluaren azken zaharbarritze garrantzitsuak 1993an egin ebezan: hormak zarpiau, sakristiaren sabaia bota, teilatuan konponketa batzuk egin eta estalgia osotu eben adreiluzko trenkadeagaz19<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenplua konpontzeko obrei buruzko espedientea, 1988-1995, D2-0064\/014 signaturea.<\/span><\/span><\/span>; eta 1998an, Jos\u00e9 Floren Urutxurtu arkitektoaren proiektuari jarraituz, eleizako kupulea eta torrea konpondu ebezan20<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenpluko torrea konpontzeko eta zenbait lokal gaitzeko obrei buruzko espedientea, 1996-2000, D2-0047\/006 signaturea.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n[\/et_pb_text][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/45-Reloj-Santa-Maria-Lemoa.jpg\"){kind=link}
![[46]<\/a>, 1944an egina2<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signature<\/span><\/span><\/span>. Barruko perimetroari atxikitako tarteak ditu. Hormigoizkoak dira, era berean, gaur egungo zoru erabilgarriak. Bata sarrerearen parean dago, eta bestea kanpaien gorputzean.<\/p>\n<\/p>\nJatorrizko sakristia<\/b> oinplano karratuko gune txiki bat zan, burualdearen eta kurutzadureak epistolearen aldean daukan besoaren artean doitua [47]<\/a>. Horretara sartzeko, dinteldun pasabide bat egoan presbiterioan, eta hondino be hortxe dago [48]<\/a>. Eraikinaren gainerako atalak lez egin eben, baita gola-erako erlatxa be, oraindokarren kontserbetan dauana.<\/p>\n<\/p>\nBaina, ikusiko dogun lez, 1891n handitu egin eben, absidea guztiz inguratzen eben gela batzuk gehituta [49]<\/a>. Dirudienez, obra barrian erlatxeko piezak berrerabili ebezan, amaitu ziran arte (hegoaldeko alde osoan eta ipar-sortaldeko ertzean ikusi daitekez), eta harlandurik geratu ez zanean zelanbaiteko imitazinoa egin eben, teilatuaren hegalari batasuna emoteko asmoz.<\/p>\n<\/p>\nGainera, leku horretan lurraren desnibela nabarmen handitzen zala aprobetxatuz, handitze-lanek aukerea emon eben tenpluan soto zabal bat egiteko.<\/p>\n<\/p>\nXX. mendearen amaieran, gela horreek guztiak barritu egin ziran, eta gaur egun interes bako guneak dira, sabai aizunagaz estalduak eta leiho dinteldun batzukaz argiztatuak.<\/p>\n<\/p>\nAtaria<\/b>, jatorrian, bertatik igaroteko modukoa zan, transeptuaren besoen arteko perimetroan eta torrearen gorputzaren azpian, baina, gero, itxi egin eben iparraldeko erdian, gunea aprobetxau eta gela osogarriak eregiteko (eguneroko kapila, parrokiako bulegoa…) [50]<\/a>. Nabera zabaltzen dira iparraldeko ate zaharraren eta burualdean dagoan sarbide dinteldun barri baten bidez, zeinak aurrekoak imitetan dituan. Burualdea inguratzen daben gelak lez, sabai aizunez estalduta dagoz, eta leiho dinteldunak daukiez argitzeko, guztiak obra barrikoak.<\/p>\n<\/p>\nHalanda ze, jatorrizko atariaren hegoaldeko erdian baino ezin da ibili orain [51]<\/a>. Sartaldean horma batez itxita dago, eta harlangatxezko petrilez babestua hegoaldean. Estalgia terraza modukoa da, oin dala gitxi egina, eta zutabe batzuen bidez eutsia. Guztia hormigoizkoa da, eta material bera erabili da zoruan eta eleizearen hormei atxikitako banku jarraituan.<\/p>\n<\/p>\nHiru igarobide ditu, bat kanpantorrearen azpian eta beste bi plazara edegita. Azken bi horreek ur-jauzi erako eskilarak daukiez lurraren desnibela gainditzeko [52]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nGuztia XX. mendeko burdin hesi bategaz dago itxita.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko eremu horretan, gaur egungo estalgiaren gainetik, hondino be arkupe zaharraren isurkia ikusi daiteke, gaur egungoa baino apur bat gorago. Isuri bakarreko teilape baten ohiko ereduaren arabera eginda egoan.<\/p>\n<\/p>\nAzaldutakotik ondorioztatzen danez, Euskal Herrian barrokoaren amaieran egon zan arkitektura soil eta klasizistearen eredu bikaina da Lemoako Andra Mari. Ez dauka ia apaingarririk, eta horrek \u2013zelanbait\u2013 edertasunaren kontzeptu jakin bat indartzen dau: oinplanoaren eta altzaerearen simetria perfektuaren bidez eta eraikuntza-elementuen arteko zenbakizko erlazio harmoniatsuetan bilatu dan kontzeptu bat. Arabere erakargarriagoa da goitik behera eta denpora-tarte labur baten berreregi ebelako, eta ondoren ez jakolako egin gehikuntza edo ezabapenik, jatorrizko proiektua desitxuratuko ebanik. Horregaitik, XVIII. mendearen erdikaldeko Bizkaiko arkitekturearen paradigmearen balioa dauka. Formearen planteamentuari jagokonez, Bediako parrokiaren, Urdu\u00f1ako Antiguako Andra Mariaren Santutegiaren \u2013arkitekto beraren lanik goiztiarrena\u2013 eta Udiarragako Santutegia egiteko handik urte batzuetara Juan de Iturburu maisuak marraztu eban diseinuaren antzekoa da.<\/p>\n<\/p>\nLemoako jatorrizko eleizeak akats asko eukazan egin zanetik, XVII. mendeko lehenengo urteetatik, gitxienez. Bizkaiko eleiza askotan lez, gangea ez zan guztiz osotu, baliabide falteagaitik, eta atzeko erdikalde osoak teilape prekario bat eukan estalgi. 1616an, erretoreak adierazo eban absideko hormea sabelduta egoala, kanpantorrea erabat hondatuta, eta nabeko hilobiak oso egoera txarrean 3<\/sup>A.O.S., Eleizearen Patronatua, 184-200. Lemoa-Andra Mari. 1616ko ikerketea.<\/span><\/span><\/span>. 1640an, gotzainaren bisita baten ostean, Sebastian Zabala eta Francisco Linaza arotzek preminazko konponketa batzuk egin ebezan teilatu-zurajean 4<\/sup>AHEB-BEHA., Lemona: Santa Mar\u00eda de la Natividad, L.F. 1 (1625-1723).<\/span><\/span><\/span>, eta, urte bi geroago, Juan de Aranak tenpluaren hormak luzidu ebazan5<\/sup>Ibid., 1642. Lan hagaitik 612 erreal kobrau ebazan. Urte berean, Pedro Odriozola arotzari eta Andr\u00e9s Belaortegui errementariari eleizako \u201coholtzea\u201d konpontzeko eskatu eutseen.<\/span><\/span><\/span>, baina inoiz ez zan obra handiagorik egin.<\/p>\n<\/p>\nDirudienez, XVIII. mendearen erdikaldean egoerea jasanezina zan. Izan be, 1754an, eraikina aztertzeko eskatu eutseen hargin batzuei, eraikina zutik manteniduteko zer egin ete eitekean argitu eien6<\/sup>Ibid. L.F. n (1722-1828).1754.<\/span><\/span><\/span>. Adituek ondorioztatu ei eben guztiz barritzea zala onena, eta hurrengo urtean mezulari bat bialdu eben Antonio de Vega arkitekto ospetsuari deitzeko, eta harek hartzeko diseinua egiteko ardurea7<\/sup>Ibid. 1754ko urriaren 23a.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBerreragite-lanak 1757 eta 1761 bitartean egin ziran, etenaldi barik, Santiago de Ordorica errematatzaileak eta Juan de Guezala maisu harginak zuzenduta8<\/sup>BFAH-AHFB JCR1776\/004.<\/span><\/span><\/span>, beti be, Vega maisuak berak gainbegiratuta9<\/sup>Ibid. Esaterako, 1758ko apirilaren 13an jaso ebenez, 20 erreal ordaindu eutsiezan trazagileari, bi egunez Lemoara joateko, obrea zelan joian ikusteko eta kontratisteari kanpantorrea eta altarea egiteko moduen inguruan gomendioak emoteko.<\/span><\/span><\/span>. Soldaten eta materialen gastu handiei aurre egiteko, hamarrenaren heren bi ordaintzeaz salbuestea lortu eben10<\/sup>Ibidem.1756<\/span><\/span><\/span>, eta diru hori eraikuntzan erabili eben oso-osorik. Lanek iraun eben bitartean, hurbileko San Inazio ermitara eroan eben Txit Saindua.<\/p>\n<\/p>\nHurrengo urteetan, egiteko egozan lan txikiak errematau eta bigarren mailako lan batzuk osotu ebezan: presbiterioko harrizko zoladura egitea (1762)11<\/sup>Ibidem. 1762ko martxoaren 1a. Joseph Ardanza harginak egina.<\/span><\/span><\/span>, atarian ur bedeinkaturako ontzi bat ipintea (1763)12<\/sup>Ibidem. 1763ko maiatzaren 3a.