[et_pb_section fb_built=”1″ _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” background_image=”https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/0-CABECERA-San-MArtin-Obispo-Orozko.jpg” custom_padding=”20vw||0px||false|false” global_colors_info=”{}”][et_pb_row column_structure=”3_5,2_5″ _builder_version=”4.24.0″ _module_preset=”default” background_color=”rgba(189,158,89,0.9)” custom_padding=”|4vw||4vw|false|true” border_radii=”off|20px|20px||” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”3_5″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text _builder_version=”4.27.4″ _module_preset=”default” header_font=”||on||||||” header_text_color=”#FFFFFF” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n
[\/et_pb_text][\/et_pb_column][et_pb_column type=”2_5″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_blurb title=”Nerbioi Garaia” use_icon=”on” font_icon=”||divi||400″ icon_color=”#FFFFFF” icon_placement=”left” image_icon_width=”25px” _builder_version=”4.24.0″ _module_preset=”default” header_font=”|600|||||||” background_layout=”dark” custom_margin=”||10px||false|false” link_option_url=”https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/eu\/nerbioi-garaia\/” global_colors_info=”{}”][\/et_pb_blurb][et_pb_blurb title=”Orozko | San Martin edo Albizu auzoa” use_icon=”on” font_icon=”\||divi||400″ icon_color=”#FFFFFF” icon_placement=”left” image_icon_width=”25px” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” header_font=”|600|||||||” background_layout=”dark” link_option_url=”https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/eu\/nerbioi-garaia\/orozko\/” global_colors_info=”{}”][\/et_pb_blurb][\/et_pb_column][\/et_pb_row][\/et_pb_section][et_pb_section fb_built=”1″ disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.23.4″ _module_preset=”default” custom_padding=”0px||0px||true|false” global_colors_info=”{}”][et_pb_row column_structure=”1_3,1_3,1_3″ use_custom_gutter=”on” gutter_width=”2″ disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.24.0″ _module_preset=”default” background_color=”#000000″ custom_padding=”|4vw||4vw|false|true” border_radii=”off|||20px|20px” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”1_3″ _builder_version=”4.23.4″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_blurb title=”Laburpena (PDF)” use_icon=”on” font_icon=”i||divi||400″ icon_color=”#FFFFFF” icon_placement=”left” image_icon_width=”25px” _builder_version=”4.27.4″ _module_preset=”default” header_font=”|600|||||||” header_font_size=”16px” background_layout=”dark” custom_margin=”||10px||false|false” link_option_url=”https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/Albizu-Elexagako-San-Martin-Gotzaina-Eleiza.pdf” link_option_url_new_window=”on” global_colors_info=”{}”][\/et_pb_blurb][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_3″ _builder_version=”4.23.4″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_blurb title=”San Martin zg (48410)” use_icon=”on” font_icon=”||fa||900″ icon_color=”#FFFFFF” icon_placement=”left” image_icon_width=”25px” _builder_version=”4.27.4″ _module_preset=”default” header_font=”|600|||||||” header_font_size=”16px” background_layout=”dark” custom_margin=”||10px||false|false” link_option_url=”https:\/\/maps.app.goo.gl\/ofjyFyX9QbWTH1R18″ link_option_url_new_window=”on” global_colors_info=”{}”][\/et_pb_blurb][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_3″ _builder_version=”4.23.4″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_blurb title=”p.sanmartin.orozko@bizkeliza.org” use_icon=”on” font_icon=”||fa||900″ icon_color=”#FFFFFF” icon_placement=”left” image_icon_width=”25px” _builder_version=”4.27.4″ _module_preset=”default” header_font=”|600|||||||” header_font_size=”16px” background_layout=”dark” custom_margin=”||10px||false|false” link_option_url=”mailto:p.sanmartin.orozko@bizkeliza.org” link_option_url_new_window=”on” global_colors_info=”{}”][\/et_pb_blurb][\/et_pb_column][\/et_pb_row][\/et_pb_section][et_pb_section fb_built=”1″ _builder_version=”4.23.4″ _module_preset=”default” custom_margin=”||||false|false” custom_padding=”||||false|false” global_colors_info=”{}”][et_pb_row _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” custom_padding=”||0px||false|false” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”4_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text _builder_version=”4.27.4″ _module_preset=”default” header_2_font=”||on||||||” header_2_text_color=”#BD9E59″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\n
[\/et_pb_text][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row column_structure=”3_4,1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”3_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text _builder_version=”4.27.4″ _module_preset=”default” width=”100%” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n
Tenplu nahiko handia da, harrigarria, benetan, landa-eremua eta eleiztar-kopurua txiki samarra izanda.<\/p>\n
<\/p>\n
Aldapan dagoan lursailean finkatuta dagoanez, eleiza lurzorua bardindu eta tenplua inguruaren gainetik altxatzen dauan -metro inguru iparraldeak eta metro bitik gora iparraldean- idulkiaren gainean altxatzen da.<\/p>\n
<\/p>\n
Oinarri onen gainean garatzen da oinplanoa<\/strong> [2]<\/a>, hiru atal guztiz homogeneotan banatutako nabe bakarrekoa. Atal bakotxak neurri bereko burualdea dau. Lehenengo atalera beso bi zabaltzen dira ia nabearen besteko altuera, baina neurrizko sakonera, dauan kurutzadura eratuz.<\/p>\n <\/p>\n Hegoaldetik, altara-aldeari sakristia atxikitzen jako eta sakristiak, aldi berean, burualde osoa ixten dauan gelara daroa. Oinaldean, torrea dago, zati baten iparraldera hedatzen dan eleizpeagaz lotuta, erabat oinaldean eta kurutzaduraren besoraino hegoaldeko alboan.<\/p>\n <\/p>\n Barrualdea<\/strong> [3]<\/a>\u00a0[4]<\/a>, argitsua eta neurrikoa da. Kanpoko bolumena<\/strong> [1]<\/a>\u00a0[5]<\/a>, barruko banaketaren isla zehatza, nahiko lausotuta geratzen da oinaldetik torre gailenaren eta eleizpearen teilatu zabalaren eraginez.<\/p>\n <\/p>\n Hormaren egitura,<\/strong> horma-harrizkoa da\u00a0[6]<\/a>, harlanduzkoa dan torrearen zatia (lehenengo eta hirugarren multzoak) [7]<\/a> izan ezik, oinaldeko pinoiaren beheko solairu osoa lez [8]<\/a> eta, orokorrean tektonikoki gehien konprometitutako zatiak lez. Ia ingurune osoa 10 zm. inguruko urteera dauan idulkiaren gainean dago.<\/p>\n <\/p>\n Barrualdean, gaur egun hormaren egitura bistan agertzen da, luzitutako buru-horman eta gangetan izan ezik.<\/p>\n <\/p>\n Hormetan, lau angeluko hiru horma-hobi [9]<\/a><\/strong>\u00a0zabaltzen dira, bat iparraldeko besoan, beste bat hegoaldean azken atalaren abiagunean eta hirugarrena oinaldeko horman. Hirurak dira bardinak, harlanduz zehaztuta, ertzak hutsunean sartuta, atea egokitzeko.<\/p>\n <\/p>\n Zoladura, <\/strong>oraintsukoa da: egurra, ingurua Ma\u00f1aria erako marmol baltzezko harlauzaz apainduta. Ohikoa danez, altara-aldea altxatuta dago, kasu honetan pare bat harmaila.<\/p>\n <\/p>\n Erdi-puntuko arku leun zabaletatik sortutako luneta-gangez<\/strong> [10]<\/a> estaltzen da.<\/p>\n <\/p>\n Atalak markatzen dabezan parpain-arku honeen eta besoen abiagune eta gangen oinarri diran arkuen euskarriak<\/strong> [11]<\/a> mentsulak dira, toskanar ordenakoak, listelez eta bozelez molduratutakoak, Martin Larreak, Juan Herdoizak edo Antonio Begak XVIII. gizaldiaren erdi aldera Bizkaiko beste hainbat tenplutan egin ebenaren haritik.<\/p>\n <\/p>\n Burualdean eta beso-hondoan ganga mentsuletan pausatzen da; honeek triangelu-formako edo ele-formako pieza soilak baino ez dira [12]<\/a>. Oinaldeko angeluetan ez dago inongo euskarririk.<\/p>\n <\/p>\n Eraikinaren horma-ingurunea sei horma-bularrez <\/strong>sendotzen da [13]<\/a>; horma-bularrak bat datoz parpain-arkuakaz. Ebakidura errektangularrekoak dira, altuera hartu ahala estutu egiten dira apur bat eta ezponda-forma hartzen dabe hormen errematearen aurretik. Lehenengo lau horma-bularrak kurutzaduraren fabrikan sakontzen dira neurri baten; baina ez azken atal bien artean soldadura markatzen dabenak; honeek, gainera, leiho-isurkia dabe altuera ertainera.<\/p>\n <\/p>\n Teilatua<\/strong> [14]<\/a> oinplanoaren isla zehatza da: isurialde bi nabean zehar, hiru bilakatzen dira burualdean eta kurutzaduraren besoetan, hiru aldeko isurialdearen bitartez.<\/p>\n <\/p>\n Argi-multzoa, erregularra da, atal guztietan eta kurutzaduran erdian lerrokatutako leihoakaz<\/strong> \u00a0[15]<\/a>\u00a0[16]<\/a>, beti hegoaldean, iparraldea, ohiturazko arauari jarraituz, itsua dan bitartean. Burudun leihoak dira, laprandura arina dabe kanporantz, baina markatuagoa barrurantz, batez be leiho-ertzean, argiaren sarrera ahalbidetzeko. Motibo geometriko dun beirate garaikideez ixten dira.<\/p>\n <\/p>\n Eleizak sarbide <\/strong>bi ditu. Bat, oinaldean\u00a0[17]<\/a>, erdian lerrokatuta eta torrearen beheko multzoak estaltzen dauala. Zabala, dobela-buruduna, barrurantz lapranduraz eta kainoi okertuaz. Urbedeinkatu-ontziak dagoz albo bietan [18]<\/a> Ma\u00f1ariko marmol baltzez eginda, esferaerdikoak bozelen artean, eta Golgota soilean amaituta.<\/p>\n <\/p>\n Bigarren sarbidea\u00a0[19]<\/a>\u00a0[16]<\/a> bigarren atalean dago hegoaldean. Aurrekoaren bardina da, baina itxura soilagoa dau, hormarrizko horman txertatuta dago-eta. Aldamenean, beste urbedeinkatu-ontzi bat [20]<\/a>, hau molduratutako lau angeluko ahoaz eta kurutzean amaitu barik.<\/p>\n <\/p>\n Koruak<\/strong> [4]<\/a> atzealdeko atalaren heren bi hartzen ditu. Egurrezkoa da oso-osorik, buruduna, muturretan, ahurrean molduratutako mentsula luzeek apaindutakoa [21]<\/a>; gainean, gapirioak doaz, aurrealdean bozel-laurdenean, eta honeen gainean zoladura.<\/p>\n <\/p>\n Barandak Triangelu-formako haginen hiru erregistro ditu [22]<\/a>, goiko aurrealdean be haginak dagoz, baina ez dira larregi ikusten, pintura-eskualdi askoren azpian dagoz-eta. Balaustre nagusiakaz bat etorriko ziran lau panelek apurtzen dau hagin-segida. Honeen eta aurrealdean egon eitekezan gainerakoen lekuan ebakidura karratuko haga zakarrak dagoz.<\/p>\n <\/p>\n Klaustro-eskaileratik igoten da koru honetara [21]<\/a>, egurrezkoa, hego-mendebaldean kokatuta eta originala ez dana, XIX. gizaldian barriz jarritakoa baino, XVII. gizaldikoak izan leikezan haga batzuk aprobetxatu ebezala emoten badau be: lehenengo atalaren abiagunean eta bigarren atalekoren bat edo beste. Zoruan, igoera babesten dauan barandak zutabe ildaskatu txiki [23]<\/a> diran lau balaustre nagusi mantentzen ditu, azaletik bardinduta, harroinagaz eta zezen-kapitelagaz; piezok itxuraz barrokoak dira, aurreko koru edo erretaula batetik hartu eta barriro aprobetxatuta dagozala eta bat buruz behera jarrita dagoala emoten dau.<\/p>\n <\/p>\n Eleizaren burualdea sakristiagaz<\/strong> komunikatzen da ateburu monolitikoa eta laprandura arineko kainoi okertua dauan igarolekuaren bidez. Gela errektangularra da [24]<\/a>, kanpoaldera ertz alakatuak eta barrualdera txaranbelduak -barriro be kainoi okertua- dituan burudun leihotik sartzen da argia [25]<\/a>. Luneta-gangak estaltzen dau gela.<\/p>\n <\/p>\n Bertan, tenpluaren burualde osoa hartzen dauan gela [26]<\/a> luzexkara, trapezoidalera igarobidea zabaldu da. Burudun hiru leihoren bidez argiztatzen da eta sabai aizunez estaltzen.<\/p>\n <\/p>\n Torreak [7]<\/a><\/strong>\u00a0zabaleran gero eta txikiagoak diran hiru multzo ditu, bata besteagaz ondo alkartuta. Hormaren txikiagotzeak plaka leunez markatzen dira, altuena eleizaren oinaldeko horma osoan luzatuta. Erlaitz hanpatuan amaitzen da fustea.