<\/span><\/span><\/span>, ate nagusian aurre-atea jartea (1789)13<\/sup>Ibidem. 1789ko zemendiaren 10a. 55 erreal ordaindu ziran lan horren truke.<\/span><\/span><\/span>, etab. Hortik aurrera, konponketa-lan txikiagoak egin ziran, esaterako, 1832-1833 artekoa14<\/sup>Add a Tooltip Text<\/span><\/span><\/span>, baina ez eutsien eragin tenpluaren oinarrizko egitureari. Kanpantorreak eta hango eskilarek bakarrik sortu ebezan arazo errepikakor batzuk, eta ez ziran inoiz erabat konpondu. Izan be, barriro ekin eutseen 1804an, 1827an, 1846an, 1852an eta 1855ean eta, azkenekoz, Gerra Zibilaren ostean15<\/sup>Ibidem. L.F. n. 1804an, 175 erreal eta 27 marabedi ordaindu ebezan torrea eta eskilarak konpontzeagaitik. Gero, 1827an, 932 errealeko beste partida bat erregistrau ebn, eleizan eta torrean obrak egiteko. Ibidem.L.F. n (1829-1922). 1846an, 36 erreal gastau ebezan torrearen aretoan egindako behar batzuetarako, eta 1852an eskilarearen zati bat barritu eben, 143 errealeko gastua eginda. 1853an 171 errealeko beste partida bat dago jasota, kanpantorreko aretoa konpontzeko, eta 1855ean, gauza bererako, 2.305 errealeko beste ordainketa bat jaso zan. YBARRA, J.: Cat\u00e1logo... lanak (512) gerraostean egindako konponketei buruzko albiste labur bat emoten dau.<\/span><\/span><\/span>. 1944an, parrokiako kontuen arabera, torreko eskilarearen obrea egin zan. Horretarako, 2.160,02 pezeta ordainduta, 2.100 kilo burdina ipini ebezan eta, ondorioz, eskilararen eta barrua zarpietako lanen kostua 3.500 pezetara ailegau zan16<\/sup>AHEB-BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signaturea. 1944ko kontuak.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nDenpora batez, atarian, udaletxe modura erabilten eben areto itxi bat egon zan, baina, 1888an, Jos\u00e9 Bustinzak eratsi egin eban17<\/sup>Ibid. L.F.III Guztira 400 erreal ordaindu ebezan ataria eratsi eta konpontzeagaitik.<\/span><\/span><\/span>, eta jatorrizko itxurea emon eutsan atzera atariari.<\/p>\n<\/p>\n1891n, sakristia zaharra handitzea proponidu eben. Garai hatan, kurutzadurearen besoaren eta absidearen artean sortzen zan hegoaldeko ertzean egoan. Horretarako, Bartolome de Alc\u00edbar zeanuritar obra-maisuari enkargau eutsien proiektua, eta harek 3.854,81 pezetako kostua ezarri eutsan obreari. Helburua zan sakristia zaharraren ondoren eta burualdearen perimetroari jarraituz, iparraldeko besoraino, honako honeek egitea: lokal bat idazmahaia eta liburu-artxiboa jarteko, beste lokal bat maiordomoentzat eta publiko orokorrarentzat, komun bi eta sarbide barri bat presbiteriotik sartzeko, sakristian egoanagazko simetrian. Obrea emoten ebana baino gatxagoa zan, lurraren desnibelaren arazoa konpondu behar zalako. Horretarako, horma handi loditu bat eregi eben, zimenduak bermatzeko. Era berean, obra-proiektuan jasota egoan aurreko eraikinagaz bat etorren obra bat egitea. Hau da, handitze-lanetan, gola-erako erlatx perimetrala eta tenpluaren aparailuak imitau behar ziran, bai eta sakristia zaharreko harlanduzko ertzak be, iparraldean beste ertz bat sortzeko18<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1828-1922, 2472\/003-00 signaturea. 1891ko kontuak eta Askotariko Paperak, 2475\/002-00 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Pascasio de Bustinzari esleitu eutsien proiektua, 13.500 errealen truke (3.225 pezeta), eta Bustinzak berak urtebete geroago egindako zenbait hobekuntzaren ondoren lortutako emoitza gaur egun be ikusten da, nahi-ta bao batzuk aldatu diran Ebanjelioaren horman eta beste batzuk egin diran sotoaren parean.<\/p>\n<\/p>\nTenpluaren azken zaharbarritze garrantzitsuak 1993an egin ebezan: hormak zarpiau, sakristiaren sabaia bota, teilatuan konponketa batzuk egin eta estalgia osotu eben adreiluzko trenkadeagaz19<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenplua konpontzeko obrei buruzko espedientea, 1988-1995, D2-0064\/014 signaturea.<\/span><\/span><\/span>; eta 1998an, Jos\u00e9 Floren Urutxurtu arkitektoaren proiektuari jarraituz, eleizako kupulea eta torrea konpondu ebezan20<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenpluko torrea konpontzeko eta zenbait lokal gaitzeko obrei buruzko espedientea, 1996-2000, D2-0047\/006 signaturea.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n[\/et_pb_text][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/46-Escalera-2-Santa-Maria-Lemoa.jpg\"){kind=link}
![[47]<\/a>. Horretara sartzeko, dinteldun pasabide bat egoan presbiterioan, eta hondino be hortxe dago](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/47-Sacristia-1-Santa-Maria-Lemoa.jpg\"){kind=link}
![[48]<\/a>. Eraikinaren gainerako atalak lez egin eben, baita gola-erako erlatxa be, oraindokarren kontserbetan dauana.<\/p>\n<\/p>\nBaina, ikusiko dogun lez, 1891n handitu egin eben, absidea guztiz inguratzen eben gela batzuk gehituta [49]<\/a>. Dirudienez, obra barrian erlatxeko piezak berrerabili ebezan, amaitu ziran arte (hegoaldeko alde osoan eta ipar-sortaldeko ertzean ikusi daitekez), eta harlandurik geratu ez zanean zelanbaiteko imitazinoa egin eben, teilatuaren hegalari batasuna emoteko asmoz.<\/p>\n<\/p>\nGainera, leku horretan lurraren desnibela nabarmen handitzen zala aprobetxatuz, handitze-lanek aukerea emon eben tenpluan soto zabal bat egiteko.<\/p>\n<\/p>\nXX. mendearen amaieran, gela horreek guztiak barritu egin ziran, eta gaur egun interes bako guneak dira, sabai aizunagaz estalduak eta leiho dinteldun batzukaz argiztatuak.<\/p>\n<\/p>\nAtaria<\/b>, jatorrian, bertatik igaroteko modukoa zan, transeptuaren besoen arteko perimetroan eta torrearen gorputzaren azpian, baina, gero, itxi egin eben iparraldeko erdian, gunea aprobetxau eta gela osogarriak eregiteko (eguneroko kapila, parrokiako bulegoa…) [50]<\/a>. Nabera zabaltzen dira iparraldeko ate zaharraren eta burualdean dagoan sarbide dinteldun barri baten bidez, zeinak aurrekoak imitetan dituan. Burualdea inguratzen daben gelak lez, sabai aizunez estalduta dagoz, eta leiho dinteldunak daukiez argitzeko, guztiak obra barrikoak.<\/p>\n<\/p>\nHalanda ze, jatorrizko atariaren hegoaldeko erdian baino ezin da ibili orain [51]<\/a>. Sartaldean horma batez itxita dago, eta harlangatxezko petrilez babestua hegoaldean. Estalgia terraza modukoa da, oin dala gitxi egina, eta zutabe batzuen bidez eutsia. Guztia hormigoizkoa da, eta material bera erabili da zoruan eta eleizearen hormei atxikitako banku jarraituan.<\/p>\n<\/p>\nHiru igarobide ditu, bat kanpantorrearen azpian eta beste bi plazara edegita. Azken bi horreek ur-jauzi erako eskilarak daukiez lurraren desnibela gainditzeko [52]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nGuztia XX. mendeko burdin hesi bategaz dago itxita.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko eremu horretan, gaur egungo estalgiaren gainetik, hondino be arkupe zaharraren isurkia ikusi daiteke, gaur egungoa baino apur bat gorago. Isuri bakarreko teilape baten ohiko ereduaren arabera eginda egoan.<\/p>\n<\/p>\nAzaldutakotik ondorioztatzen danez, Euskal Herrian barrokoaren amaieran egon zan arkitektura soil eta klasizistearen eredu bikaina da Lemoako Andra Mari. Ez dauka ia apaingarririk, eta horrek \u2013zelanbait\u2013 edertasunaren kontzeptu jakin bat indartzen dau: oinplanoaren eta altzaerearen simetria perfektuaren bidez eta eraikuntza-elementuen arteko zenbakizko erlazio harmoniatsuetan bilatu dan kontzeptu bat. Arabere erakargarriagoa da goitik behera eta denpora-tarte labur baten berreregi ebelako, eta ondoren ez jakolako egin gehikuntza edo ezabapenik, jatorrizko proiektua desitxuratuko ebanik. Horregaitik, XVIII. mendearen erdikaldeko Bizkaiko arkitekturearen paradigmearen balioa dauka. Formearen planteamentuari jagokonez, Bediako parrokiaren, Urdu\u00f1ako Antiguako Andra Mariaren Santutegiaren \u2013arkitekto beraren lanik goiztiarrena\u2013 eta Udiarragako Santutegia egiteko handik urte batzuetara Juan de Iturburu maisuak marraztu eban diseinuaren antzekoa da.<\/p>\n<\/p>\nLemoako jatorrizko eleizeak akats asko eukazan egin zanetik, XVII. mendeko lehenengo urteetatik, gitxienez. Bizkaiko eleiza askotan lez, gangea ez zan guztiz osotu, baliabide falteagaitik, eta atzeko erdikalde osoak teilape prekario bat eukan estalgi. 1616an, erretoreak adierazo eban absideko hormea sabelduta egoala, kanpantorrea erabat hondatuta, eta nabeko hilobiak oso egoera txarrean 3<\/sup>A.O.S., Eleizearen Patronatua, 184-200. Lemoa-Andra Mari. 1616ko ikerketea.<\/span><\/span><\/span>. 1640an, gotzainaren bisita baten ostean, Sebastian Zabala eta Francisco Linaza arotzek preminazko konponketa batzuk egin ebezan teilatu-zurajean 4<\/sup>AHEB-BEHA., Lemona: Santa Mar\u00eda de la Natividad, L.F. 1 (1625-1723).<\/span><\/span><\/span>, eta, urte bi geroago, Juan de Aranak tenpluaren hormak luzidu ebazan5<\/sup>Ibid., 1642. Lan hagaitik 612 erreal kobrau ebazan. Urte berean, Pedro Odriozola arotzari eta Andr\u00e9s Belaortegui errementariari eleizako \u201coholtzea\u201d konpontzeko eskatu eutseen.<\/span><\/span><\/span>, baina inoiz ez zan obra handiagorik egin.<\/p>\n<\/p>\nDirudienez, XVIII. mendearen erdikaldean egoerea jasanezina zan. Izan be, 1754an, eraikina aztertzeko eskatu eutseen hargin batzuei, eraikina zutik manteniduteko zer egin ete eitekean argitu eien6<\/sup>Ibid. L.F. n (1722-1828).1754.<\/span><\/span><\/span>. Adituek ondorioztatu ei eben guztiz barritzea zala onena, eta hurrengo urtean mezulari bat bialdu eben Antonio de Vega arkitekto ospetsuari deitzeko, eta harek hartzeko diseinua egiteko ardurea7<\/sup>Ibid. 1754ko urriaren 23a.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBerreragite-lanak 1757 eta 1761 bitartean egin ziran, etenaldi barik, Santiago de Ordorica errematatzaileak eta Juan de Guezala maisu harginak zuzenduta8<\/sup>BFAH-AHFB JCR1776\/004.<\/span><\/span><\/span>, beti be, Vega maisuak berak gainbegiratuta9<\/sup>Ibid. Esaterako, 1758ko apirilaren 13an jaso ebenez, 20 erreal ordaindu eutsiezan trazagileari, bi egunez Lemoara joateko, obrea zelan joian ikusteko eta kontratisteari kanpantorrea eta altarea egiteko moduen inguruan gomendioak emoteko.<\/span><\/span><\/span>. Soldaten eta materialen gastu handiei aurre egiteko, hamarrenaren heren bi ordaintzeaz salbuestea lortu eben10<\/sup>Ibidem.1756<\/span><\/span><\/span>, eta diru hori eraikuntzan erabili eben oso-osorik. Lanek iraun eben bitartean, hurbileko San Inazio ermitara eroan eben Txit Saindua.<\/p>\n<\/p>\nHurrengo urteetan, egiteko egozan lan txikiak errematau eta bigarren mailako lan batzuk osotu ebezan: presbiterioko harrizko zoladura egitea (1762)11<\/sup>Ibidem. 1762ko martxoaren 1a. Joseph Ardanza harginak egina.<\/span><\/span><\/span>, atarian ur bedeinkaturako ontzi bat ipintea (1763)12<\/sup>Ibidem. 1763ko maiatzaren 3a.<\/span><\/span><\/span>, ate nagusian aurre-atea jartea (1789)13<\/sup>Ibidem. 1789ko zemendiaren 10a. 55 erreal ordaindu ziran lan horren truke.<\/span><\/span><\/span>, etab. Hortik aurrera, konponketa-lan txikiagoak egin ziran, esaterako, 1832-1833 artekoa14<\/sup>Add a Tooltip Text<\/span><\/span><\/span>, baina ez eutsien eragin tenpluaren oinarrizko egitureari. Kanpantorreak eta hango eskilarek bakarrik sortu ebezan arazo errepikakor batzuk, eta ez ziran inoiz erabat konpondu. Izan be, barriro ekin eutseen 1804an, 1827an, 1846an, 1852an eta 1855ean eta, azkenekoz, Gerra Zibilaren ostean15<\/sup>Ibidem. L.F. n. 1804an, 175 erreal eta 27 marabedi ordaindu ebezan torrea eta eskilarak konpontzeagaitik. Gero, 1827an, 932 errealeko beste partida bat erregistrau ebn, eleizan eta torrean obrak egiteko. Ibidem.L.F. n (1829-1922). 1846an, 36 erreal gastau ebezan torrearen aretoan egindako behar batzuetarako, eta 1852an eskilarearen zati bat barritu eben, 143 errealeko gastua eginda. 1853an 171 errealeko beste partida bat dago jasota, kanpantorreko aretoa konpontzeko, eta 1855ean, gauza bererako, 2.305 errealeko beste ordainketa bat jaso zan. YBARRA, J.: Cat\u00e1logo... lanak (512) gerraostean egindako konponketei buruzko albiste labur bat emoten dau.<\/span><\/span><\/span>. 1944an, parrokiako kontuen arabera, torreko eskilarearen obrea egin zan. Horretarako, 2.160,02 pezeta ordainduta, 2.100 kilo burdina ipini ebezan eta, ondorioz, eskilararen eta barrua zarpietako lanen kostua 3.500 pezetara ailegau zan16<\/sup>AHEB-BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signaturea. 1944ko kontuak.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nDenpora batez, atarian, udaletxe modura erabilten eben areto itxi bat egon zan, baina, 1888an, Jos\u00e9 Bustinzak eratsi egin eban17<\/sup>Ibid. L.F.III Guztira 400 erreal ordaindu ebezan ataria eratsi eta konpontzeagaitik.<\/span><\/span><\/span>, eta jatorrizko itxurea emon eutsan atzera atariari.<\/p>\n<\/p>\n1891n, sakristia zaharra handitzea proponidu eben. Garai hatan, kurutzadurearen besoaren eta absidearen artean sortzen zan hegoaldeko ertzean egoan. Horretarako, Bartolome de Alc\u00edbar zeanuritar obra-maisuari enkargau eutsien proiektua, eta harek 3.854,81 pezetako kostua ezarri eutsan obreari. Helburua zan sakristia zaharraren ondoren eta burualdearen perimetroari jarraituz, iparraldeko besoraino, honako honeek egitea: lokal bat idazmahaia eta liburu-artxiboa jarteko, beste lokal bat maiordomoentzat eta publiko orokorrarentzat, komun bi eta sarbide barri bat presbiteriotik sartzeko, sakristian egoanagazko simetrian. Obrea emoten ebana baino gatxagoa zan, lurraren desnibelaren arazoa konpondu behar zalako. Horretarako, horma handi loditu bat eregi eben, zimenduak bermatzeko. Era berean, obra-proiektuan jasota egoan aurreko eraikinagaz bat etorren obra bat egitea. Hau da, handitze-lanetan, gola-erako erlatx perimetrala eta tenpluaren aparailuak imitau behar ziran, bai eta sakristia zaharreko harlanduzko ertzak be, iparraldean beste ertz bat sortzeko18<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1828-1922, 2472\/003-00 signaturea. 1891ko kontuak eta Askotariko Paperak, 2475\/002-00 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Pascasio de Bustinzari esleitu eutsien proiektua, 13.500 errealen truke (3.225 pezeta), eta Bustinzak berak urtebete geroago egindako zenbait hobekuntzaren ondoren lortutako emoitza gaur egun be ikusten da, nahi-ta bao batzuk aldatu diran Ebanjelioaren horman eta beste batzuk egin diran sotoaren parean.<\/p>\n<\/p>\nTenpluaren azken zaharbarritze garrantzitsuak 1993an egin ebezan: hormak zarpiau, sakristiaren sabaia bota, teilatuan konponketa batzuk egin eta estalgia osotu eben adreiluzko trenkadeagaz19<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenplua konpontzeko obrei buruzko espedientea, 1988-1995, D2-0064\/014 signaturea.<\/span><\/span><\/span>; eta 1998an, Jos\u00e9 Floren Urutxurtu arkitektoaren proiektuari jarraituz, eleizako kupulea eta torrea konpondu ebezan20<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenpluko torrea konpontzeko eta zenbait lokal gaitzeko obrei buruzko espedientea, 1996-2000, D2-0047\/006 signaturea.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n[\/et_pb_text][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/48-Acceso-4-Santa-Maria-Lemoa.jpg\"){kind=link}