<\/p>\n <\/p>\n Beheko zorua, harlanduzkoa, eleizpean integratzen da, eta erdi-puntuko arku zabalen bidez zabaltzen da bertara (aurrealdera lez) [8]<\/a>. Multzo nagusia leiho baten bidez argiztatzen da eta berau eraikineko gainerako hutsarteen modukoa da, buruduna eta kainoiagaz, lapranduraz eta okertuta\u00a0[7]<\/a>\u00a0[27]<\/a>. Azken mailan, hau be harlanduzkoa, kanpai-gela dago. Kanpaiak beste plaka leun batez markatutako erdi-puntuko hutsarteetan sartuta dagoz -zehar-haga aldatuta, erlojua ipinteko.<\/p>\n <\/p>\n Zoruak egurrezkoak dira, eta baita hormetan bermatuta goraino doan arrapala-eskailera be. Korutik komunikatzen da tenpluagaz, oraingoan be kainoi okertua dauan burudun igarolekutik [28]<\/a>. Igaroleku hau noizbait beherantz zabaldu egin zala emoten dau (bere janben lehenengo lerroak gainerakoen materialetik desberdina dabe-eta); altuera galduko eukean koruaren beranduko eraldaketagaz bat etorri daiteke.<\/p>\n <\/p>\n Interesgarria da torrearen beheko multzoari lotuta dagoan eleizpea<\/strong>. Iparralde eta mendebaldean itsua da, sarrera-igarolekuetan izan ezik [29]<\/a>. Alde honeetan, fatxadako malkar baten (mendebaldea) eta hagaburuetan (iparraldea), eta kanpoaldean zati baten jarleku jarraitua daben itxitura-hormetan, zurkaizten dan teilapea da.<\/p>\n <\/p>\n Hegoaldean, teilapea hagaburuen eta horma-zulo batzuen gainean doa eta kanpoaldean egurrezko fusteetan, eta aldi berean horma-harrizko hormatxo xaflatuan, jesarleku eta burdin sarezko bizkarraldeagaz, bermatzen dira [30]<\/a>.<\/p>\n <\/p>\n Eremu osoa harreharrizko pieza handiez lauzatuta dago, torrearen behealdean izan ezik, hemen kareharrizko harlauza grisak dagoz-eta [8]<\/a>.<\/p>\n <\/p>\n Inguratzen dauan lursailean altxatuta dagoanez, torrearen paretik harmailadia<\/strong> jaisten da, mailak zati baten enkatxatuta dagoz eta lehenengo mailak zirkuluetan grabatutako kurutze bi marrazten ditu [31]<\/a>.<\/p>\n <\/p>\n
![[1]<\/span><\/a><\/strong><\/h2>\n[\/et_pb_text][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row column_structure=”3_4,1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”3_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text _builder_version=”4.27.4″ _module_preset=”default” width=”100%” global_colors_info=”{}”]<\/p>\nTenplu nahiko handia da, harrigarria, benetan, landa-eremua eta eleiztar-kopurua txiki samarra izanda.<\/p>\n<\/p>\nAldapan dagoan lursailean finkatuta dagoanez, eleiza lurzorua bardindu eta tenplua inguruaren gainetik altxatzen dauan -metro inguru iparraldeak eta metro bitik gora iparraldean- idulkiaren gainean altxatzen da.<\/p>\n<\/p>\nOinarri onen gainean garatzen da oinplanoa<\/strong> [2]<\/a>, hiru atal guztiz homogeneotan banatutako nabe bakarrekoa. Atal bakotxak neurri bereko burualdea dau. Lehenengo atalera beso bi zabaltzen dira ia nabearen besteko altuera, baina neurrizko sakonera, dauan kurutzadura eratuz.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldetik, altara-aldeari sakristia atxikitzen jako eta sakristiak, aldi berean, burualde osoa ixten dauan gelara daroa. Oinaldean, torrea dago, zati baten iparraldera hedatzen dan eleizpeagaz lotuta, erabat oinaldean eta kurutzaduraren besoraino hegoaldeko alboan.<\/p>\n<\/p>\nBarrualdea<\/strong> [3]<\/a>\u00a0[4]<\/a>, argitsua eta neurrikoa da. Kanpoko bolumena<\/strong> [1]<\/a>\u00a0[5]<\/a>, barruko banaketaren isla zehatza, nahiko lausotuta geratzen da oinaldetik torre gailenaren eta eleizpearen teilatu zabalaren eraginez.<\/p>\n<\/p>\nHormaren egitura,<\/strong> horma-harrizkoa da\u00a0[6]<\/a>, harlanduzkoa dan torrearen zatia (lehenengo eta hirugarren multzoak) [7]<\/a> izan ezik, oinaldeko pinoiaren beheko solairu osoa lez [8]<\/a> eta, orokorrean tektonikoki gehien konprometitutako zatiak lez. Ia ingurune osoa 10 zm. inguruko urteera dauan idulkiaren gainean dago.<\/p>\n<\/p>\nBarrualdean, gaur egun hormaren egitura bistan agertzen da, luzitutako buru-horman eta gangetan izan ezik.<\/p>\n<\/p>\nHormetan, lau angeluko hiru horma-hobi [9]<\/a><\/strong>\u00a0zabaltzen dira, bat iparraldeko besoan, beste bat hegoaldean azken atalaren abiagunean eta hirugarrena oinaldeko horman. Hirurak dira bardinak, harlanduz zehaztuta, ertzak hutsunean sartuta, atea egokitzeko.<\/p>\n<\/p>\nZoladura, <\/strong>oraintsukoa da: egurra, ingurua Ma\u00f1aria erako marmol baltzezko harlauzaz apainduta. Ohikoa danez, altara-aldea altxatuta dago, kasu honetan pare bat harmaila.<\/p>\n<\/p>\nErdi-puntuko arku leun zabaletatik sortutako luneta-gangez<\/strong> [10]<\/a> estaltzen da.<\/p>\n<\/p>\nAtalak markatzen dabezan parpain-arku honeen eta besoen abiagune eta gangen oinarri diran arkuen euskarriak<\/strong> [11]<\/a> mentsulak dira, toskanar ordenakoak, listelez eta bozelez molduratutakoak, Martin Larreak, Juan Herdoizak edo Antonio Begak XVIII. gizaldiaren erdi aldera Bizkaiko beste hainbat tenplutan egin ebenaren haritik.<\/p>\n<\/p>\nBurualdean eta beso-hondoan ganga mentsuletan pausatzen da; honeek triangelu-formako edo ele-formako pieza soilak baino ez dira [12]<\/a>. Oinaldeko angeluetan ez dago inongo euskarririk.<\/p>\n<\/p>\nEraikinaren horma-ingurunea sei horma-bularrez <\/strong>sendotzen da [13]<\/a>; horma-bularrak bat datoz parpain-arkuakaz. Ebakidura errektangularrekoak dira, altuera hartu ahala estutu egiten dira apur bat eta ezponda-forma hartzen dabe hormen errematearen aurretik. Lehenengo lau horma-bularrak kurutzaduraren fabrikan sakontzen dira neurri baten; baina ez azken atal bien artean soldadura markatzen dabenak; honeek, gainera, leiho-isurkia dabe altuera ertainera.<\/p>\n<\/p>\nTeilatua<\/strong> [14]<\/a> oinplanoaren isla zehatza da: isurialde bi nabean zehar, hiru bilakatzen dira burualdean eta kurutzaduraren besoetan, hiru aldeko isurialdearen bitartez.<\/p>\n<\/p>\nArgi-multzoa, erregularra da, atal guztietan eta kurutzaduran erdian lerrokatutako leihoakaz<\/strong> \u00a0[15]<\/a>\u00a0[16]<\/a>, beti hegoaldean, iparraldea, ohiturazko arauari jarraituz, itsua dan bitartean. Burudun leihoak dira, laprandura arina dabe kanporantz, baina markatuagoa barrurantz, batez be leiho-ertzean, argiaren sarrera ahalbidetzeko. Motibo geometriko dun beirate garaikideez ixten dira.<\/p>\n<\/p>\nEleizak sarbide <\/strong>bi ditu. Bat, oinaldean\u00a0[17]<\/a>, erdian lerrokatuta eta torrearen beheko multzoak estaltzen dauala. Zabala, dobela-buruduna, barrurantz lapranduraz eta kainoi okertuaz. Urbedeinkatu-ontziak dagoz albo bietan [18]<\/a> Ma\u00f1ariko marmol baltzez eginda, esferaerdikoak bozelen artean, eta Golgota soilean amaituta.<\/p>\n<\/p>\nBigarren sarbidea\u00a0[19]<\/a>\u00a0[16]<\/a> bigarren atalean dago hegoaldean. Aurrekoaren bardina da, baina itxura soilagoa dau, hormarrizko horman txertatuta dago-eta. Aldamenean, beste urbedeinkatu-ontzi bat [20]<\/a>, hau molduratutako lau angeluko ahoaz eta kurutzean amaitu barik.<\/p>\n<\/p>\nKoruak<\/strong> [4]<\/a> atzealdeko atalaren heren bi hartzen ditu. Egurrezkoa da oso-osorik, buruduna, muturretan, ahurrean molduratutako mentsula luzeek apaindutakoa [21]<\/a>; gainean, gapirioak doaz, aurrealdean bozel-laurdenean, eta honeen gainean zoladura.<\/p>\n<\/p>\nBarandak Triangelu-formako haginen hiru erregistro ditu [22]<\/a>, goiko aurrealdean be haginak dagoz, baina ez dira larregi ikusten, pintura-eskualdi askoren azpian dagoz-eta. Balaustre nagusiakaz bat etorriko ziran lau panelek apurtzen dau hagin-segida. Honeen eta aurrealdean egon eitekezan gainerakoen lekuan ebakidura karratuko haga zakarrak dagoz.<\/p>\n<\/p>\nKlaustro-eskaileratik igoten da koru honetara [21]<\/a>, egurrezkoa, hego-mendebaldean kokatuta eta originala ez dana, XIX. gizaldian barriz jarritakoa baino, XVII. gizaldikoak izan leikezan haga batzuk aprobetxatu ebezala emoten badau be: lehenengo atalaren abiagunean eta bigarren atalekoren bat edo beste. Zoruan, igoera babesten dauan barandak zutabe ildaskatu txiki [23]<\/a> diran lau balaustre nagusi mantentzen ditu, azaletik bardinduta, harroinagaz eta zezen-kapitelagaz; piezok itxuraz barrokoak dira, aurreko koru edo erretaula batetik hartu eta barriro aprobetxatuta dagozala eta bat buruz behera jarrita dagoala emoten dau.<\/p>\n<\/p>\nEleizaren burualdea sakristiagaz<\/strong> komunikatzen da ateburu monolitikoa eta laprandura arineko kainoi okertua dauan igarolekuaren bidez. Gela errektangularra da [24]<\/a>, kanpoaldera ertz alakatuak eta barrualdera txaranbelduak -barriro be kainoi okertua- dituan burudun leihotik sartzen da argia [25]<\/a>. Luneta-gangak estaltzen dau gela.<\/p>\n<\/p>\nBertan, tenpluaren burualde osoa hartzen dauan gela [26]<\/a> luzexkara, trapezoidalera igarobidea zabaldu da. Burudun hiru leihoren bidez argiztatzen da eta sabai aizunez estaltzen.<\/p>\n<\/p>\nTorreak [7]<\/a><\/strong>\u00a0zabaleran gero eta txikiagoak diran hiru multzo ditu, bata besteagaz ondo alkartuta. Hormaren txikiagotzeak plaka leunez markatzen dira, altuena eleizaren oinaldeko horma osoan luzatuta. Erlaitz hanpatuan amaitzen da fustea.<\/p>\n<\/p>\nBeheko zorua, harlanduzkoa, eleizpean integratzen da, eta erdi-puntuko arku zabalen bidez zabaltzen da bertara (aurrealdera lez) [8]<\/a>. Multzo nagusia leiho baten bidez argiztatzen da eta berau eraikineko gainerako hutsarteen modukoa da, buruduna eta kainoiagaz, lapranduraz eta okertuta\u00a0[7]<\/a>\u00a0[27]<\/a>. Azken mailan, hau be harlanduzkoa, kanpai-gela dago. Kanpaiak beste plaka leun batez markatutako erdi-puntuko hutsarteetan sartuta dagoz -zehar-haga aldatuta, erlojua ipinteko.<\/p>\n<\/p>\nZoruak egurrezkoak dira, eta baita hormetan bermatuta goraino doan arrapala-eskailera be. Korutik komunikatzen da tenpluagaz, oraingoan be kainoi okertua dauan burudun igarolekutik [28]<\/a>. Igaroleku hau noizbait beherantz zabaldu egin zala emoten dau (bere janben lehenengo lerroak gainerakoen materialetik desberdina dabe-eta); altuera galduko eukean koruaren beranduko eraldaketagaz bat etorri daiteke.<\/p>\n<\/p>\nInteresgarria da torrearen beheko multzoari lotuta dagoan eleizpea<\/strong>. Iparralde eta mendebaldean itsua da, sarrera-igarolekuetan izan ezik [29]<\/a>. Alde honeetan, fatxadako malkar baten (mendebaldea) eta hagaburuetan (iparraldea), eta kanpoaldean zati baten jarleku jarraitua daben itxitura-hormetan, zurkaizten dan teilapea da.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldean, teilapea hagaburuen eta horma-zulo batzuen gainean doa eta kanpoaldean egurrezko fusteetan, eta aldi berean horma-harrizko hormatxo xaflatuan, jesarleku eta burdin sarezko bizkarraldeagaz, bermatzen dira [30]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nEremu osoa harreharrizko pieza handiez lauzatuta dago, torrearen behealdean izan ezik, hemen kareharrizko harlauza grisak dagoz-eta [8]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nInguratzen dauan lursailean altxatuta dagoanez, torrearen paretik harmailadia<\/strong> jaisten da, mailak zati baten enkatxatuta dagoz eta lehenengo mailak zirkuluetan grabatutako kurutze bi marrazten ditu [31]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nIparraldean, beste harmailadi bat dago [32]<\/a>, alde horretatik eleizpera sartzeko.<\/p>\n<\/p>\n <\/p>\n<\/p>\nAlbizuko San Martin Gotzaina eraikin interesgarri honen handitasuna nabarmentzen da, batez be, eleiztar-kopurua nahiko urria izan dalako beti; aitagarriak dira, baita be, fabrikaren duintasuna eta estiloari dagokionez agertzen dauan bardintasun, oreka eta kohesinoa. Zalantza barik, eraikin hau, hasi eta amaitu egin zan, eten barik, denporaren buruan aldaketarik izan ez eban egitasmo jakin baten arabera. Eleizpea da salbuespena, nabea baino gizaldi bat beranduago eraiki zan-eta, eta beranduagokoa dan burualdeko gela.<\/p>\n<\/p>\nEleizari buruz dogun lehenengo barria 1385ekoa da, hain zuzen be, Pedro Fernandez Olarte bertako aitoren seme ospetsuak \u201ccinco libras de azeyte\u201d testamentu-eskaintza egin eutsala adierazoz. Hamarkada bat beranduago, 1936an, Pedro Lopez de Ayala kantzilerra tenpluaren zaindari zan Enrique II.ak hala emonda, eta honek baimena emon eutsan bere zaindaritza hurran egoan Aiala arabar herriko Kexaako San Joan komentuaren esku izteko1<\/sup>OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 37-38, 44. or.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBaina ez dago XVIII. gizaldiaren aurreko eraikuntzaren historiari buruzko erreferentzia sakorik, datu solte batzuk izan ezik: 1686an kanpantorreko eskailera berregin zan, 1709an sakristia bar eraiki zan, teilabarritze-lanen bat2<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak. CONDE FUENTE, 1997, p. 233.<\/span><\/span><\/span>…<\/p>\n<\/p>\nHandik gitxira, tenplua -oso apala zala emoten eban- guztiz hondatuta egoan. 1735ean, torrea jausteko puntuan egoan eta zutoinez eutsi eutsen: \u201cdos postes mayores y diez menores y por cuatro palos\u201d. Egoera ikusita, bisitariak preminazko deia egin eutsen, \u201ca contratar maestro que diese trazas y condiciones para recuperarlo, a costa de los ahorros que ten\u00eda la f\u00e1brica y el pertinente secuestro de diezmos\u201d. 1739an, \u201cse repara la iglesia\u201d esaten da ohar laburrean. Urte berean, Martin Larrea maisu hargin entzutetsuak kalkulua egin eban, 40 erreal kobratuz horregaitik. Berehala ekin eutsen obrari, zaindaritzari eusten eutsan Kexaako komentuan sinatutako hitzarmenaren arabera. Baina, 1758an sakristia barria eraiki bazan be, lanak asko ez zirala aurreratzen emoten dau. Beraz, 1758an, barriro be Kexaako monjen ekimenez, kontratua sinatu zan Juan Sorarrain eta Martin Udaquiola maisu harginakaz tenpluaren horma barriak eraikitzeko. Bere aldetik, Domingo Olabarria Goiriguichia maisu arotza arduratuko zan eleizpea egiteaz3<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak. CONDE FUENTE, 1997, p. 233.<\/span><\/span><\/span>. 1794an idatzi eban Iturriza historialariak Eleiza 1767an berreraiki zala -berreraikuntza orduan amaitu zala- idatzi eban4<\/sup>ITURRIZA y ZABALA, 1. lib., 379. or.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nEmaitza, aitatu dogunez, eraikin barroko homogeneoa izan zan. Baina eraiki zan sasoiaren arabera, rokoko moldeak nagusi izatea jo eitekean normaltzat, baina, egia esan, apaingarri gitxiko eredua aukeratu zan, praktikoa eta aparteko apaindura bakoa.<\/p>\n<\/p>\nXIX. gizaldian hainbat aldaketa izan zan, baina ez dau ematen tenpluaren nabean eraginik izan ebenik. Eleizpea egitea, bereziki korapilatsua izan zan. 1817-1818an, teilatua erortzeko zorian egoala inoan Martin Echabarri Arrigorriagako auzotarrak; konponketen gastuen erdia ordaintzeko eskatu jaken monjei, baina eurak horren kontra agertu ziran, eleizaren zaindari zirala, eta ez eleizpearena, argudiatuz, azken hau eleiztarrek eraiki ebelako eta, horregaitik euren ardura zalako. Azkenean, ados jarri ziran eta Pedro Larrondo Aranak lortu eban errematea eta honek Bartolome Ugarteri emon eutsan. Baina 1847an barriztatu zan eleizpe hori; Antonio Gorostiza harginak eta Jose Maria Laburu arotzak -biak Orozkokoak- egin ebezan lanak eta Albia bilbotar lantegian 987 errealen truke eskuratutako burdin sarea ipini zan. Edo eleiztarrak ez ziran oso gustura gelditu, edo obrak ez ziran eleizpe osoan egin, 1854-1855ean barriro egin ziralako, oraingoan seguruenik burdin sareak aprobetxatu egin ebazan Jose Maria Meaza bailarako semearen eskutik. 1881ean, Manuel Sagastizabal harginak lauzatu eban eleizpe hori eta kanpoko harmailadia (hainbat bider barriztatu dana) gehitu; berak ipini ebazan oinaldeko ateko urbedeinkatu-ontziak. Bere aldetik, burualdeko gela, multzoko zatirik xumeena, 1892an gehitu zan5<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1764-1911ko kontuak eta bisitak. BFAH-AHFB, Udala, Orozko, 0038\/003. CONDE FUENTE, 1997, pp. 233-234.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBeharbada, XIX. gizaldiko obra honeetan, korua be aldatu zan, itxura baten altuera galdu dau-eta, nahiz eta aurreko piezak aprobetxatu: horzdun baranda XVI. gizaldikoa izango da eta zutabeek XVII. gizaldikoak dirala emoten dau, sarbideko eskaileraren zenbait haga lez.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”1. OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 37-38, 44. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_width_top=”1px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nOJANGUREN IRALAKOA, Pedromari. Orozko en la Baja Edad Media<\/em>. Bilbao: Autorearen edizioa, 1999.<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n2. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n3. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_toggle title=”4. ITURRIZA y ZABALA, 1. lib., 379. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nITURRIZA y ZABALA, Juan Ram\u00f3n de. Historia general de Vizcaya y ep\u00edtome de Las Encartaciones<\/em>. \u00c1ngel Rodr\u00edguez Herreroren Arg. Bilbao: Librer\u00eda Arturo, 1967 (1794ko eskuizkribua), lib. 2.<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n5. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1764-1911ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n<\/p>\nBFAH-AHFB, Udala, Orozko, 0038\/003.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.4″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/1-San-Martin-Orozko-1.jpg\"){kind=link}
![[2]<\/a>, hiru atal guztiz homogeneotan banatutako nabe bakarrekoa. Atal bakotxak neurri bereko burualdea dau. Lehenengo atalera beso bi zabaltzen dira ia nabearen besteko altuera, baina neurrizko sakonera, dauan kurutzadura eratuz.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldetik, altara-aldeari sakristia atxikitzen jako eta sakristiak, aldi berean, burualde osoa ixten dauan gelara daroa. Oinaldean, torrea dago, zati baten iparraldera hedatzen dan eleizpeagaz lotuta, erabat oinaldean eta kurutzaduraren besoraino hegoaldeko alboan.<\/p>\n<\/p>\nBarrualdea<\/strong> [3]<\/a>\u00a0[4]<\/a>, argitsua eta neurrikoa da. Kanpoko bolumena<\/strong> [1]<\/a>\u00a0[5]<\/a>, barruko banaketaren isla zehatza, nahiko lausotuta geratzen da oinaldetik torre gailenaren eta eleizpearen teilatu zabalaren eraginez.<\/p>\n<\/p>\nHormaren egitura,<\/strong> horma-harrizkoa da\u00a0[6]<\/a>, harlanduzkoa dan torrearen zatia (lehenengo eta hirugarren multzoak) [7]<\/a> izan ezik, oinaldeko pinoiaren beheko solairu osoa lez [8]<\/a> eta, orokorrean tektonikoki gehien konprometitutako zatiak lez. Ia ingurune osoa 10 zm. inguruko urteera dauan idulkiaren gainean dago.<\/p>\n<\/p>\nBarrualdean, gaur egun hormaren egitura bistan agertzen da, luzitutako buru-horman eta gangetan izan ezik.<\/p>\n<\/p>\nHormetan, lau angeluko hiru horma-hobi [9]<\/a><\/strong>\u00a0zabaltzen dira, bat iparraldeko besoan, beste bat hegoaldean azken atalaren abiagunean eta hirugarrena oinaldeko horman. Hirurak dira bardinak, harlanduz zehaztuta, ertzak hutsunean sartuta, atea egokitzeko.<\/p>\n<\/p>\nZoladura, <\/strong>oraintsukoa da: egurra, ingurua Ma\u00f1aria erako marmol baltzezko harlauzaz apainduta. Ohikoa danez, altara-aldea altxatuta dago, kasu honetan pare bat harmaila.<\/p>\n<\/p>\nErdi-puntuko arku leun zabaletatik sortutako luneta-gangez<\/strong> [10]<\/a> estaltzen da.<\/p>\n<\/p>\nAtalak markatzen dabezan parpain-arku honeen eta besoen abiagune eta gangen oinarri diran arkuen euskarriak<\/strong> [11]<\/a> mentsulak dira, toskanar ordenakoak, listelez eta bozelez molduratutakoak, Martin Larreak, Juan Herdoizak edo Antonio Begak XVIII. gizaldiaren erdi aldera Bizkaiko beste hainbat tenplutan egin ebenaren haritik.<\/p>\n<\/p>\nBurualdean eta beso-hondoan ganga mentsuletan pausatzen da; honeek triangelu-formako edo ele-formako pieza soilak baino ez dira [12]<\/a>. Oinaldeko angeluetan ez dago inongo euskarririk.<\/p>\n<\/p>\nEraikinaren horma-ingurunea sei horma-bularrez <\/strong>sendotzen da [13]<\/a>; horma-bularrak bat datoz parpain-arkuakaz. Ebakidura errektangularrekoak dira, altuera hartu ahala estutu egiten dira apur bat eta ezponda-forma hartzen dabe hormen errematearen aurretik. Lehenengo lau horma-bularrak kurutzaduraren fabrikan sakontzen dira neurri baten; baina ez azken atal bien artean soldadura markatzen dabenak; honeek, gainera, leiho-isurkia dabe altuera ertainera.<\/p>\n<\/p>\nTeilatua<\/strong> [14]<\/a> oinplanoaren isla zehatza da: isurialde bi nabean zehar, hiru bilakatzen dira burualdean eta kurutzaduraren besoetan, hiru aldeko isurialdearen bitartez.<\/p>\n<\/p>\nArgi-multzoa, erregularra da, atal guztietan eta kurutzaduran erdian lerrokatutako leihoakaz<\/strong> \u00a0[15]<\/a>\u00a0[16]<\/a>, beti hegoaldean, iparraldea, ohiturazko arauari jarraituz, itsua dan bitartean. Burudun leihoak dira, laprandura arina dabe kanporantz, baina markatuagoa barrurantz, batez be leiho-ertzean, argiaren sarrera ahalbidetzeko. Motibo geometriko dun beirate garaikideez ixten dira.<\/p>\n<\/p>\nEleizak sarbide <\/strong>bi ditu. Bat, oinaldean\u00a0[17]<\/a>, erdian lerrokatuta eta torrearen beheko multzoak estaltzen dauala. Zabala, dobela-buruduna, barrurantz lapranduraz eta kainoi okertuaz. Urbedeinkatu-ontziak dagoz albo bietan [18]<\/a> Ma\u00f1ariko marmol baltzez eginda, esferaerdikoak bozelen artean, eta Golgota soilean amaituta.<\/p>\n<\/p>\nBigarren sarbidea\u00a0[19]<\/a>\u00a0[16]<\/a> bigarren atalean dago hegoaldean. Aurrekoaren bardina da, baina itxura soilagoa dau, hormarrizko horman txertatuta dago-eta. Aldamenean, beste urbedeinkatu-ontzi bat [20]<\/a>, hau molduratutako lau angeluko ahoaz eta kurutzean amaitu barik.<\/p>\n<\/p>\nKoruak<\/strong> [4]<\/a> atzealdeko atalaren heren bi hartzen ditu. Egurrezkoa da oso-osorik, buruduna, muturretan, ahurrean molduratutako mentsula luzeek apaindutakoa [21]<\/a>; gainean, gapirioak doaz, aurrealdean bozel-laurdenean, eta honeen gainean zoladura.<\/p>\n<\/p>\nBarandak Triangelu-formako haginen hiru erregistro ditu [22]<\/a>, goiko aurrealdean be haginak dagoz, baina ez dira larregi ikusten, pintura-eskualdi askoren azpian dagoz-eta. Balaustre nagusiakaz bat etorriko ziran lau panelek apurtzen dau hagin-segida. Honeen eta aurrealdean egon eitekezan gainerakoen lekuan ebakidura karratuko haga zakarrak dagoz.<\/p>\n<\/p>\nKlaustro-eskaileratik igoten da koru honetara [21]<\/a>, egurrezkoa, hego-mendebaldean kokatuta eta originala ez dana, XIX. gizaldian barriz jarritakoa baino, XVII. gizaldikoak izan leikezan haga batzuk aprobetxatu ebezala emoten badau be: lehenengo atalaren abiagunean eta bigarren atalekoren bat edo beste. Zoruan, igoera babesten dauan barandak zutabe ildaskatu txiki [23]<\/a> diran lau balaustre nagusi mantentzen ditu, azaletik bardinduta, harroinagaz eta zezen-kapitelagaz; piezok itxuraz barrokoak dira, aurreko koru edo erretaula batetik hartu eta barriro aprobetxatuta dagozala eta bat buruz behera jarrita dagoala emoten dau.<\/p>\n<\/p>\nEleizaren burualdea sakristiagaz<\/strong> komunikatzen da ateburu monolitikoa eta laprandura arineko kainoi okertua dauan igarolekuaren bidez. Gela errektangularra da [24]<\/a>, kanpoaldera ertz alakatuak eta barrualdera txaranbelduak -barriro be kainoi okertua- dituan burudun leihotik sartzen da argia [25]<\/a>. Luneta-gangak estaltzen dau gela.