![[49]<\/a>. Dirudienez, obra barrian erlatxeko piezak berrerabili ebezan, amaitu ziran arte (hegoaldeko alde osoan eta ipar-sortaldeko ertzean ikusi daitekez), eta harlandurik geratu ez zanean zelanbaiteko imitazinoa egin eben, teilatuaren hegalari batasuna emoteko asmoz.<\/p>\n<\/p>\nGainera, leku horretan lurraren desnibela nabarmen handitzen zala aprobetxatuz, handitze-lanek aukerea emon eben tenpluan soto zabal bat egiteko.<\/p>\n<\/p>\nXX. mendearen amaieran, gela horreek guztiak barritu egin ziran, eta gaur egun interes bako guneak dira, sabai aizunagaz estalduak eta leiho dinteldun batzukaz argiztatuak.<\/p>\n<\/p>\nAtaria<\/b>, jatorrian, bertatik igaroteko modukoa zan, transeptuaren besoen arteko perimetroan eta torrearen gorputzaren azpian, baina, gero, itxi egin eben iparraldeko erdian, gunea aprobetxau eta gela osogarriak eregiteko (eguneroko kapila, parrokiako bulegoa…) [50]<\/a>. Nabera zabaltzen dira iparraldeko ate zaharraren eta burualdean dagoan sarbide dinteldun barri baten bidez, zeinak aurrekoak imitetan dituan. Burualdea inguratzen daben gelak lez, sabai aizunez estalduta dagoz, eta leiho dinteldunak daukiez argitzeko, guztiak obra barrikoak.<\/p>\n<\/p>\nHalanda ze, jatorrizko atariaren hegoaldeko erdian baino ezin da ibili orain [51]<\/a>. Sartaldean horma batez itxita dago, eta harlangatxezko petrilez babestua hegoaldean. Estalgia terraza modukoa da, oin dala gitxi egina, eta zutabe batzuen bidez eutsia. Guztia hormigoizkoa da, eta material bera erabili da zoruan eta eleizearen hormei atxikitako banku jarraituan.<\/p>\n<\/p>\nHiru igarobide ditu, bat kanpantorrearen azpian eta beste bi plazara edegita. Azken bi horreek ur-jauzi erako eskilarak daukiez lurraren desnibela gainditzeko [52]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nGuztia XX. mendeko burdin hesi bategaz dago itxita.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko eremu horretan, gaur egungo estalgiaren gainetik, hondino be arkupe zaharraren isurkia ikusi daiteke, gaur egungoa baino apur bat gorago. Isuri bakarreko teilape baten ohiko ereduaren arabera eginda egoan.<\/p>\n<\/p>\nAzaldutakotik ondorioztatzen danez, Euskal Herrian barrokoaren amaieran egon zan arkitektura soil eta klasizistearen eredu bikaina da Lemoako Andra Mari. Ez dauka ia apaingarririk, eta horrek \u2013zelanbait\u2013 edertasunaren kontzeptu jakin bat indartzen dau: oinplanoaren eta altzaerearen simetria perfektuaren bidez eta eraikuntza-elementuen arteko zenbakizko erlazio harmoniatsuetan bilatu dan kontzeptu bat. Arabere erakargarriagoa da goitik behera eta denpora-tarte labur baten berreregi ebelako, eta ondoren ez jakolako egin gehikuntza edo ezabapenik, jatorrizko proiektua desitxuratuko ebanik. Horregaitik, XVIII. mendearen erdikaldeko Bizkaiko arkitekturearen paradigmearen balioa dauka. Formearen planteamentuari jagokonez, Bediako parrokiaren, Urdu\u00f1ako Antiguako Andra Mariaren Santutegiaren \u2013arkitekto beraren lanik goiztiarrena\u2013 eta Udiarragako Santutegia egiteko handik urte batzuetara Juan de Iturburu maisuak marraztu eban diseinuaren antzekoa da.<\/p>\n<\/p>\nLemoako jatorrizko eleizeak akats asko eukazan egin zanetik, XVII. mendeko lehenengo urteetatik, gitxienez. Bizkaiko eleiza askotan lez, gangea ez zan guztiz osotu, baliabide falteagaitik, eta atzeko erdikalde osoak teilape prekario bat eukan estalgi. 1616an, erretoreak adierazo eban absideko hormea sabelduta egoala, kanpantorrea erabat hondatuta, eta nabeko hilobiak oso egoera txarrean 3<\/sup>A.O.S., Eleizearen Patronatua, 184-200. Lemoa-Andra Mari. 1616ko ikerketea.<\/span><\/span><\/span>. 1640an, gotzainaren bisita baten ostean, Sebastian Zabala eta Francisco Linaza arotzek preminazko konponketa batzuk egin ebezan teilatu-zurajean 4<\/sup>AHEB-BEHA., Lemona: Santa Mar\u00eda de la Natividad, L.F. 1 (1625-1723).<\/span><\/span><\/span>, eta, urte bi geroago, Juan de Aranak tenpluaren hormak luzidu ebazan5<\/sup>Ibid., 1642. Lan hagaitik 612 erreal kobrau ebazan. Urte berean, Pedro Odriozola arotzari eta Andr\u00e9s Belaortegui errementariari eleizako \u201coholtzea\u201d konpontzeko eskatu eutseen.<\/span><\/span><\/span>, baina inoiz ez zan obra handiagorik egin.<\/p>\n<\/p>\nDirudienez, XVIII. mendearen erdikaldean egoerea jasanezina zan. Izan be, 1754an, eraikina aztertzeko eskatu eutseen hargin batzuei, eraikina zutik manteniduteko zer egin ete eitekean argitu eien6<\/sup>Ibid. L.F. n (1722-1828).1754.<\/span><\/span><\/span>. Adituek ondorioztatu ei eben guztiz barritzea zala onena, eta hurrengo urtean mezulari bat bialdu eben Antonio de Vega arkitekto ospetsuari deitzeko, eta harek hartzeko diseinua egiteko ardurea7<\/sup>Ibid. 1754ko urriaren 23a.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBerreragite-lanak 1757 eta 1761 bitartean egin ziran, etenaldi barik, Santiago de Ordorica errematatzaileak eta Juan de Guezala maisu harginak zuzenduta8<\/sup>BFAH-AHFB JCR1776\/004.<\/span><\/span><\/span>, beti be, Vega maisuak berak gainbegiratuta9<\/sup>Ibid. Esaterako, 1758ko apirilaren 13an jaso ebenez, 20 erreal ordaindu eutsiezan trazagileari, bi egunez Lemoara joateko, obrea zelan joian ikusteko eta kontratisteari kanpantorrea eta altarea egiteko moduen inguruan gomendioak emoteko.<\/span><\/span><\/span>. Soldaten eta materialen gastu handiei aurre egiteko, hamarrenaren heren bi ordaintzeaz salbuestea lortu eben10<\/sup>Ibidem.1756<\/span><\/span><\/span>, eta diru hori eraikuntzan erabili eben oso-osorik. Lanek iraun eben bitartean, hurbileko San Inazio ermitara eroan eben Txit Saindua.<\/p>\n<\/p>\nHurrengo urteetan, egiteko egozan lan txikiak errematau eta bigarren mailako lan batzuk osotu ebezan: presbiterioko harrizko zoladura egitea (1762)11<\/sup>Ibidem. 1762ko martxoaren 1a. Joseph Ardanza harginak egina.<\/span><\/span><\/span>, atarian ur bedeinkaturako ontzi bat ipintea (1763)12<\/sup>Ibidem. 1763ko maiatzaren 3a.<\/span><\/span><\/span>, ate nagusian aurre-atea jartea (1789)13<\/sup>Ibidem. 1789ko zemendiaren 10a. 55 erreal ordaindu ziran lan horren truke.<\/span><\/span><\/span>, etab. Hortik aurrera, konponketa-lan txikiagoak egin ziran, esaterako, 1832-1833 artekoa14<\/sup>Add a Tooltip Text<\/span><\/span><\/span>, baina ez eutsien eragin tenpluaren oinarrizko egitureari. Kanpantorreak eta hango eskilarek bakarrik sortu ebezan arazo errepikakor batzuk, eta ez ziran inoiz erabat konpondu. Izan be, barriro ekin eutseen 1804an, 1827an, 1846an, 1852an eta 1855ean eta, azkenekoz, Gerra Zibilaren ostean15<\/sup>Ibidem. L.F. n. 1804an, 175 erreal eta 27 marabedi ordaindu ebezan torrea eta eskilarak konpontzeagaitik. Gero, 1827an, 932 errealeko beste partida bat erregistrau ebn, eleizan eta torrean obrak egiteko. Ibidem.L.F. n (1829-1922). 1846an, 36 erreal gastau ebezan torrearen aretoan egindako behar batzuetarako, eta 1852an eskilarearen zati bat barritu eben, 143 errealeko gastua eginda. 1853an 171 errealeko beste partida bat dago jasota, kanpantorreko aretoa konpontzeko, eta 1855ean, gauza bererako, 2.305 errealeko beste ordainketa bat jaso zan. YBARRA, J.: Cat\u00e1logo... lanak (512) gerraostean egindako konponketei buruzko albiste labur bat emoten dau.<\/span><\/span><\/span>. 1944an, parrokiako kontuen arabera, torreko eskilarearen obrea egin zan. Horretarako, 2.160,02 pezeta ordainduta, 2.100 kilo burdina ipini ebezan eta, ondorioz, eskilararen eta barrua zarpietako lanen kostua 3.500 pezetara ailegau zan16<\/sup>AHEB-BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signaturea. 1944ko kontuak.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nDenpora batez, atarian, udaletxe modura erabilten eben areto itxi bat egon zan, baina, 1888an, Jos\u00e9 Bustinzak eratsi egin eban17<\/sup>Ibid. L.F.III Guztira 400 erreal ordaindu ebezan ataria eratsi eta konpontzeagaitik.<\/span><\/span><\/span>, eta jatorrizko itxurea emon eutsan atzera atariari.<\/p>\n<\/p>\n1891n, sakristia zaharra handitzea proponidu eben. Garai hatan, kurutzadurearen besoaren eta absidearen artean sortzen zan hegoaldeko ertzean egoan. Horretarako, Bartolome de Alc\u00edbar zeanuritar obra-maisuari enkargau eutsien proiektua, eta harek 3.854,81 pezetako kostua ezarri eutsan obreari. Helburua zan sakristia zaharraren ondoren eta burualdearen perimetroari jarraituz, iparraldeko besoraino, honako honeek egitea: lokal bat idazmahaia eta liburu-artxiboa jarteko, beste lokal bat maiordomoentzat eta publiko orokorrarentzat, komun bi eta sarbide barri bat presbiteriotik sartzeko, sakristian egoanagazko simetrian. Obrea emoten ebana baino gatxagoa zan, lurraren desnibelaren arazoa konpondu behar zalako. Horretarako, horma handi loditu bat eregi eben, zimenduak bermatzeko. Era berean, obra-proiektuan jasota egoan aurreko eraikinagaz bat etorren obra bat egitea. Hau da, handitze-lanetan, gola-erako erlatx perimetrala eta tenpluaren aparailuak imitau behar ziran, bai eta sakristia zaharreko harlanduzko ertzak be, iparraldean beste ertz bat sortzeko18<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1828-1922, 2472\/003-00 signaturea. 1891ko kontuak eta Askotariko Paperak, 2475\/002-00 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Pascasio de Bustinzari esleitu eutsien proiektua, 13.500 errealen truke (3.225 pezeta), eta Bustinzak berak urtebete geroago egindako zenbait hobekuntzaren ondoren lortutako emoitza gaur egun be ikusten da, nahi-ta bao batzuk aldatu diran Ebanjelioaren horman eta beste batzuk egin diran sotoaren parean.<\/p>\n<\/p>\nTenpluaren azken zaharbarritze garrantzitsuak 1993an egin ebezan: hormak zarpiau, sakristiaren sabaia bota, teilatuan konponketa batzuk egin eta estalgia osotu eben adreiluzko trenkadeagaz19<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenplua konpontzeko obrei buruzko espedientea, 1988-1995, D2-0064\/014 signaturea.<\/span><\/span><\/span>; eta 1998an, Jos\u00e9 Floren Urutxurtu arkitektoaren proiektuari jarraituz, eleizako kupulea eta torrea konpondu ebezan20<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenpluko torrea konpontzeko eta zenbait lokal gaitzeko obrei buruzko espedientea, 1996-2000, D2-0047\/006 signaturea.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n[\/et_pb_text][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/49-Sacristia-2-Santa-Maria-Lemoa.jpg\"){kind=link}
![[50]<\/a>. Nabera zabaltzen dira iparraldeko ate zaharraren eta burualdean dagoan sarbide dinteldun barri baten bidez, zeinak aurrekoak imitetan dituan. Burualdea inguratzen daben gelak lez, sabai aizunez estalduta dagoz, eta leiho dinteldunak daukiez argitzeko, guztiak obra barrikoak.<\/p>\n<\/p>\nHalanda ze, jatorrizko atariaren hegoaldeko erdian baino ezin da ibili orain [51]<\/a>. Sartaldean horma batez itxita dago, eta harlangatxezko petrilez babestua hegoaldean. Estalgia terraza modukoa da, oin dala gitxi egina, eta zutabe batzuen bidez eutsia. Guztia hormigoizkoa da, eta material bera erabili da zoruan eta eleizearen hormei atxikitako banku jarraituan.<\/p>\n<\/p>\nHiru igarobide ditu, bat kanpantorrearen azpian eta beste bi plazara edegita. Azken bi horreek ur-jauzi erako eskilarak daukiez lurraren desnibela gainditzeko [52]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nGuztia XX. mendeko burdin hesi bategaz dago itxita.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko eremu horretan, gaur egungo estalgiaren gainetik, hondino be arkupe zaharraren isurkia ikusi daiteke, gaur egungoa baino apur bat gorago. Isuri bakarreko teilape baten ohiko ereduaren arabera eginda egoan.<\/p>\n<\/p>\nAzaldutakotik ondorioztatzen danez, Euskal Herrian barrokoaren amaieran egon zan arkitektura soil eta klasizistearen eredu bikaina da Lemoako Andra Mari. Ez dauka ia apaingarririk, eta horrek \u2013zelanbait\u2013 edertasunaren kontzeptu jakin bat indartzen dau: oinplanoaren eta altzaerearen simetria perfektuaren bidez eta eraikuntza-elementuen arteko zenbakizko erlazio harmoniatsuetan bilatu dan kontzeptu bat. Arabere erakargarriagoa da goitik behera eta denpora-tarte labur baten berreregi ebelako, eta ondoren ez jakolako egin gehikuntza edo ezabapenik, jatorrizko proiektua desitxuratuko ebanik. Horregaitik, XVIII. mendearen erdikaldeko Bizkaiko arkitekturearen paradigmearen balioa dauka. Formearen planteamentuari jagokonez, Bediako parrokiaren, Urdu\u00f1ako Antiguako Andra Mariaren Santutegiaren \u2013arkitekto beraren lanik goiztiarrena\u2013 eta Udiarragako Santutegia egiteko handik urte batzuetara Juan de Iturburu maisuak marraztu eban diseinuaren antzekoa da.<\/p>\n<\/p>\nLemoako jatorrizko eleizeak akats asko eukazan egin zanetik, XVII. mendeko lehenengo urteetatik, gitxienez. Bizkaiko eleiza askotan lez, gangea ez zan guztiz osotu, baliabide falteagaitik, eta atzeko erdikalde osoak teilape prekario bat eukan estalgi. 1616an, erretoreak adierazo eban absideko hormea sabelduta egoala, kanpantorrea erabat hondatuta, eta nabeko hilobiak oso egoera txarrean 3<\/sup>A.O.S., Eleizearen Patronatua, 184-200. Lemoa-Andra Mari. 1616ko ikerketea.<\/span><\/span><\/span>. 1640an, gotzainaren bisita baten ostean, Sebastian Zabala eta Francisco Linaza arotzek preminazko konponketa batzuk egin ebezan teilatu-zurajean 4<\/sup>AHEB-BEHA., Lemona: Santa Mar\u00eda de la Natividad, L.F. 1 (1625-1723).<\/span><\/span><\/span>, eta, urte bi geroago, Juan de Aranak tenpluaren hormak luzidu ebazan5<\/sup>Ibid., 1642. Lan hagaitik 612 erreal kobrau ebazan. Urte berean, Pedro Odriozola arotzari eta Andr\u00e9s Belaortegui errementariari eleizako \u201coholtzea\u201d konpontzeko eskatu eutseen.<\/span><\/span><\/span>, baina inoiz ez zan obra handiagorik egin.<\/p>\n<\/p>\nDirudienez, XVIII. mendearen erdikaldean egoerea jasanezina zan. Izan be, 1754an, eraikina aztertzeko eskatu eutseen hargin batzuei, eraikina zutik manteniduteko zer egin ete eitekean argitu eien6<\/sup>Ibid. L.F. n (1722-1828).1754.<\/span><\/span><\/span>. Adituek ondorioztatu ei eben guztiz barritzea zala onena, eta hurrengo urtean mezulari bat bialdu eben Antonio de Vega arkitekto ospetsuari deitzeko, eta harek hartzeko diseinua egiteko ardurea7<\/sup>Ibid. 1754ko urriaren 23a.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBerreragite-lanak 1757 eta 1761 bitartean egin ziran, etenaldi barik, Santiago de Ordorica errematatzaileak eta Juan de Guezala maisu harginak zuzenduta8<\/sup>BFAH-AHFB JCR1776\/004.<\/span><\/span><\/span>, beti be, Vega maisuak berak gainbegiratuta9<\/sup>Ibid. Esaterako, 1758ko apirilaren 13an jaso ebenez, 20 erreal ordaindu eutsiezan trazagileari, bi egunez Lemoara joateko, obrea zelan joian ikusteko eta kontratisteari kanpantorrea eta altarea egiteko moduen inguruan gomendioak emoteko.<\/span><\/span><\/span>. Soldaten eta materialen gastu handiei aurre egiteko, hamarrenaren heren bi ordaintzeaz salbuestea lortu eben10<\/sup>Ibidem.1756<\/span><\/span><\/span>, eta diru hori eraikuntzan erabili eben oso-osorik. Lanek iraun eben bitartean, hurbileko San Inazio ermitara eroan eben Txit Saindua.