<\/p>\n<\/p>\nBertan, tenpluaren burualde osoa hartzen dauan gela [26]<\/a> luzexkara, trapezoidalera igarobidea zabaldu da. Burudun hiru leihoren bidez argiztatzen da eta sabai aizunez estaltzen.<\/p>\n<\/p>\nTorreak [7]<\/a><\/strong>\u00a0zabaleran gero eta txikiagoak diran hiru multzo ditu, bata besteagaz ondo alkartuta. Hormaren txikiagotzeak plaka leunez markatzen dira, altuena eleizaren oinaldeko horma osoan luzatuta. Erlaitz hanpatuan amaitzen da fustea.<\/p>\n<\/p>\nBeheko zorua, harlanduzkoa, eleizpean integratzen da, eta erdi-puntuko arku zabalen bidez zabaltzen da bertara (aurrealdera lez) [8]<\/a>. Multzo nagusia leiho baten bidez argiztatzen da eta berau eraikineko gainerako hutsarteen modukoa da, buruduna eta kainoiagaz, lapranduraz eta okertuta\u00a0[7]<\/a>\u00a0[27]<\/a>. Azken mailan, hau be harlanduzkoa, kanpai-gela dago. Kanpaiak beste plaka leun batez markatutako erdi-puntuko hutsarteetan sartuta dagoz -zehar-haga aldatuta, erlojua ipinteko.<\/p>\n<\/p>\nZoruak egurrezkoak dira, eta baita hormetan bermatuta goraino doan arrapala-eskailera be. Korutik komunikatzen da tenpluagaz, oraingoan be kainoi okertua dauan burudun igarolekutik [28]<\/a>. Igaroleku hau noizbait beherantz zabaldu egin zala emoten dau (bere janben lehenengo lerroak gainerakoen materialetik desberdina dabe-eta); altuera galduko eukean koruaren beranduko eraldaketagaz bat etorri daiteke.<\/p>\n<\/p>\nInteresgarria da torrearen beheko multzoari lotuta dagoan eleizpea<\/strong>. Iparralde eta mendebaldean itsua da, sarrera-igarolekuetan izan ezik [29]<\/a>. Alde honeetan, fatxadako malkar baten (mendebaldea) eta hagaburuetan (iparraldea), eta kanpoaldean zati baten jarleku jarraitua daben itxitura-hormetan, zurkaizten dan teilapea da.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldean, teilapea hagaburuen eta horma-zulo batzuen gainean doa eta kanpoaldean egurrezko fusteetan, eta aldi berean horma-harrizko hormatxo xaflatuan, jesarleku eta burdin sarezko bizkarraldeagaz, bermatzen dira [30]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nEremu osoa harreharrizko pieza handiez lauzatuta dago, torrearen behealdean izan ezik, hemen kareharrizko harlauza grisak dagoz-eta [8]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nInguratzen dauan lursailean altxatuta dagoanez, torrearen paretik harmailadia<\/strong> jaisten da, mailak zati baten enkatxatuta dagoz eta lehenengo mailak zirkuluetan grabatutako kurutze bi marrazten ditu [31]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nIparraldean, beste harmailadi bat dago [32]<\/a>, alde horretatik eleizpera sartzeko.<\/p>\n<\/p>\n <\/p>\n<\/p>\nAlbizuko San Martin Gotzaina eraikin interesgarri honen handitasuna nabarmentzen da, batez be, eleiztar-kopurua nahiko urria izan dalako beti; aitagarriak dira, baita be, fabrikaren duintasuna eta estiloari dagokionez agertzen dauan bardintasun, oreka eta kohesinoa. Zalantza barik, eraikin hau, hasi eta amaitu egin zan, eten barik, denporaren buruan aldaketarik izan ez eban egitasmo jakin baten arabera. Eleizpea da salbuespena, nabea baino gizaldi bat beranduago eraiki zan-eta, eta beranduagokoa dan burualdeko gela.<\/p>\n<\/p>\nEleizari buruz dogun lehenengo barria 1385ekoa da, hain zuzen be, Pedro Fernandez Olarte bertako aitoren seme ospetsuak \u201ccinco libras de azeyte\u201d testamentu-eskaintza egin eutsala adierazoz. Hamarkada bat beranduago, 1936an, Pedro Lopez de Ayala kantzilerra tenpluaren zaindari zan Enrique II.ak hala emonda, eta honek baimena emon eutsan bere zaindaritza hurran egoan Aiala arabar herriko Kexaako San Joan komentuaren esku izteko1<\/sup>OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 37-38, 44. or.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBaina ez dago XVIII. gizaldiaren aurreko eraikuntzaren historiari buruzko erreferentzia sakorik, datu solte batzuk izan ezik: 1686an kanpantorreko eskailera berregin zan, 1709an sakristia bar eraiki zan, teilabarritze-lanen bat2<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak. CONDE FUENTE, 1997, p. 233.<\/span><\/span><\/span>…<\/p>\n<\/p>\nHandik gitxira, tenplua -oso apala zala emoten eban- guztiz hondatuta egoan. 1735ean, torrea jausteko puntuan egoan eta zutoinez eutsi eutsen: \u201cdos postes mayores y diez menores y por cuatro palos\u201d. Egoera ikusita, bisitariak preminazko deia egin eutsen, \u201ca contratar maestro que diese trazas y condiciones para recuperarlo, a costa de los ahorros que ten\u00eda la f\u00e1brica y el pertinente secuestro de diezmos\u201d. 1739an, \u201cse repara la iglesia\u201d esaten da ohar laburrean. Urte berean, Martin Larrea maisu hargin entzutetsuak kalkulua egin eban, 40 erreal kobratuz horregaitik. Berehala ekin eutsen obrari, zaindaritzari eusten eutsan Kexaako komentuan sinatutako hitzarmenaren arabera. Baina, 1758an sakristia barria eraiki bazan be, lanak asko ez zirala aurreratzen emoten dau. Beraz, 1758an, barriro be Kexaako monjen ekimenez, kontratua sinatu zan Juan Sorarrain eta Martin Udaquiola maisu harginakaz tenpluaren horma barriak eraikitzeko. Bere aldetik, Domingo Olabarria Goiriguichia maisu arotza arduratuko zan eleizpea egiteaz3<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak. CONDE FUENTE, 1997, p. 233.<\/span><\/span><\/span>. 1794an idatzi eban Iturriza historialariak Eleiza 1767an berreraiki zala -berreraikuntza orduan amaitu zala- idatzi eban4<\/sup>ITURRIZA y ZABALA, 1. lib., 379. or.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nEmaitza, aitatu dogunez, eraikin barroko homogeneoa izan zan. Baina eraiki zan sasoiaren arabera, rokoko moldeak nagusi izatea jo eitekean normaltzat, baina, egia esan, apaingarri gitxiko eredua aukeratu zan, praktikoa eta aparteko apaindura bakoa.<\/p>\n<\/p>\nXIX. gizaldian hainbat aldaketa izan zan, baina ez dau ematen tenpluaren nabean eraginik izan ebenik. Eleizpea egitea, bereziki korapilatsua izan zan. 1817-1818an, teilatua erortzeko zorian egoala inoan Martin Echabarri Arrigorriagako auzotarrak; konponketen gastuen erdia ordaintzeko eskatu jaken monjei, baina eurak horren kontra agertu ziran, eleizaren zaindari zirala, eta ez eleizpearena, argudiatuz, azken hau eleiztarrek eraiki ebelako eta, horregaitik euren ardura zalako. Azkenean, ados jarri ziran eta Pedro Larrondo Aranak lortu eban errematea eta honek Bartolome Ugarteri emon eutsan. Baina 1847an barriztatu zan eleizpe hori; Antonio Gorostiza harginak eta Jose Maria Laburu arotzak -biak Orozkokoak- egin ebezan lanak eta Albia bilbotar lantegian 987 errealen truke eskuratutako burdin sarea ipini zan. Edo eleiztarrak ez ziran oso gustura gelditu, edo obrak ez ziran eleizpe osoan egin, 1854-1855ean barriro egin ziralako, oraingoan seguruenik burdin sareak aprobetxatu egin ebazan Jose Maria Meaza bailarako semearen eskutik. 1881ean, Manuel Sagastizabal harginak lauzatu eban eleizpe hori eta kanpoko harmailadia (hainbat bider barriztatu dana) gehitu; berak ipini ebazan oinaldeko ateko urbedeinkatu-ontziak. Bere aldetik, burualdeko gela, multzoko zatirik xumeena, 1892an gehitu zan5<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1764-1911ko kontuak eta bisitak. BFAH-AHFB, Udala, Orozko, 0038\/003. CONDE FUENTE, 1997, pp. 233-234.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBeharbada, XIX. gizaldiko obra honeetan, korua be aldatu zan, itxura baten altuera galdu dau-eta, nahiz eta aurreko piezak aprobetxatu: horzdun baranda XVI. gizaldikoa izango da eta zutabeek XVII. gizaldikoak dirala emoten dau, sarbideko eskaileraren zenbait haga lez.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”1. OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 37-38, 44. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_width_top=”1px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nOJANGUREN IRALAKOA, Pedromari. Orozko en la Baja Edad Media<\/em>. Bilbao: Autorearen edizioa, 1999.<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n2. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n3. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_toggle title=”4. ITURRIZA y ZABALA, 1. lib., 379. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nITURRIZA y ZABALA, Juan Ram\u00f3n de. Historia general de Vizcaya y ep\u00edtome de Las Encartaciones<\/em>. \u00c1ngel Rodr\u00edguez Herreroren Arg. Bilbao: Librer\u00eda Arturo, 1967 (1794ko eskuizkribua), lib. 2.<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n5. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1764-1911ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n<\/p>\nBFAH-AHFB, Udala, Orozko, 0038\/003.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.4″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/2-Planta-San-Martin-Orozko.jpg\"){kind=link}
![[3]<\/a>\u00a0](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/3-Interior-desde-los-pies-San-Martin-Orozko.jpg\"){kind=link}
![[4]<\/a>, argitsua eta neurrikoa da. Kanpoko bolumena<\/strong> [1]<\/a>\u00a0[5]<\/a>, barruko banaketaren isla zehatza, nahiko lausotuta geratzen da oinaldetik torre gailenaren eta eleizpearen teilatu zabalaren eraginez.<\/p>\n<\/p>\nHormaren egitura,<\/strong> horma-harrizkoa da\u00a0[6]<\/a>, harlanduzkoa dan torrearen zatia (lehenengo eta hirugarren multzoak) [7]<\/a> izan ezik, oinaldeko pinoiaren beheko solairu osoa lez [8]<\/a> eta, orokorrean tektonikoki gehien konprometitutako zatiak lez. Ia ingurune osoa 10 zm. inguruko urteera dauan idulkiaren gainean dago.<\/p>\n<\/p>\nBarrualdean, gaur egun hormaren egitura bistan agertzen da, luzitutako buru-horman eta gangetan izan ezik.<\/p>\n<\/p>\nHormetan, lau angeluko hiru horma-hobi [9]<\/a><\/strong>\u00a0zabaltzen dira, bat iparraldeko besoan, beste bat hegoaldean azken atalaren abiagunean eta hirugarrena oinaldeko horman. Hirurak dira bardinak, harlanduz zehaztuta, ertzak hutsunean sartuta, atea egokitzeko.<\/p>\n<\/p>\nZoladura, <\/strong>oraintsukoa da: egurra, ingurua Ma\u00f1aria erako marmol baltzezko harlauzaz apainduta. Ohikoa danez, altara-aldea altxatuta dago, kasu honetan pare bat harmaila.<\/p>\n<\/p>\nErdi-puntuko arku leun zabaletatik sortutako luneta-gangez<\/strong> [10]<\/a> estaltzen da.<\/p>\n<\/p>\nAtalak markatzen dabezan parpain-arku honeen eta besoen abiagune eta gangen oinarri diran arkuen euskarriak<\/strong> [11]<\/a> mentsulak dira, toskanar ordenakoak, listelez eta bozelez molduratutakoak, Martin Larreak, Juan Herdoizak edo Antonio Begak XVIII. gizaldiaren erdi aldera Bizkaiko beste hainbat tenplutan egin ebenaren haritik.<\/p>\n<\/p>\nBurualdean eta beso-hondoan ganga mentsuletan pausatzen da; honeek triangelu-formako edo ele-formako pieza soilak baino ez dira [12]<\/a>. Oinaldeko angeluetan ez dago inongo euskarririk.<\/p>\n<\/p>\nEraikinaren horma-ingurunea sei horma-bularrez <\/strong>sendotzen da [13]<\/a>; horma-bularrak bat datoz parpain-arkuakaz. Ebakidura errektangularrekoak dira, altuera hartu ahala estutu egiten dira apur bat eta ezponda-forma hartzen dabe hormen errematearen aurretik. Lehenengo lau horma-bularrak kurutzaduraren fabrikan sakontzen dira neurri baten; baina ez azken atal bien artean soldadura markatzen dabenak; honeek, gainera, leiho-isurkia dabe altuera ertainera.<\/p>\n<\/p>\nTeilatua<\/strong> [14]<\/a> oinplanoaren isla zehatza da: isurialde bi nabean zehar, hiru bilakatzen dira burualdean eta kurutzaduraren besoetan, hiru aldeko isurialdearen bitartez.<\/p>\n<\/p>\nArgi-multzoa, erregularra da, atal guztietan eta kurutzaduran erdian lerrokatutako leihoakaz<\/strong> \u00a0[15]<\/a>\u00a0[16]<\/a>, beti hegoaldean, iparraldea, ohiturazko arauari jarraituz, itsua dan bitartean. Burudun leihoak dira, laprandura arina dabe kanporantz, baina markatuagoa barrurantz, batez be leiho-ertzean, argiaren sarrera ahalbidetzeko. Motibo geometriko dun beirate garaikideez ixten dira.<\/p>\n<\/p>\nEleizak sarbide <\/strong>bi ditu. Bat, oinaldean\u00a0[17]<\/a>, erdian lerrokatuta eta torrearen beheko multzoak estaltzen dauala. Zabala, dobela-buruduna, barrurantz lapranduraz eta kainoi okertuaz. Urbedeinkatu-ontziak dagoz albo bietan [18]<\/a> Ma\u00f1ariko marmol baltzez eginda, esferaerdikoak bozelen artean, eta Golgota soilean amaituta.<\/p>\n<\/p>\nBigarren sarbidea\u00a0[19]<\/a>\u00a0[16]<\/a> bigarren atalean dago hegoaldean. Aurrekoaren bardina da, baina itxura soilagoa dau, hormarrizko horman txertatuta dago-eta. Aldamenean, beste urbedeinkatu-ontzi bat [20]<\/a>, hau molduratutako lau angeluko ahoaz eta kurutzean amaitu barik.<\/p>\n<\/p>\nKoruak<\/strong> [4]<\/a> atzealdeko atalaren heren bi hartzen ditu. Egurrezkoa da oso-osorik, buruduna, muturretan, ahurrean molduratutako mentsula luzeek apaindutakoa [21]<\/a>; gainean, gapirioak doaz, aurrealdean bozel-laurdenean, eta honeen gainean zoladura.<\/p>\n<\/p>\nBarandak Triangelu-formako haginen hiru erregistro ditu [22]<\/a>, goiko aurrealdean be haginak dagoz, baina ez dira larregi ikusten, pintura-eskualdi askoren azpian dagoz-eta. Balaustre nagusiakaz bat etorriko ziran lau panelek apurtzen dau hagin-segida. Honeen eta aurrealdean egon eitekezan gainerakoen lekuan ebakidura karratuko haga zakarrak dagoz.<\/p>\n<\/p>\nKlaustro-eskaileratik igoten da koru honetara [21]<\/a>, egurrezkoa, hego-mendebaldean kokatuta eta originala ez dana, XIX. gizaldian barriz jarritakoa baino, XVII. gizaldikoak izan leikezan haga batzuk aprobetxatu ebezala emoten badau be: lehenengo atalaren abiagunean eta bigarren atalekoren bat edo beste. Zoruan, igoera babesten dauan barandak zutabe ildaskatu txiki [23]<\/a> diran lau balaustre nagusi mantentzen ditu, azaletik bardinduta, harroinagaz eta zezen-kapitelagaz; piezok itxuraz barrokoak dira, aurreko koru edo erretaula batetik hartu eta barriro aprobetxatuta dagozala eta bat buruz behera jarrita dagoala emoten dau.<\/p>\n<\/p>\nEleizaren burualdea sakristiagaz<\/strong> komunikatzen da ateburu monolitikoa eta laprandura arineko kainoi okertua dauan igarolekuaren bidez. Gela errektangularra da [24]<\/a>, kanpoaldera ertz alakatuak eta barrualdera txaranbelduak -barriro be kainoi okertua- dituan burudun leihotik sartzen da argia [25]<\/a>. Luneta-gangak estaltzen dau gela.<\/p>\n<\/p>\nBertan, tenpluaren burualde osoa hartzen dauan gela [26]<\/a> luzexkara, trapezoidalera igarobidea zabaldu da. Burudun hiru leihoren bidez argiztatzen da eta sabai aizunez estaltzen.<\/p>\n<\/p>\nTorreak [7]<\/a><\/strong>\u00a0zabaleran gero eta txikiagoak diran hiru multzo ditu, bata besteagaz ondo alkartuta. Hormaren txikiagotzeak plaka leunez markatzen dira, altuena eleizaren oinaldeko horma osoan luzatuta. Erlaitz hanpatuan amaitzen da fustea.<\/p>\n<\/p>\nBeheko zorua, harlanduzkoa, eleizpean integratzen da, eta erdi-puntuko arku zabalen bidez zabaltzen da bertara (aurrealdera lez) [8]<\/a>. Multzo nagusia leiho baten bidez argiztatzen da eta berau eraikineko gainerako hutsarteen modukoa da, buruduna eta kainoiagaz, lapranduraz eta okertuta\u00a0[7]<\/a>\u00a0[27]<\/a>. Azken mailan, hau be harlanduzkoa, kanpai-gela dago. Kanpaiak beste plaka leun batez markatutako erdi-puntuko hutsarteetan sartuta dagoz -zehar-haga aldatuta, erlojua ipinteko.<\/p>\n<\/p>\nZoruak egurrezkoak dira, eta baita hormetan bermatuta goraino doan arrapala-eskailera be. Korutik komunikatzen da tenpluagaz, oraingoan be kainoi okertua dauan burudun igarolekutik [28]<\/a>. Igaroleku hau noizbait beherantz zabaldu egin zala emoten dau (bere janben lehenengo lerroak gainerakoen materialetik desberdina dabe-eta); altuera galduko eukean koruaren beranduko eraldaketagaz bat etorri daiteke.<\/p>\n<\/p>\nInteresgarria da torrearen beheko multzoari lotuta dagoan eleizpea<\/strong>. Iparralde eta mendebaldean itsua da, sarrera-igarolekuetan izan ezik [29]<\/a>. Alde honeetan, fatxadako malkar baten (mendebaldea) eta hagaburuetan (iparraldea), eta kanpoaldean zati baten jarleku jarraitua daben itxitura-hormetan, zurkaizten dan teilapea da.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldean, teilapea hagaburuen eta horma-zulo batzuen gainean doa eta kanpoaldean egurrezko fusteetan, eta aldi berean horma-harrizko hormatxo xaflatuan, jesarleku eta burdin sarezko bizkarraldeagaz, bermatzen dira [30]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nEremu osoa harreharrizko pieza handiez lauzatuta dago, torrearen behealdean izan ezik, hemen kareharrizko harlauza grisak dagoz-eta [8]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nInguratzen dauan lursailean altxatuta dagoanez, torrearen paretik harmailadia<\/strong> jaisten da, mailak zati baten enkatxatuta dagoz eta lehenengo mailak zirkuluetan grabatutako kurutze bi marrazten ditu [31]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nIparraldean, beste harmailadi bat dago [32]<\/a>, alde horretatik eleizpera sartzeko.<\/p>\n<\/p>\n <\/p>\n<\/p>\nAlbizuko San Martin Gotzaina eraikin interesgarri honen handitasuna nabarmentzen da, batez be, eleiztar-kopurua nahiko urria izan dalako beti; aitagarriak dira, baita be, fabrikaren duintasuna eta estiloari dagokionez agertzen dauan bardintasun, oreka eta kohesinoa. Zalantza barik, eraikin hau, hasi eta amaitu egin zan, eten barik, denporaren buruan aldaketarik izan ez eban egitasmo jakin baten arabera. Eleizpea da salbuespena, nabea baino gizaldi bat beranduago eraiki zan-eta, eta beranduagokoa dan burualdeko gela.<\/p>\n<\/p>\nEleizari buruz dogun lehenengo barria 1385ekoa da, hain zuzen be, Pedro Fernandez Olarte bertako aitoren seme ospetsuak \u201ccinco libras de azeyte\u201d testamentu-eskaintza egin eutsala adierazoz. Hamarkada bat beranduago, 1936an, Pedro Lopez de Ayala kantzilerra tenpluaren zaindari zan Enrique II.ak hala emonda, eta honek baimena emon eutsan bere zaindaritza hurran egoan Aiala arabar herriko Kexaako San Joan komentuaren esku izteko1<\/sup>OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 37-38, 44. or.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBaina ez dago XVIII. gizaldiaren aurreko eraikuntzaren historiari buruzko erreferentzia sakorik, datu solte batzuk izan ezik: 1686an kanpantorreko eskailera berregin zan, 1709an sakristia bar eraiki zan, teilabarritze-lanen bat2<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak. CONDE FUENTE, 1997, p. 233.<\/span><\/span><\/span>…<\/p>\n<\/p>\nHandik gitxira, tenplua -oso apala zala emoten eban- guztiz hondatuta egoan. 1735ean, torrea jausteko puntuan egoan eta zutoinez eutsi eutsen: \u201cdos postes mayores y diez menores y por cuatro palos\u201d. Egoera ikusita, bisitariak preminazko deia egin eutsen, \u201ca contratar maestro que diese trazas y condiciones para recuperarlo, a costa de los ahorros que ten\u00eda la f\u00e1brica y el pertinente secuestro de diezmos\u201d. 1739an, \u201cse repara la iglesia\u201d esaten da ohar laburrean. Urte berean, Martin Larrea maisu hargin entzutetsuak kalkulua egin eban, 40 erreal kobratuz horregaitik. Berehala ekin eutsen obrari, zaindaritzari eusten eutsan Kexaako komentuan sinatutako hitzarmenaren arabera. Baina, 1758an sakristia barria eraiki bazan be, lanak asko ez zirala aurreratzen emoten dau. Beraz, 1758an, barriro be Kexaako monjen ekimenez, kontratua sinatu zan Juan Sorarrain eta Martin Udaquiola maisu harginakaz tenpluaren horma barriak eraikitzeko. Bere aldetik, Domingo Olabarria Goiriguichia maisu arotza arduratuko zan eleizpea egiteaz3<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak. CONDE FUENTE, 1997, p. 233.<\/span><\/span><\/span>. 1794an idatzi eban Iturriza historialariak Eleiza 1767an berreraiki zala -berreraikuntza orduan amaitu zala- idatzi eban4<\/sup>ITURRIZA y ZABALA, 1. lib., 379. or.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nEmaitza, aitatu dogunez, eraikin barroko homogeneoa izan zan. Baina eraiki zan sasoiaren arabera, rokoko moldeak nagusi izatea jo eitekean normaltzat, baina, egia esan, apaingarri gitxiko eredua aukeratu zan, praktikoa eta aparteko apaindura bakoa.<\/p>\n<\/p>\nXIX. gizaldian hainbat aldaketa izan zan, baina ez dau ematen tenpluaren nabean eraginik izan ebenik. Eleizpea egitea, bereziki korapilatsua izan zan. 1817-1818an, teilatua erortzeko zorian egoala inoan Martin Echabarri Arrigorriagako auzotarrak; konponketen gastuen erdia ordaintzeko eskatu jaken monjei, baina eurak horren kontra agertu ziran, eleizaren zaindari zirala, eta ez eleizpearena, argudiatuz, azken hau eleiztarrek eraiki ebelako eta, horregaitik euren ardura zalako. Azkenean, ados jarri ziran eta Pedro Larrondo Aranak lortu eban errematea eta honek Bartolome Ugarteri emon eutsan. Baina 1847an barriztatu zan eleizpe hori; Antonio Gorostiza harginak eta Jose Maria Laburu arotzak -biak Orozkokoak- egin ebezan lanak eta Albia bilbotar lantegian 987 errealen truke eskuratutako burdin sarea ipini zan. Edo eleiztarrak ez ziran oso gustura gelditu, edo obrak ez ziran eleizpe osoan egin, 1854-1855ean barriro egin ziralako, oraingoan seguruenik burdin sareak aprobetxatu egin ebazan Jose Maria Meaza bailarako semearen eskutik. 1881ean, Manuel Sagastizabal harginak lauzatu eban eleizpe hori eta kanpoko harmailadia (hainbat bider barriztatu dana) gehitu; berak ipini ebazan oinaldeko ateko urbedeinkatu-ontziak. Bere aldetik, burualdeko gela, multzoko zatirik xumeena, 1892an gehitu zan5<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1764-1911ko kontuak eta bisitak. BFAH-AHFB, Udala, Orozko, 0038\/003. CONDE FUENTE, 1997, pp. 233-234.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBeharbada, XIX. gizaldiko obra honeetan, korua be aldatu zan, itxura baten altuera galdu dau-eta, nahiz eta aurreko piezak aprobetxatu: horzdun baranda XVI. gizaldikoa izango da eta zutabeek XVII. gizaldikoak dirala emoten dau, sarbideko eskaileraren zenbait haga lez.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”1. OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 37-38, 44. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_width_top=”1px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nOJANGUREN IRALAKOA, Pedromari. Orozko en la Baja Edad Media<\/em>. Bilbao: Autorearen edizioa, 1999.<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n2. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n3. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_toggle title=”4. ITURRIZA y ZABALA, 1. lib., 379. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nITURRIZA y ZABALA, Juan Ram\u00f3n de. Historia general de Vizcaya y ep\u00edtome de Las Encartaciones<\/em>. \u00c1ngel Rodr\u00edguez Herreroren Arg. Bilbao: Librer\u00eda Arturo, 1967 (1794ko eskuizkribua), lib. 2.<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n5. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1764-1911ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n<\/p>\nBFAH-AHFB, Udala, Orozko, 0038\/003.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.4″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/4-Interior-desde-la-cabecera-San-Martin-Orozko.jpg\"){kind=link}