<\/p>\n<\/p>\nHurrengo urteetan, egiteko egozan lan txikiak errematau eta bigarren mailako lan batzuk osotu ebezan: presbiterioko harrizko zoladura egitea (1762)11<\/sup>Ibidem. 1762ko martxoaren 1a. Joseph Ardanza harginak egina.<\/span><\/span><\/span>, atarian ur bedeinkaturako ontzi bat ipintea (1763)12<\/sup>Ibidem. 1763ko maiatzaren 3a.<\/span><\/span><\/span>, ate nagusian aurre-atea jartea (1789)13<\/sup>Ibidem. 1789ko zemendiaren 10a. 55 erreal ordaindu ziran lan horren truke.<\/span><\/span><\/span>, etab. Hortik aurrera, konponketa-lan txikiagoak egin ziran, esaterako, 1832-1833 artekoa14<\/sup>Add a Tooltip Text<\/span><\/span><\/span>, baina ez eutsien eragin tenpluaren oinarrizko egitureari. Kanpantorreak eta hango eskilarek bakarrik sortu ebezan arazo errepikakor batzuk, eta ez ziran inoiz erabat konpondu. Izan be, barriro ekin eutseen 1804an, 1827an, 1846an, 1852an eta 1855ean eta, azkenekoz, Gerra Zibilaren ostean15<\/sup>Ibidem. L.F. n. 1804an, 175 erreal eta 27 marabedi ordaindu ebezan torrea eta eskilarak konpontzeagaitik. Gero, 1827an, 932 errealeko beste partida bat erregistrau ebn, eleizan eta torrean obrak egiteko. Ibidem.L.F. n (1829-1922). 1846an, 36 erreal gastau ebezan torrearen aretoan egindako behar batzuetarako, eta 1852an eskilarearen zati bat barritu eben, 143 errealeko gastua eginda. 1853an 171 errealeko beste partida bat dago jasota, kanpantorreko aretoa konpontzeko, eta 1855ean, gauza bererako, 2.305 errealeko beste ordainketa bat jaso zan. YBARRA, J.: Cat\u00e1logo... lanak (512) gerraostean egindako konponketei buruzko albiste labur bat emoten dau.<\/span><\/span><\/span>. 1944an, parrokiako kontuen arabera, torreko eskilarearen obrea egin zan. Horretarako, 2.160,02 pezeta ordainduta, 2.100 kilo burdina ipini ebezan eta, ondorioz, eskilararen eta barrua zarpietako lanen kostua 3.500 pezetara ailegau zan16<\/sup>AHEB-BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signaturea. 1944ko kontuak.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nDenpora batez, atarian, udaletxe modura erabilten eben areto itxi bat egon zan, baina, 1888an, Jos\u00e9 Bustinzak eratsi egin eban17<\/sup>Ibid. L.F.III Guztira 400 erreal ordaindu ebezan ataria eratsi eta konpontzeagaitik.<\/span><\/span><\/span>, eta jatorrizko itxurea emon eutsan atzera atariari.<\/p>\n<\/p>\n1891n, sakristia zaharra handitzea proponidu eben. Garai hatan, kurutzadurearen besoaren eta absidearen artean sortzen zan hegoaldeko ertzean egoan. Horretarako, Bartolome de Alc\u00edbar zeanuritar obra-maisuari enkargau eutsien proiektua, eta harek 3.854,81 pezetako kostua ezarri eutsan obreari. Helburua zan sakristia zaharraren ondoren eta burualdearen perimetroari jarraituz, iparraldeko besoraino, honako honeek egitea: lokal bat idazmahaia eta liburu-artxiboa jarteko, beste lokal bat maiordomoentzat eta publiko orokorrarentzat, komun bi eta sarbide barri bat presbiteriotik sartzeko, sakristian egoanagazko simetrian. Obrea emoten ebana baino gatxagoa zan, lurraren desnibelaren arazoa konpondu behar zalako. Horretarako, horma handi loditu bat eregi eben, zimenduak bermatzeko. Era berean, obra-proiektuan jasota egoan aurreko eraikinagaz bat etorren obra bat egitea. Hau da, handitze-lanetan, gola-erako erlatx perimetrala eta tenpluaren aparailuak imitau behar ziran, bai eta sakristia zaharreko harlanduzko ertzak be, iparraldean beste ertz bat sortzeko18<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1828-1922, 2472\/003-00 signaturea. 1891ko kontuak eta Askotariko Paperak, 2475\/002-00 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Pascasio de Bustinzari esleitu eutsien proiektua, 13.500 errealen truke (3.225 pezeta), eta Bustinzak berak urtebete geroago egindako zenbait hobekuntzaren ondoren lortutako emoitza gaur egun be ikusten da, nahi-ta bao batzuk aldatu diran Ebanjelioaren horman eta beste batzuk egin diran sotoaren parean.<\/p>\n<\/p>\nTenpluaren azken zaharbarritze garrantzitsuak 1993an egin ebezan: hormak zarpiau, sakristiaren sabaia bota, teilatuan konponketa batzuk egin eta estalgia osotu eben adreiluzko trenkadeagaz19<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenplua konpontzeko obrei buruzko espedientea, 1988-1995, D2-0064\/014 signaturea.<\/span><\/span><\/span>; eta 1998an, Jos\u00e9 Floren Urutxurtu arkitektoaren proiektuari jarraituz, eleizako kupulea eta torrea konpondu ebezan20<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenpluko torrea konpontzeko eta zenbait lokal gaitzeko obrei buruzko espedientea, 1996-2000, D2-0047\/006 signaturea.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n[\/et_pb_text][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/50-Portico-1-Santa-Maria-Lemoa.jpg\"){kind=link}
![[51]<\/a>. Sartaldean horma batez itxita dago, eta harlangatxezko petrilez babestua hegoaldean. Estalgia terraza modukoa da, oin dala gitxi egina, eta zutabe batzuen bidez eutsia. Guztia hormigoizkoa da, eta material bera erabili da zoruan eta eleizearen hormei atxikitako banku jarraituan.<\/p>\n<\/p>\nHiru igarobide ditu, bat kanpantorrearen azpian eta beste bi plazara edegita. Azken bi horreek ur-jauzi erako eskilarak daukiez lurraren desnibela gainditzeko [52]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nGuztia XX. mendeko burdin hesi bategaz dago itxita.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko eremu horretan, gaur egungo estalgiaren gainetik, hondino be arkupe zaharraren isurkia ikusi daiteke, gaur egungoa baino apur bat gorago. Isuri bakarreko teilape baten ohiko ereduaren arabera eginda egoan.<\/p>\n<\/p>\nAzaldutakotik ondorioztatzen danez, Euskal Herrian barrokoaren amaieran egon zan arkitektura soil eta klasizistearen eredu bikaina da Lemoako Andra Mari. Ez dauka ia apaingarririk, eta horrek \u2013zelanbait\u2013 edertasunaren kontzeptu jakin bat indartzen dau: oinplanoaren eta altzaerearen simetria perfektuaren bidez eta eraikuntza-elementuen arteko zenbakizko erlazio harmoniatsuetan bilatu dan kontzeptu bat. Arabere erakargarriagoa da goitik behera eta denpora-tarte labur baten berreregi ebelako, eta ondoren ez jakolako egin gehikuntza edo ezabapenik, jatorrizko proiektua desitxuratuko ebanik. Horregaitik, XVIII. mendearen erdikaldeko Bizkaiko arkitekturearen paradigmearen balioa dauka. Formearen planteamentuari jagokonez, Bediako parrokiaren, Urdu\u00f1ako Antiguako Andra Mariaren Santutegiaren \u2013arkitekto beraren lanik goiztiarrena\u2013 eta Udiarragako Santutegia egiteko handik urte batzuetara Juan de Iturburu maisuak marraztu eban diseinuaren antzekoa da.<\/p>\n<\/p>\nLemoako jatorrizko eleizeak akats asko eukazan egin zanetik, XVII. mendeko lehenengo urteetatik, gitxienez. Bizkaiko eleiza askotan lez, gangea ez zan guztiz osotu, baliabide falteagaitik, eta atzeko erdikalde osoak teilape prekario bat eukan estalgi. 1616an, erretoreak adierazo eban absideko hormea sabelduta egoala, kanpantorrea erabat hondatuta, eta nabeko hilobiak oso egoera txarrean 3<\/sup>A.O.S., Eleizearen Patronatua, 184-200. Lemoa-Andra Mari. 1616ko ikerketea.<\/span><\/span><\/span>. 1640an, gotzainaren bisita baten ostean, Sebastian Zabala eta Francisco Linaza arotzek preminazko konponketa batzuk egin ebezan teilatu-zurajean 4<\/sup>AHEB-BEHA., Lemona: Santa Mar\u00eda de la Natividad, L.F. 1 (1625-1723).