![[5]<\/a>, barruko banaketaren isla zehatza, nahiko lausotuta geratzen da oinaldetik torre gailenaren eta eleizpearen teilatu zabalaren eraginez.<\/p>\n<\/p>\nHormaren egitura,<\/strong> horma-harrizkoa da\u00a0[6]<\/a>, harlanduzkoa dan torrearen zatia (lehenengo eta hirugarren multzoak) [7]<\/a> izan ezik, oinaldeko pinoiaren beheko solairu osoa lez [8]<\/a> eta, orokorrean tektonikoki gehien konprometitutako zatiak lez. Ia ingurune osoa 10 zm. inguruko urteera dauan idulkiaren gainean dago.<\/p>\n<\/p>\nBarrualdean, gaur egun hormaren egitura bistan agertzen da, luzitutako buru-horman eta gangetan izan ezik.<\/p>\n<\/p>\nHormetan, lau angeluko hiru horma-hobi [9]<\/a><\/strong>\u00a0zabaltzen dira, bat iparraldeko besoan, beste bat hegoaldean azken atalaren abiagunean eta hirugarrena oinaldeko horman. Hirurak dira bardinak, harlanduz zehaztuta, ertzak hutsunean sartuta, atea egokitzeko.<\/p>\n<\/p>\nZoladura, <\/strong>oraintsukoa da: egurra, ingurua Ma\u00f1aria erako marmol baltzezko harlauzaz apainduta. Ohikoa danez, altara-aldea altxatuta dago, kasu honetan pare bat harmaila.<\/p>\n<\/p>\nErdi-puntuko arku leun zabaletatik sortutako luneta-gangez<\/strong> [10]<\/a> estaltzen da.<\/p>\n<\/p>\nAtalak markatzen dabezan parpain-arku honeen eta besoen abiagune eta gangen oinarri diran arkuen euskarriak<\/strong> [11]<\/a> mentsulak dira, toskanar ordenakoak, listelez eta bozelez molduratutakoak, Martin Larreak, Juan Herdoizak edo Antonio Begak XVIII. gizaldiaren erdi aldera Bizkaiko beste hainbat tenplutan egin ebenaren haritik.<\/p>\n<\/p>\nBurualdean eta beso-hondoan ganga mentsuletan pausatzen da; honeek triangelu-formako edo ele-formako pieza soilak baino ez dira [12]<\/a>. Oinaldeko angeluetan ez dago inongo euskarririk.<\/p>\n<\/p>\nEraikinaren horma-ingurunea sei horma-bularrez <\/strong>sendotzen da [13]<\/a>; horma-bularrak bat datoz parpain-arkuakaz. Ebakidura errektangularrekoak dira, altuera hartu ahala estutu egiten dira apur bat eta ezponda-forma hartzen dabe hormen errematearen aurretik. Lehenengo lau horma-bularrak kurutzaduraren fabrikan sakontzen dira neurri baten; baina ez azken atal bien artean soldadura markatzen dabenak; honeek, gainera, leiho-isurkia dabe altuera ertainera.<\/p>\n<\/p>\nTeilatua<\/strong> [14]<\/a> oinplanoaren isla zehatza da: isurialde bi nabean zehar, hiru bilakatzen dira burualdean eta kurutzaduraren besoetan, hiru aldeko isurialdearen bitartez.<\/p>\n<\/p>\nArgi-multzoa, erregularra da, atal guztietan eta kurutzaduran erdian lerrokatutako leihoakaz<\/strong> \u00a0[15]<\/a>\u00a0[16]<\/a>, beti hegoaldean, iparraldea, ohiturazko arauari jarraituz, itsua dan bitartean. Burudun leihoak dira, laprandura arina dabe kanporantz, baina markatuagoa barrurantz, batez be leiho-ertzean, argiaren sarrera ahalbidetzeko. Motibo geometriko dun beirate garaikideez ixten dira.<\/p>\n<\/p>\nEleizak sarbide <\/strong>bi ditu. Bat, oinaldean\u00a0[17]<\/a>, erdian lerrokatuta eta torrearen beheko multzoak estaltzen dauala. Zabala, dobela-buruduna, barrurantz lapranduraz eta kainoi okertuaz. Urbedeinkatu-ontziak dagoz albo bietan [18]<\/a> Ma\u00f1ariko marmol baltzez eginda, esferaerdikoak bozelen artean, eta Golgota soilean amaituta.<\/p>\n<\/p>\nBigarren sarbidea\u00a0[19]<\/a>\u00a0[16]<\/a> bigarren atalean dago hegoaldean. Aurrekoaren bardina da, baina itxura soilagoa dau, hormarrizko horman txertatuta dago-eta. Aldamenean, beste urbedeinkatu-ontzi bat [20]<\/a>, hau molduratutako lau angeluko ahoaz eta kurutzean amaitu barik.<\/p>\n<\/p>\nKoruak<\/strong> [4]<\/a> atzealdeko atalaren heren bi hartzen ditu. Egurrezkoa da oso-osorik, buruduna, muturretan, ahurrean molduratutako mentsula luzeek apaindutakoa [21]<\/a>; gainean, gapirioak doaz, aurrealdean bozel-laurdenean, eta honeen gainean zoladura.<\/p>\n<\/p>\nBarandak Triangelu-formako haginen hiru erregistro ditu [22]<\/a>, goiko aurrealdean be haginak dagoz, baina ez dira larregi ikusten, pintura-eskualdi askoren azpian dagoz-eta. Balaustre nagusiakaz bat etorriko ziran lau panelek apurtzen dau hagin-segida. Honeen eta aurrealdean egon eitekezan gainerakoen lekuan ebakidura karratuko haga zakarrak dagoz.<\/p>\n<\/p>\nKlaustro-eskaileratik igoten da koru honetara [21]<\/a>, egurrezkoa, hego-mendebaldean kokatuta eta originala ez dana, XIX. gizaldian barriz jarritakoa baino, XVII. gizaldikoak izan leikezan haga batzuk aprobetxatu ebezala emoten badau be: lehenengo atalaren abiagunean eta bigarren atalekoren bat edo beste. Zoruan, igoera babesten dauan barandak zutabe ildaskatu txiki [23]<\/a> diran lau balaustre nagusi mantentzen ditu, azaletik bardinduta, harroinagaz eta zezen-kapitelagaz; piezok itxuraz barrokoak dira, aurreko koru edo erretaula batetik hartu eta barriro aprobetxatuta dagozala eta bat buruz behera jarrita dagoala emoten dau.<\/p>\n<\/p>\nEleizaren burualdea sakristiagaz<\/strong> komunikatzen da ateburu monolitikoa eta laprandura arineko kainoi okertua dauan igarolekuaren bidez. Gela errektangularra da [24]<\/a>, kanpoaldera ertz alakatuak eta barrualdera txaranbelduak -barriro be kainoi okertua- dituan burudun leihotik sartzen da argia [25]<\/a>. Luneta-gangak estaltzen dau gela.<\/p>\n<\/p>\nBertan, tenpluaren burualde osoa hartzen dauan gela [26]<\/a> luzexkara, trapezoidalera igarobidea zabaldu da. Burudun hiru leihoren bidez argiztatzen da eta sabai aizunez estaltzen.<\/p>\n<\/p>\nTorreak [7]<\/a><\/strong>\u00a0zabaleran gero eta txikiagoak diran hiru multzo ditu, bata besteagaz ondo alkartuta. Hormaren txikiagotzeak plaka leunez markatzen dira, altuena eleizaren oinaldeko horma osoan luzatuta. Erlaitz hanpatuan amaitzen da fustea.<\/p>\n<\/p>\nBeheko zorua, harlanduzkoa, eleizpean integratzen da, eta erdi-puntuko arku zabalen bidez zabaltzen da bertara (aurrealdera lez) [8]<\/a>. Multzo nagusia leiho baten bidez argiztatzen da eta berau eraikineko gainerako hutsarteen modukoa da, buruduna eta kainoiagaz, lapranduraz eta okertuta\u00a0[7]<\/a>\u00a0[27]<\/a>. Azken mailan, hau be harlanduzkoa, kanpai-gela dago. Kanpaiak beste plaka leun batez markatutako erdi-puntuko hutsarteetan sartuta dagoz -zehar-haga aldatuta, erlojua ipinteko.<\/p>\n<\/p>\nZoruak egurrezkoak dira, eta baita hormetan bermatuta goraino doan arrapala-eskailera be. Korutik komunikatzen da tenpluagaz, oraingoan be kainoi okertua dauan burudun igarolekutik [28]<\/a>. Igaroleku hau noizbait beherantz zabaldu egin zala emoten dau (bere janben lehenengo lerroak gainerakoen materialetik desberdina dabe-eta); altuera galduko eukean koruaren beranduko eraldaketagaz bat etorri daiteke.<\/p>\n<\/p>\nInteresgarria da torrearen beheko multzoari lotuta dagoan eleizpea<\/strong>. Iparralde eta mendebaldean itsua da, sarrera-igarolekuetan izan ezik [29]<\/a>. Alde honeetan, fatxadako malkar baten (mendebaldea) eta hagaburuetan (iparraldea), eta kanpoaldean zati baten jarleku jarraitua daben itxitura-hormetan, zurkaizten dan teilapea da.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldean, teilapea hagaburuen eta horma-zulo batzuen gainean doa eta kanpoaldean egurrezko fusteetan, eta aldi berean horma-harrizko hormatxo xaflatuan, jesarleku eta burdin sarezko bizkarraldeagaz, bermatzen dira [30]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nEremu osoa harreharrizko pieza handiez lauzatuta dago, torrearen behealdean izan ezik, hemen kareharrizko harlauza grisak dagoz-eta [8]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nInguratzen dauan lursailean altxatuta dagoanez, torrearen paretik harmailadia<\/strong> jaisten da, mailak zati baten enkatxatuta dagoz eta lehenengo mailak zirkuluetan grabatutako kurutze bi marrazten ditu [31]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nIparraldean, beste harmailadi bat dago [32]<\/a>, alde horretatik eleizpera sartzeko.<\/p>\n<\/p>\n <\/p>\n<\/p>\nAlbizuko San Martin Gotzaina eraikin interesgarri honen handitasuna nabarmentzen da, batez be, eleiztar-kopurua nahiko urria izan dalako beti; aitagarriak dira, baita be, fabrikaren duintasuna eta estiloari dagokionez agertzen dauan bardintasun, oreka eta kohesinoa. Zalantza barik, eraikin hau, hasi eta amaitu egin zan, eten barik, denporaren buruan aldaketarik izan ez eban egitasmo jakin baten arabera. Eleizpea da salbuespena, nabea baino gizaldi bat beranduago eraiki zan-eta, eta beranduagokoa dan burualdeko gela.<\/p>\n<\/p>\nEleizari buruz dogun lehenengo barria 1385ekoa da, hain zuzen be, Pedro Fernandez Olarte bertako aitoren seme ospetsuak \u201ccinco libras de azeyte\u201d testamentu-eskaintza egin eutsala adierazoz. Hamarkada bat beranduago, 1936an, Pedro Lopez de Ayala kantzilerra tenpluaren zaindari zan Enrique II.ak hala emonda, eta honek baimena emon eutsan bere zaindaritza hurran egoan Aiala arabar herriko Kexaako San Joan komentuaren esku izteko1<\/sup>OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 37-38, 44. or.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBaina ez dago XVIII. gizaldiaren aurreko eraikuntzaren historiari buruzko erreferentzia sakorik, datu solte batzuk izan ezik: 1686an kanpantorreko eskailera berregin zan, 1709an sakristia bar eraiki zan, teilabarritze-lanen bat2<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak. CONDE FUENTE, 1997, p. 233.<\/span><\/span><\/span>…<\/p>\n<\/p>\nHandik gitxira, tenplua -oso apala zala emoten eban- guztiz hondatuta egoan. 1735ean, torrea jausteko puntuan egoan eta zutoinez eutsi eutsen: \u201cdos postes mayores y diez menores y por cuatro palos\u201d. Egoera ikusita, bisitariak preminazko deia egin eutsen, \u201ca contratar maestro que diese trazas y condiciones para recuperarlo, a costa de los ahorros que ten\u00eda la f\u00e1brica y el pertinente secuestro de diezmos\u201d. 1739an, \u201cse repara la iglesia\u201d esaten da ohar laburrean. Urte berean, Martin Larrea maisu hargin entzutetsuak kalkulua egin eban, 40 erreal kobratuz horregaitik. Berehala ekin eutsen obrari, zaindaritzari eusten eutsan Kexaako komentuan sinatutako hitzarmenaren arabera. Baina, 1758an sakristia barria eraiki bazan be, lanak asko ez zirala aurreratzen emoten dau. Beraz, 1758an, barriro be Kexaako monjen ekimenez, kontratua sinatu zan Juan Sorarrain eta Martin Udaquiola maisu harginakaz tenpluaren horma barriak eraikitzeko. Bere aldetik, Domingo Olabarria Goiriguichia maisu arotza arduratuko zan eleizpea egiteaz3<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak. CONDE FUENTE, 1997, p. 233.<\/span><\/span><\/span>. 1794an idatzi eban Iturriza historialariak Eleiza 1767an berreraiki zala -berreraikuntza orduan amaitu zala- idatzi eban4<\/sup>ITURRIZA y ZABALA, 1. lib., 379. or.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nEmaitza, aitatu dogunez, eraikin barroko homogeneoa izan zan. Baina eraiki zan sasoiaren arabera, rokoko moldeak nagusi izatea jo eitekean normaltzat, baina, egia esan, apaingarri gitxiko eredua aukeratu zan, praktikoa eta aparteko apaindura bakoa.<\/p>\n<\/p>\nXIX. gizaldian hainbat aldaketa izan zan, baina ez dau ematen tenpluaren nabean eraginik izan ebenik. Eleizpea egitea, bereziki korapilatsua izan zan. 1817-1818an, teilatua erortzeko zorian egoala inoan Martin Echabarri Arrigorriagako auzotarrak; konponketen gastuen erdia ordaintzeko eskatu jaken monjei, baina eurak horren kontra agertu ziran, eleizaren zaindari zirala, eta ez eleizpearena, argudiatuz, azken hau eleiztarrek eraiki ebelako eta, horregaitik euren ardura zalako. Azkenean, ados jarri ziran eta Pedro Larrondo Aranak lortu eban errematea eta honek Bartolome Ugarteri emon eutsan. Baina 1847an barriztatu zan eleizpe hori; Antonio Gorostiza harginak eta Jose Maria Laburu arotzak -biak Orozkokoak- egin ebezan lanak eta Albia bilbotar lantegian 987 errealen truke eskuratutako burdin sarea ipini zan. Edo eleiztarrak ez ziran oso gustura gelditu, edo obrak ez ziran eleizpe osoan egin, 1854-1855ean barriro egin ziralako, oraingoan seguruenik burdin sareak aprobetxatu egin ebazan Jose Maria Meaza bailarako semearen eskutik. 