<\/span><\/span><\/span>, eta, urte bi geroago, Juan de Aranak tenpluaren hormak luzidu ebazan5<\/sup>Ibid., 1642. Lan hagaitik 612 erreal kobrau ebazan. Urte berean, Pedro Odriozola arotzari eta Andr\u00e9s Belaortegui errementariari eleizako \u201coholtzea\u201d konpontzeko eskatu eutseen.<\/span><\/span><\/span>, baina inoiz ez zan obra handiagorik egin.<\/p>\n<\/p>\nDirudienez, XVIII. mendearen erdikaldean egoerea jasanezina zan. Izan be, 1754an, eraikina aztertzeko eskatu eutseen hargin batzuei, eraikina zutik manteniduteko zer egin ete eitekean argitu eien6<\/sup>Ibid. L.F. n (1722-1828).1754.<\/span><\/span><\/span>. Adituek ondorioztatu ei eben guztiz barritzea zala onena, eta hurrengo urtean mezulari bat bialdu eben Antonio de Vega arkitekto ospetsuari deitzeko, eta harek hartzeko diseinua egiteko ardurea7<\/sup>Ibid. 1754ko urriaren 23a.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBerreragite-lanak 1757 eta 1761 bitartean egin ziran, etenaldi barik, Santiago de Ordorica errematatzaileak eta Juan de Guezala maisu harginak zuzenduta8<\/sup>BFAH-AHFB JCR1776\/004.<\/span><\/span><\/span>, beti be, Vega maisuak berak gainbegiratuta9<\/sup>Ibid. Esaterako, 1758ko apirilaren 13an jaso ebenez, 20 erreal ordaindu eutsiezan trazagileari, bi egunez Lemoara joateko, obrea zelan joian ikusteko eta kontratisteari kanpantorrea eta altarea egiteko moduen inguruan gomendioak emoteko.<\/span><\/span><\/span>. Soldaten eta materialen gastu handiei aurre egiteko, hamarrenaren heren bi ordaintzeaz salbuestea lortu eben10<\/sup>Ibidem.1756<\/span><\/span><\/span>, eta diru hori eraikuntzan erabili eben oso-osorik. Lanek iraun eben bitartean, hurbileko San Inazio ermitara eroan eben Txit Saindua.<\/p>\n<\/p>\nHurrengo urteetan, egiteko egozan lan txikiak errematau eta bigarren mailako lan batzuk osotu ebezan: presbiterioko harrizko zoladura egitea (1762)11<\/sup>Ibidem. 1762ko martxoaren 1a. Joseph Ardanza harginak egina.<\/span><\/span><\/span>, atarian ur bedeinkaturako ontzi bat ipintea (1763)12<\/sup>Ibidem. 1763ko maiatzaren 3a.<\/span><\/span><\/span>, ate nagusian aurre-atea jartea (1789)13<\/sup>Ibidem. 1789ko zemendiaren 10a. 55 erreal ordaindu ziran lan horren truke.<\/span><\/span><\/span>, etab. Hortik aurrera, konponketa-lan txikiagoak egin ziran, esaterako, 1832-1833 artekoa14<\/sup>Add a Tooltip Text<\/span><\/span><\/span>, baina ez eutsien eragin tenpluaren oinarrizko egitureari. Kanpantorreak eta hango eskilarek bakarrik sortu ebezan arazo errepikakor batzuk, eta ez ziran inoiz erabat konpondu. Izan be, barriro ekin eutseen 1804an, 1827an, 1846an, 1852an eta 1855ean eta, azkenekoz, Gerra Zibilaren ostean15<\/sup>Ibidem. L.F. n. 1804an, 175 erreal eta 27 marabedi ordaindu ebezan torrea eta eskilarak konpontzeagaitik. Gero, 1827an, 932 errealeko beste partida bat erregistrau ebn, eleizan eta torrean obrak egiteko. Ibidem.L.F. n (1829-1922). 1846an, 36 erreal gastau ebezan torrearen aretoan egindako behar batzuetarako, eta 1852an eskilarearen zati bat barritu eben, 143 errealeko gastua eginda. 1853an 171 errealeko beste partida bat dago jasota, kanpantorreko aretoa konpontzeko, eta 1855ean, gauza bererako, 2.305 errealeko beste ordainketa bat jaso zan. YBARRA, J.: Cat\u00e1logo... lanak (512) gerraostean egindako konponketei buruzko albiste labur bat emoten dau.<\/span><\/span><\/span>. 1944an, parrokiako kontuen arabera, torreko eskilarearen obrea egin zan. Horretarako, 2.160,02 pezeta ordainduta, 2.100 kilo burdina ipini ebezan eta, ondorioz, eskilararen eta barrua zarpietako lanen kostua 3.500 pezetara ailegau zan16<\/sup>AHEB-BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signaturea. 1944ko kontuak.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nDenpora batez, atarian, udaletxe modura erabilten eben areto itxi bat egon zan, baina, 1888an, Jos\u00e9 Bustinzak eratsi egin eban17<\/sup>Ibid. L.F.III Guztira 400 erreal ordaindu ebezan ataria eratsi eta konpontzeagaitik.<\/span><\/span><\/span>, eta jatorrizko itxurea emon eutsan atzera atariari.<\/p>\n<\/p>\n1891n, sakristia zaharra handitzea proponidu eben. Garai hatan, kurutzadurearen besoaren eta absidearen artean sortzen zan hegoaldeko ertzean egoan. Horretarako, Bartolome de Alc\u00edbar zeanuritar obra-maisuari enkargau eutsien proiektua, eta harek 3.854,81 pezetako kostua ezarri eutsan obreari. Helburua zan sakristia zaharraren ondoren eta burualdearen perimetroari jarraituz, iparraldeko besoraino, honako honeek egitea: lokal bat idazmahaia eta liburu-artxiboa jarteko, beste lokal bat maiordomoentzat eta publiko orokorrarentzat, komun bi eta sarbide barri bat presbiteriotik sartzeko, sakristian egoanagazko simetrian. Obrea emoten ebana baino gatxagoa zan, lurraren desnibelaren arazoa konpondu behar zalako. Horretarako, horma handi loditu bat eregi eben, zimenduak bermatzeko. Era berean, obra-proiektuan jasota egoan aurreko eraikinagaz bat etorren obra bat egitea. Hau da, handitze-lanetan, gola-erako erlatx perimetrala eta tenpluaren aparailuak imitau behar ziran, bai eta sakristia zaharreko harlanduzko ertzak be, iparraldean beste ertz bat sortzeko18<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1828-1922, 2472\/003-00 signaturea. 1891ko kontuak eta Askotariko Paperak, 2475\/002-00 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Pascasio de Bustinzari esleitu eutsien proiektua, 13.500 errealen truke (3.225 pezeta), eta Bustinzak berak urtebete geroago egindako zenbait hobekuntzaren ondoren lortutako emoitza gaur egun be ikusten da, nahi-ta bao batzuk aldatu diran Ebanjelioaren horman eta beste batzuk egin diran sotoaren parean.<\/p>\n<\/p>\nTenpluaren azken zaharbarritze garrantzitsuak 1993an egin ebezan: hormak zarpiau, sakristiaren sabaia bota, teilatuan konponketa batzuk egin eta estalgia osotu eben adreiluzko trenkadeagaz19<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenplua konpontzeko obrei buruzko espedientea, 1988-1995, D2-0064\/014 signaturea.<\/span><\/span><\/span>; eta 1998an, Jos\u00e9 Floren Urutxurtu arkitektoaren proiektuari jarraituz, eleizako kupulea eta torrea konpondu ebezan20<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenpluko torrea konpontzeko eta zenbait lokal gaitzeko obrei buruzko espedientea, 1996-2000, D2-0047\/006 signaturea.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n[\/et_pb_text][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/51-Portico-2-Santa-Maria-Lemoa.jpg\"){kind=link}