1881ean, Manuel Sagastizabal harginak lauzatu eban eleizpe hori eta kanpoko harmailadia (hainbat bider barriztatu dana) gehitu; berak ipini ebazan oinaldeko ateko urbedeinkatu-ontziak. Bere aldetik, burualdeko gela, multzoko zatirik xumeena, 1892an gehitu zan5<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1764-1911ko kontuak eta bisitak. BFAH-AHFB, Udala, Orozko, 0038\/003. CONDE FUENTE, 1997, pp. 233-234.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBeharbada, XIX. gizaldiko obra honeetan, korua be aldatu zan, itxura baten altuera galdu dau-eta, nahiz eta aurreko piezak aprobetxatu: horzdun baranda XVI. gizaldikoa izango da eta zutabeek XVII. gizaldikoak dirala emoten dau, sarbideko eskaileraren zenbait haga lez.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”1. OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 37-38, 44. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_width_top=”1px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nOJANGUREN IRALAKOA, Pedromari. Orozko en la Baja Edad Media<\/em>. Bilbao: Autorearen edizioa, 1999.<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n2. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n3. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_toggle title=”4. ITURRIZA y ZABALA, 1. lib., 379. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nITURRIZA y ZABALA, Juan Ram\u00f3n de. Historia general de Vizcaya y ep\u00edtome de Las Encartaciones<\/em>. \u00c1ngel Rodr\u00edguez Herreroren Arg. Bilbao: Librer\u00eda Arturo, 1967 (1794ko eskuizkribua), lib. 2.<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n5. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1764-1911ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n<\/p>\nBFAH-AHFB, Udala, Orozko, 0038\/003.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.4″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/5-Exterior-desde-la-cabecera-San-Martin-Orozko.png\"){kind=link}
![[6]<\/a>, harlanduzkoa dan torrearen zatia (lehenengo eta hirugarren multzoak)](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/6-Aparejo-San-Martin-Orozko.jpg\"){kind=link}
![[7]<\/a> izan ezik, oinaldeko pinoiaren beheko solairu osoa lez](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/7-Torre-San-Martin-Orozko.jpg\"){kind=link}
![[8]<\/a> eta, orokorrean tektonikoki gehien konprometitutako zatiak lez. Ia ingurune osoa 10 zm. inguruko urteera dauan idulkiaren gainean dago.<\/p>\n<\/p>\nBarrualdean, gaur egun hormaren egitura bistan agertzen da, luzitutako buru-horman eta gangetan izan ezik.<\/p>\n<\/p>\nHormetan, lau angeluko hiru horma-hobi [9]<\/a><\/strong>\u00a0zabaltzen dira, bat iparraldeko besoan, beste bat hegoaldean azken atalaren abiagunean eta hirugarrena oinaldeko horman. Hirurak dira bardinak, harlanduz zehaztuta, ertzak hutsunean sartuta, atea egokitzeko.<\/p>\n<\/p>\nZoladura, <\/strong>oraintsukoa da: egurra, ingurua Ma\u00f1aria erako marmol baltzezko harlauzaz apainduta. Ohikoa danez, altara-aldea altxatuta dago, kasu honetan pare bat harmaila.<\/p>\n<\/p>\nErdi-puntuko arku leun zabaletatik sortutako luneta-gangez<\/strong> [10]<\/a> estaltzen da.<\/p>\n<\/p>\nAtalak markatzen dabezan parpain-arku honeen eta besoen abiagune eta gangen oinarri diran arkuen euskarriak<\/strong> [11]<\/a> mentsulak dira, toskanar ordenakoak, listelez eta bozelez molduratutakoak, Martin Larreak, Juan Herdoizak edo Antonio Begak XVIII. gizaldiaren erdi aldera Bizkaiko beste hainbat tenplutan egin ebenaren haritik.<\/p>\n<\/p>\nBurualdean eta beso-hondoan ganga mentsuletan pausatzen da; honeek triangelu-formako edo ele-formako pieza soilak baino ez dira [12]<\/a>. Oinaldeko angeluetan ez dago inongo euskarririk.<\/p>\n<\/p>\nEraikinaren horma-ingurunea sei horma-bularrez <\/strong>sendotzen da [13]<\/a>; horma-bularrak bat datoz parpain-arkuakaz. Ebakidura errektangularrekoak dira, altuera hartu ahala estutu egiten dira apur bat eta ezponda-forma hartzen dabe hormen errematearen aurretik. Lehenengo lau horma-bularrak kurutzaduraren fabrikan sakontzen dira neurri baten; baina ez azken atal bien artean soldadura markatzen dabenak; honeek, gainera, leiho-isurkia dabe altuera ertainera.<\/p>\n<\/p>\nTeilatua<\/strong> [14]<\/a> oinplanoaren isla zehatza da: isurialde bi nabean zehar, hiru bilakatzen dira burualdean eta kurutzaduraren besoetan, hiru aldeko isurialdearen bitartez.<\/p>\n<\/p>\nArgi-multzoa, erregularra da, atal guztietan eta kurutzaduran erdian lerrokatutako leihoakaz<\/strong> \u00a0[15]<\/a>\u00a0[16]<\/a>, beti hegoaldean, iparraldea, ohiturazko arauari jarraituz, itsua dan bitartean. Burudun leihoak dira, laprandura arina dabe kanporantz, baina markatuagoa barrurantz, batez be leiho-ertzean, argiaren sarrera ahalbidetzeko. Motibo geometriko dun beirate garaikideez ixten dira.<\/p>\n<\/p>\nEleizak sarbide <\/strong>bi ditu. Bat, oinaldean\u00a0[17]<\/a>, erdian lerrokatuta eta torrearen beheko multzoak estaltzen dauala. Zabala, dobela-buruduna, barrurantz lapranduraz eta kainoi okertuaz. Urbedeinkatu-ontziak dagoz albo bietan [18]<\/a> Ma\u00f1ariko marmol baltzez eginda, esferaerdikoak bozelen artean, eta Golgota soilean amaituta.<\/p>\n<\/p>\nBigarren sarbidea\u00a0[19]<\/a>\u00a0[16]<\/a> bigarren atalean dago hegoaldean. Aurrekoaren bardina da, baina itxura soilagoa dau, hormarrizko horman txertatuta dago-eta. Aldamenean, beste urbedeinkatu-ontzi bat [20]<\/a>, hau molduratutako lau angeluko ahoaz eta kurutzean amaitu barik.<\/p>\n<\/p>\nKoruak<\/strong> [4]<\/a> atzealdeko atalaren heren bi hartzen ditu. Egurrezkoa da oso-osorik, buruduna, muturretan, ahurrean molduratutako mentsula luzeek apaindutakoa [21]<\/a>; gainean, gapirioak doaz, aurrealdean bozel-laurdenean, eta honeen gainean zoladura.<\/p>\n<\/p>\nBarandak Triangelu-formako haginen hiru erregistro ditu [22]<\/a>, goiko aurrealdean be haginak dagoz, baina ez dira larregi ikusten, pintura-eskualdi askoren azpian dagoz-eta. Balaustre nagusiakaz bat etorriko ziran lau panelek apurtzen dau hagin-segida. Honeen eta aurrealdean egon eitekezan gainerakoen lekuan ebakidura karratuko haga zakarrak dagoz.<\/p>\n<\/p>\nKlaustro-eskaileratik igoten da koru honetara [21]<\/a>, egurrezkoa, hego-mendebaldean kokatuta eta originala ez dana, XIX. gizaldian barriz jarritakoa baino, XVII. gizaldikoak izan leikezan haga batzuk aprobetxatu ebezala emoten badau be: lehenengo atalaren abiagunean eta bigarren atalekoren bat edo beste. Zoruan, igoera babesten dauan barandak zutabe ildaskatu txiki [23]<\/a> diran lau balaustre nagusi mantentzen ditu, azaletik bardinduta, harroinagaz eta zezen-kapitelagaz; piezok itxuraz barrokoak dira, aurreko koru edo erretaula batetik hartu eta barriro aprobetxatuta dagozala eta bat buruz behera jarrita dagoala emoten dau.<\/p>\n<\/p>\nEleizaren burualdea sakristiagaz<\/strong> komunikatzen da ateburu monolitikoa eta laprandura arineko kainoi okertua dauan igarolekuaren bidez. Gela errektangularra da [24]<\/a>, kanpoaldera ertz alakatuak eta barrualdera txaranbelduak -barriro be kainoi okertua- dituan burudun leihotik sartzen da argia [25]<\/a>. Luneta-gangak estaltzen dau gela.<\/p>\n<\/p>\nBertan, tenpluaren burualde osoa hartzen dauan gela [26]<\/a> luzexkara, trapezoidalera igarobidea zabaldu da. Burudun hiru leihoren bidez argiztatzen da eta sabai aizunez estaltzen.<\/p>\n<\/p>\nTorreak [7]<\/a><\/strong>\u00a0zabaleran gero eta txikiagoak diran hiru multzo ditu, bata besteagaz ondo alkartuta. Hormaren txikiagotzeak plaka leunez markatzen dira, altuena eleizaren oinaldeko horma osoan luzatuta. Erlaitz hanpatuan amaitzen da fustea.<\/p>\n<\/p>\nBeheko zorua, harlanduzkoa, eleizpean integratzen da, eta erdi-puntuko arku zabalen bidez zabaltzen da bertara (aurrealdera lez) [8]<\/a>. Multzo nagusia leiho baten bidez argiztatzen da eta berau eraikineko gainerako hutsarteen modukoa da, buruduna eta kainoiagaz, lapranduraz eta okertuta\u00a0[7]<\/a>\u00a0[27]<\/a>. Azken mailan, hau be harlanduzkoa, kanpai-gela dago. Kanpaiak beste plaka leun batez markatutako erdi-puntuko hutsarteetan sartuta dagoz -zehar-haga aldatuta, erlojua ipinteko.<\/p>\n<\/p>\nZoruak egurrezkoak dira, eta baita hormetan bermatuta goraino doan arrapala-eskailera be. Korutik komunikatzen da tenpluagaz, oraingoan be kainoi okertua dauan burudun igarolekutik [28]<\/a>. Igaroleku hau noizbait beherantz zabaldu egin zala emoten dau (bere janben lehenengo lerroak gainerakoen materialetik desberdina dabe-eta); altuera galduko eukean koruaren beranduko eraldaketagaz bat etorri daiteke.<\/p>\n<\/p>\nInteresgarria da torrearen beheko multzoari lotuta dagoan eleizpea<\/strong>. Iparralde eta mendebaldean itsua da, sarrera-igarolekuetan izan ezik [29]<\/a>. Alde honeetan, fatxadako malkar baten (mendebaldea) eta hagaburuetan (iparraldea), eta kanpoaldean zati baten jarleku jarraitua daben itxitura-hormetan, zurkaizten dan teilapea da.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldean, teilapea hagaburuen eta horma-zulo batzuen gainean doa eta kanpoaldean egurrezko fusteetan, eta aldi berean horma-harrizko hormatxo xaflatuan, jesarleku eta burdin sarezko bizkarraldeagaz, bermatzen dira [30]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nEremu osoa harreharrizko pieza handiez lauzatuta dago, torrearen behealdean izan ezik, hemen kareharrizko harlauza grisak dagoz-eta [8]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nInguratzen dauan lursailean altxatuta dagoanez, torrearen paretik harmailadia<\/strong> jaisten da, mailak zati baten enkatxatuta dagoz eta lehenengo mailak zirkuluetan grabatutako kurutze bi marrazten ditu [31]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nIparraldean, beste harmailadi bat dago [32]<\/a>, alde horretatik eleizpera sartzeko.<\/p>\n<\/p>\n <\/p>\n<\/p>\nAlbizuko San Martin Gotzaina eraikin interesgarri honen handitasuna nabarmentzen da, batez be, eleiztar-kopurua nahiko urria izan dalako beti; aitagarriak dira, baita be, fabrikaren duintasuna eta estiloari dagokionez agertzen dauan bardintasun, oreka eta kohesinoa. Zalantza barik, eraikin hau, hasi eta amaitu egin zan, eten barik, denporaren buruan aldaketarik izan ez eban egitasmo jakin baten arabera. Eleizpea da salbuespena, nabea baino gizaldi bat beranduago eraiki zan-eta, eta beranduagokoa dan burualdeko gela.<\/p>\n<\/p>\nEleizari buruz dogun lehenengo barria 1385ekoa da, hain zuzen be, Pedro Fernandez Olarte bertako aitoren seme ospetsuak \u201ccinco libras de azeyte\u201d testamentu-eskaintza egin eutsala adierazoz. Hamarkada bat beranduago, 1936an, Pedro Lopez de Ayala kantzilerra tenpluaren zaindari zan Enrique II.ak hala emonda, eta honek baimena emon eutsan bere zaindaritza hurran egoan Aiala arabar herriko Kexaako San Joan komentuaren esku izteko1<\/sup>OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 37-38, 44. or.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBaina ez dago XVIII. gizaldiaren aurreko eraikuntzaren historiari buruzko erreferentzia sakorik, datu solte batzuk izan ezik: 1686an kanpantorreko eskailera berregin zan, 1709an sakristia bar eraiki zan, teilabarritze-lanen bat2<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak. CONDE FUENTE, 1997, p. 233.<\/span><\/span><\/span>…<\/p>\n<\/p>\nHandik gitxira, tenplua -oso apala zala emoten eban- guztiz hondatuta egoan. 