![[52]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nGuztia XX. mendeko burdin hesi bategaz dago itxita.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldeko eremu horretan, gaur egungo estalgiaren gainetik, hondino be arkupe zaharraren isurkia ikusi daiteke, gaur egungoa baino apur bat gorago. Isuri bakarreko teilape baten ohiko ereduaren arabera eginda egoan.<\/p>\n<\/p>\nAzaldutakotik ondorioztatzen danez, Euskal Herrian barrokoaren amaieran egon zan arkitektura soil eta klasizistearen eredu bikaina da Lemoako Andra Mari. Ez dauka ia apaingarririk, eta horrek \u2013zelanbait\u2013 edertasunaren kontzeptu jakin bat indartzen dau: oinplanoaren eta altzaerearen simetria perfektuaren bidez eta eraikuntza-elementuen arteko zenbakizko erlazio harmoniatsuetan bilatu dan kontzeptu bat. Arabere erakargarriagoa da goitik behera eta denpora-tarte labur baten berreregi ebelako, eta ondoren ez jakolako egin gehikuntza edo ezabapenik, jatorrizko proiektua desitxuratuko ebanik. Horregaitik, XVIII. mendearen erdikaldeko Bizkaiko arkitekturearen paradigmearen balioa dauka. Formearen planteamentuari jagokonez, Bediako parrokiaren, Urdu\u00f1ako Antiguako Andra Mariaren Santutegiaren \u2013arkitekto beraren lanik goiztiarrena\u2013 eta Udiarragako Santutegia egiteko handik urte batzuetara Juan de Iturburu maisuak marraztu eban diseinuaren antzekoa da.<\/p>\n<\/p>\nLemoako jatorrizko eleizeak akats asko eukazan egin zanetik, XVII. mendeko lehenengo urteetatik, gitxienez. Bizkaiko eleiza askotan lez, gangea ez zan guztiz osotu, baliabide falteagaitik, eta atzeko erdikalde osoak teilape prekario bat eukan estalgi. 1616an, erretoreak adierazo eban absideko hormea sabelduta egoala, kanpantorrea erabat hondatuta, eta nabeko hilobiak oso egoera txarrean 3<\/sup>A.O.S., Eleizearen Patronatua, 184-200. Lemoa-Andra Mari. 1616ko ikerketea.<\/span><\/span><\/span>. 1640an, gotzainaren bisita baten ostean, Sebastian Zabala eta Francisco Linaza arotzek preminazko konponketa batzuk egin ebezan teilatu-zurajean 4<\/sup>AHEB-BEHA., Lemona: Santa Mar\u00eda de la Natividad, L.F. 1 (1625-1723).<\/span><\/span><\/span>, eta, urte bi geroago, Juan de Aranak tenpluaren hormak luzidu ebazan5<\/sup>Ibid., 1642. Lan hagaitik 612 erreal kobrau ebazan. Urte berean, Pedro Odriozola arotzari eta Andr\u00e9s Belaortegui errementariari eleizako \u201coholtzea\u201d konpontzeko eskatu eutseen.<\/span><\/span><\/span>, baina inoiz ez zan obra handiagorik egin.<\/p>\n<\/p>\nDirudienez, XVIII. mendearen erdikaldean egoerea jasanezina zan. Izan be, 1754an, eraikina aztertzeko eskatu eutseen hargin batzuei, eraikina zutik manteniduteko zer egin ete eitekean argitu eien6<\/sup>Ibid. L.F. n (1722-1828).1754.<\/span><\/span><\/span>. Adituek ondorioztatu ei eben guztiz barritzea zala onena, eta hurrengo urtean mezulari bat bialdu eben Antonio de Vega arkitekto ospetsuari deitzeko, eta harek hartzeko diseinua egiteko ardurea7<\/sup>Ibid. 1754ko urriaren 23a.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBerreragite-lanak 1757 eta 1761 bitartean egin ziran, etenaldi barik, Santiago de Ordorica errematatzaileak eta Juan de Guezala maisu harginak zuzenduta8<\/sup>BFAH-AHFB JCR1776\/004.<\/span><\/span><\/span>, beti be, Vega maisuak berak gainbegiratuta9<\/sup>Ibid. Esaterako, 1758ko apirilaren 13an jaso ebenez, 20 erreal ordaindu eutsiezan trazagileari, bi egunez Lemoara joateko, obrea zelan joian ikusteko eta kontratisteari kanpantorrea eta altarea egiteko moduen inguruan gomendioak emoteko.<\/span><\/span><\/span>. Soldaten eta materialen gastu handiei aurre egiteko, hamarrenaren heren bi ordaintzeaz salbuestea lortu eben10<\/sup>Ibidem.1756<\/span><\/span><\/span>, eta diru hori eraikuntzan erabili eben oso-osorik. Lanek iraun eben bitartean, hurbileko San Inazio ermitara eroan eben Txit Saindua.<\/p>\n<\/p>\nHurrengo urteetan, egiteko egozan lan txikiak errematau eta bigarren mailako lan batzuk osotu ebezan: presbiterioko harrizko zoladura egitea (1762)11<\/sup>Ibidem. 1762ko martxoaren 1a. Joseph Ardanza harginak egina.<\/span><\/span><\/span>, atarian ur bedeinkaturako ontzi bat ipintea (1763)12<\/sup>Ibidem. 1763ko maiatzaren 3a.<\/span><\/span><\/span>, ate nagusian aurre-atea jartea (1789)13<\/sup>Ibidem. 1789ko zemendiaren 10a. 55 erreal ordaindu ziran lan horren truke.<\/span><\/span><\/span>, etab. Hortik aurrera, konponketa-lan txikiagoak egin ziran, esaterako, 1832-1833 artekoa14<\/sup>Add a Tooltip Text<\/span><\/span><\/span>, baina ez eutsien eragin tenpluaren oinarrizko egitureari. Kanpantorreak eta hango eskilarek bakarrik sortu ebezan arazo errepikakor batzuk, eta ez ziran inoiz erabat konpondu. Izan be, barriro ekin eutseen 1804an, 1827an, 1846an, 1852an eta 1855ean eta, azkenekoz, Gerra Zibilaren ostean15<\/sup>Ibidem. L.F. n. 1804an, 175 erreal eta 27 marabedi ordaindu ebezan torrea eta eskilarak konpontzeagaitik. Gero, 1827an, 932 errealeko beste partida bat erregistrau ebn, eleizan eta torrean obrak egiteko. Ibidem.L.F. n (1829-1922). 1846an, 36 erreal gastau ebezan torrearen aretoan egindako behar batzuetarako, eta 1852an eskilarearen zati bat barritu eben, 143 errealeko gastua eginda. 1853an 171 errealeko beste partida bat dago jasota, kanpantorreko aretoa konpontzeko, eta 1855ean, gauza bererako, 2.305 errealeko beste ordainketa bat jaso zan. YBARRA, J.: Cat\u00e1logo... lanak (512) gerraostean egindako konponketei buruzko albiste labur bat emoten dau.<\/span><\/span><\/span>. 1944an, parrokiako kontuen arabera, torreko eskilarearen obrea egin zan. Horretarako, 2.160,02 pezeta ordainduta, 2.100 kilo burdina ipini ebezan eta, ondorioz, eskilararen eta barrua zarpietako lanen kostua 3.500 pezetara ailegau zan16<\/sup>AHEB-BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1925-1986, 2477\/001-00 signaturea. 1944ko kontuak.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nDenpora batez, atarian, udaletxe modura erabilten eben areto itxi bat egon zan, baina, 1888an, Jos\u00e9 Bustinzak eratsi egin eban17<\/sup>Ibid. L.F.III Guztira 400 erreal ordaindu ebezan ataria eratsi eta konpontzeagaitik.<\/span><\/span><\/span>, eta jatorrizko itxurea emon eutsan atzera atariari.<\/p>\n<\/p>\n1891n, sakristia zaharra handitzea proponidu eben. Garai hatan, kurutzadurearen besoaren eta absidearen artean sortzen zan hegoaldeko ertzean egoan. Horretarako, Bartolome de Alc\u00edbar zeanuritar obra-maisuari enkargau eutsien proiektua, eta harek 3.854,81 pezetako kostua ezarri eutsan obreari. Helburua zan sakristia zaharraren ondoren eta burualdearen perimetroari jarraituz, iparraldeko besoraino, honako honeek egitea: lokal bat idazmahaia eta liburu-artxiboa jarteko, beste lokal bat maiordomoentzat eta publiko orokorrarentzat, komun bi eta sarbide barri bat presbiteriotik sartzeko, sakristian egoanagazko simetrian. Obrea emoten ebana baino gatxagoa zan, lurraren desnibelaren arazoa konpondu behar zalako. Horretarako, horma handi loditu bat eregi eben, zimenduak bermatzeko. Era berean, obra-proiektuan jasota egoan aurreko eraikinagaz bat etorren obra bat egitea. Hau da, handitze-lanetan, gola-erako erlatx perimetrala eta tenpluaren aparailuak imitau behar ziran, bai eta sakristia zaharreko harlanduzko ertzak be, iparraldean beste ertz bat sortzeko18<\/sup>AHEB- BEHA, Lemoako Andra Mari parrokia, Kontuen eta bisiten liburua, 1828-1922, 2472\/003-00 signaturea. 1891ko kontuak eta Askotariko Paperak, 2475\/002-00 signaturea.<\/span><\/span><\/span>. Pascasio de Bustinzari esleitu eutsien proiektua, 13.500 errealen truke (3.225 pezeta), eta Bustinzak berak urtebete geroago egindako zenbait hobekuntzaren ondoren lortutako emoitza gaur egun be ikusten da, nahi-ta bao batzuk aldatu diran Ebanjelioaren horman eta beste batzuk egin diran sotoaren parean.<\/p>\n<\/p>\nTenpluaren azken zaharbarritze garrantzitsuak 1993an egin ebezan: hormak zarpiau, sakristiaren sabaia bota, teilatuan konponketa batzuk egin eta estalgia osotu eben adreiluzko trenkadeagaz19<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenplua konpontzeko obrei buruzko espedientea, 1988-1995, D2-0064\/014 signaturea.<\/span><\/span><\/span>; eta 1998an, Jos\u00e9 Floren Urutxurtu arkitektoaren proiektuari jarraituz, eleizako kupulea eta torrea konpondu ebezan20<\/sup>Lemoako Andra Mari parrokiaren tenpluko torrea konpontzeko eta zenbait lokal gaitzeko obrei buruzko espedientea, 1996-2000, D2-0047\/006 signaturea.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n[\/et_pb_text][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/52-acceso-5-Santa-Maria-Lemoa.jpg\"){kind=link}