1735ean, torrea jausteko puntuan egoan eta zutoinez eutsi eutsen: \u201cdos postes mayores y diez menores y por cuatro palos\u201d. Egoera ikusita, bisitariak preminazko deia egin eutsen, \u201ca contratar maestro que diese trazas y condiciones para recuperarlo, a costa de los ahorros que ten\u00eda la f\u00e1brica y el pertinente secuestro de diezmos\u201d. 1739an, \u201cse repara la iglesia\u201d esaten da ohar laburrean. Urte berean, Martin Larrea maisu hargin entzutetsuak kalkulua egin eban, 40 erreal kobratuz horregaitik. Berehala ekin eutsen obrari, zaindaritzari eusten eutsan Kexaako komentuan sinatutako hitzarmenaren arabera. Baina, 1758an sakristia barria eraiki bazan be, lanak asko ez zirala aurreratzen emoten dau. Beraz, 1758an, barriro be Kexaako monjen ekimenez, kontratua sinatu zan Juan Sorarrain eta Martin Udaquiola maisu harginakaz tenpluaren horma barriak eraikitzeko. Bere aldetik, Domingo Olabarria Goiriguichia maisu arotza arduratuko zan eleizpea egiteaz3<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak. CONDE FUENTE, 1997, p. 233.<\/span><\/span><\/span>. 1794an idatzi eban Iturriza historialariak Eleiza 1767an berreraiki zala -berreraikuntza orduan amaitu zala- idatzi eban4<\/sup>ITURRIZA y ZABALA, 1. lib., 379. or.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nEmaitza, aitatu dogunez, eraikin barroko homogeneoa izan zan. Baina eraiki zan sasoiaren arabera, rokoko moldeak nagusi izatea jo eitekean normaltzat, baina, egia esan, apaingarri gitxiko eredua aukeratu zan, praktikoa eta aparteko apaindura bakoa.<\/p>\n<\/p>\nXIX. gizaldian hainbat aldaketa izan zan, baina ez dau ematen tenpluaren nabean eraginik izan ebenik. Eleizpea egitea, bereziki korapilatsua izan zan. 1817-1818an, teilatua erortzeko zorian egoala inoan Martin Echabarri Arrigorriagako auzotarrak; konponketen gastuen erdia ordaintzeko eskatu jaken monjei, baina eurak horren kontra agertu ziran, eleizaren zaindari zirala, eta ez eleizpearena, argudiatuz, azken hau eleiztarrek eraiki ebelako eta, horregaitik euren ardura zalako. Azkenean, ados jarri ziran eta Pedro Larrondo Aranak lortu eban errematea eta honek Bartolome Ugarteri emon eutsan. Baina 1847an barriztatu zan eleizpe hori; Antonio Gorostiza harginak eta Jose Maria Laburu arotzak -biak Orozkokoak- egin ebezan lanak eta Albia bilbotar lantegian 987 errealen truke eskuratutako burdin sarea ipini zan. Edo eleiztarrak ez ziran oso gustura gelditu, edo obrak ez ziran eleizpe osoan egin, 1854-1855ean barriro egin ziralako, oraingoan seguruenik burdin sareak aprobetxatu egin ebazan Jose Maria Meaza bailarako semearen eskutik. 1881ean, Manuel Sagastizabal harginak lauzatu eban eleizpe hori eta kanpoko harmailadia (hainbat bider barriztatu dana) gehitu; berak ipini ebazan oinaldeko ateko urbedeinkatu-ontziak. Bere aldetik, burualdeko gela, multzoko zatirik xumeena, 1892an gehitu zan5<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1764-1911ko kontuak eta bisitak. BFAH-AHFB, Udala, Orozko, 0038\/003. CONDE FUENTE, 1997, pp. 233-234.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBeharbada, XIX. gizaldiko obra honeetan, korua be aldatu zan, itxura baten altuera galdu dau-eta, nahiz eta aurreko piezak aprobetxatu: horzdun baranda XVI. gizaldikoa izango da eta zutabeek XVII. gizaldikoak dirala emoten dau, sarbideko eskaileraren zenbait haga lez.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”1. OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 37-38, 44. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_width_top=”1px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nOJANGUREN IRALAKOA, Pedromari. Orozko en la Baja Edad Media<\/em>. Bilbao: Autorearen edizioa, 1999.<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n2. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n3. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_toggle title=”4. ITURRIZA y ZABALA, 1. lib., 379. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nITURRIZA y ZABALA, Juan Ram\u00f3n de. Historia general de Vizcaya y ep\u00edtome de Las Encartaciones<\/em>. \u00c1ngel Rodr\u00edguez Herreroren Arg. Bilbao: Librer\u00eda Arturo, 1967 (1794ko eskuizkribua), lib. 2.<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n5. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1764-1911ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n<\/p>\nBFAH-AHFB, Udala, Orozko, 0038\/003.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.4″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/8-Muro-de-los-pies-San-Martin-Orozko.jpg\"){kind=link}
![[9]<\/a><\/strong>\u00a0zabaltzen dira, bat iparraldeko besoan, beste bat hegoaldean azken atalaren abiagunean eta hirugarrena oinaldeko horman. Hirurak dira bardinak, harlanduz zehaztuta, ertzak hutsunean sartuta, atea egokitzeko.<\/p>\n<\/p>\nZoladura, <\/strong>oraintsukoa da: egurra, ingurua Ma\u00f1aria erako marmol baltzezko harlauzaz apainduta. Ohikoa danez, altara-aldea altxatuta dago, kasu honetan pare bat harmaila.<\/p>\n<\/p>\nErdi-puntuko arku leun zabaletatik sortutako luneta-gangez<\/strong> [10]<\/a> estaltzen da.<\/p>\n<\/p>\nAtalak markatzen dabezan parpain-arku honeen eta besoen abiagune eta gangen oinarri diran arkuen euskarriak<\/strong> [11]<\/a> mentsulak dira, toskanar ordenakoak, listelez eta bozelez molduratutakoak, Martin Larreak, Juan Herdoizak edo Antonio Begak XVIII. gizaldiaren erdi aldera Bizkaiko beste hainbat tenplutan egin ebenaren haritik.<\/p>\n<\/p>\nBurualdean eta beso-hondoan ganga mentsuletan pausatzen da; honeek triangelu-formako edo ele-formako pieza soilak baino ez dira [12]<\/a>. Oinaldeko angeluetan ez dago inongo euskarririk.<\/p>\n<\/p>\nEraikinaren horma-ingurunea sei horma-bularrez <\/strong>sendotzen da [13]<\/a>; horma-bularrak bat datoz parpain-arkuakaz. Ebakidura errektangularrekoak dira, altuera hartu ahala estutu egiten dira apur bat eta ezponda-forma hartzen dabe hormen errematearen aurretik. Lehenengo lau horma-bularrak kurutzaduraren fabrikan sakontzen dira neurri baten; baina ez azken atal bien artean soldadura markatzen dabenak; honeek, gainera, leiho-isurkia dabe altuera ertainera.<\/p>\n<\/p>\nTeilatua<\/strong> [14]<\/a> oinplanoaren isla zehatza da: isurialde bi nabean zehar, hiru bilakatzen dira burualdean eta kurutzaduraren besoetan, hiru aldeko isurialdearen bitartez.<\/p>\n<\/p>\nArgi-multzoa, erregularra da, atal guztietan eta kurutzaduran erdian lerrokatutako leihoakaz<\/strong> \u00a0[15]<\/a>\u00a0[16]<\/a>, beti hegoaldean, iparraldea, ohiturazko arauari jarraituz, itsua dan bitartean. Burudun leihoak dira, laprandura arina dabe kanporantz, baina markatuagoa barrurantz, batez be leiho-ertzean, argiaren sarrera ahalbidetzeko. Motibo geometriko dun beirate garaikideez ixten dira.<\/p>\n<\/p>\nEleizak sarbide <\/strong>bi ditu. Bat, oinaldean\u00a0[17]<\/a>, erdian lerrokatuta eta torrearen beheko multzoak estaltzen dauala. Zabala, dobela-buruduna, barrurantz lapranduraz eta kainoi okertuaz. Urbedeinkatu-ontziak dagoz albo bietan [18]<\/a> Ma\u00f1ariko marmol baltzez eginda, esferaerdikoak bozelen artean, eta Golgota soilean amaituta.<\/p>\n<\/p>\nBigarren sarbidea\u00a0[19]<\/a>\u00a0[16]<\/a> bigarren atalean dago hegoaldean. Aurrekoaren bardina da, baina itxura soilagoa dau, hormarrizko horman txertatuta dago-eta. Aldamenean, beste urbedeinkatu-ontzi bat [20]<\/a>, hau molduratutako lau angeluko ahoaz eta kurutzean amaitu barik.<\/p>\n<\/p>\nKoruak<\/strong> [4]<\/a> atzealdeko atalaren heren bi hartzen ditu. Egurrezkoa da oso-osorik, buruduna, muturretan, ahurrean molduratutako mentsula luzeek apaindutakoa [21]<\/a>; gainean, gapirioak doaz, aurrealdean bozel-laurdenean, eta honeen gainean zoladura.<\/p>\n<\/p>\nBarandak Triangelu-formako haginen hiru erregistro ditu [22]<\/a>, goiko aurrealdean be haginak dagoz, baina ez dira larregi ikusten, pintura-eskualdi askoren azpian dagoz-eta. Balaustre nagusiakaz bat etorriko ziran lau panelek apurtzen dau hagin-segida. Honeen eta aurrealdean egon eitekezan gainerakoen lekuan ebakidura karratuko haga zakarrak dagoz.<\/p>\n<\/p>\nKlaustro-eskaileratik igoten da koru honetara [21]<\/a>, egurrezkoa, hego-mendebaldean kokatuta eta originala ez dana, XIX. gizaldian barriz jarritakoa baino, XVII. gizaldikoak izan leikezan haga batzuk aprobetxatu ebezala emoten badau be: lehenengo atalaren abiagunean eta bigarren atalekoren bat edo beste. Zoruan, igoera babesten dauan barandak zutabe ildaskatu txiki [23]<\/a> diran lau balaustre nagusi mantentzen ditu, azaletik bardinduta, harroinagaz eta zezen-kapitelagaz; piezok itxuraz barrokoak dira, aurreko koru edo erretaula batetik hartu eta barriro aprobetxatuta dagozala eta bat buruz behera jarrita dagoala emoten dau.<\/p>\n<\/p>\nEleizaren burualdea sakristiagaz<\/strong> komunikatzen da ateburu monolitikoa eta laprandura arineko kainoi okertua dauan igarolekuaren bidez. Gela errektangularra da [24]<\/a>, kanpoaldera ertz alakatuak eta barrualdera txaranbelduak -barriro be kainoi okertua- dituan burudun leihotik sartzen da argia [25]<\/a>. Luneta-gangak estaltzen dau gela.<\/p>\n<\/p>\nBertan, tenpluaren burualde osoa hartzen dauan gela [26]<\/a> luzexkara, trapezoidalera igarobidea zabaldu da. Burudun hiru leihoren bidez argiztatzen da eta sabai aizunez estaltzen.<\/p>\n<\/p>\nTorreak [7]<\/a><\/strong>\u00a0zabaleran gero eta txikiagoak diran hiru multzo ditu, bata besteagaz ondo alkartuta. Hormaren txikiagotzeak plaka leunez markatzen dira, altuena eleizaren oinaldeko horma osoan luzatuta. Erlaitz hanpatuan amaitzen da fustea.<\/p>\n<\/p>\nBeheko zorua, harlanduzkoa, eleizpean integratzen da, eta erdi-puntuko arku zabalen bidez zabaltzen da bertara (aurrealdera lez) [8]<\/a>. Multzo nagusia leiho baten bidez argiztatzen da eta berau eraikineko gainerako hutsarteen modukoa da, buruduna eta kainoiagaz, lapranduraz eta okertuta\u00a0[7]<\/a>\u00a0[27]<\/a>. Azken mailan, hau be harlanduzkoa, kanpai-gela dago. Kanpaiak beste plaka leun batez markatutako erdi-puntuko hutsarteetan sartuta dagoz -zehar-haga aldatuta, erlojua ipinteko.<\/p>\n<\/p>\nZoruak egurrezkoak dira, eta baita hormetan bermatuta goraino doan arrapala-eskailera be. Korutik komunikatzen da tenpluagaz, oraingoan be kainoi okertua dauan burudun igarolekutik [28]<\/a>. Igaroleku hau noizbait beherantz zabaldu egin zala emoten dau (bere janben lehenengo lerroak gainerakoen materialetik desberdina dabe-eta); altuera galduko eukean koruaren beranduko eraldaketagaz bat etorri daiteke.<\/p>\n<\/p>\nInteresgarria da torrearen beheko multzoari lotuta dagoan eleizpea<\/strong>. Iparralde eta mendebaldean itsua da, sarrera-igarolekuetan izan ezik [29]<\/a>. Alde honeetan, fatxadako malkar baten (mendebaldea) eta hagaburuetan (iparraldea), eta kanpoaldean zati baten jarleku jarraitua daben itxitura-hormetan, zurkaizten dan teilapea da.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldean, teilapea hagaburuen eta horma-zulo batzuen gainean doa eta kanpoaldean egurrezko fusteetan, eta aldi berean horma-harrizko hormatxo xaflatuan, jesarleku eta burdin sarezko bizkarraldeagaz, bermatzen dira [30]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nEremu osoa harreharrizko pieza handiez lauzatuta dago, torrearen behealdean izan ezik, hemen kareharrizko harlauza grisak dagoz-eta [8]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nInguratzen dauan lursailean altxatuta dagoanez, torrearen paretik harmailadia<\/strong> jaisten da, mailak zati baten enkatxatuta dagoz eta lehenengo mailak zirkuluetan grabatutako kurutze bi marrazten ditu [31]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nIparraldean, beste harmailadi bat dago [32]<\/a>, alde horretatik eleizpera sartzeko.<\/p>\n<\/p>\n <\/p>\n<\/p>\nAlbizuko San Martin Gotzaina eraikin interesgarri honen handitasuna nabarmentzen da, batez be, eleiztar-kopurua nahiko urria izan dalako beti; aitagarriak dira, baita be, fabrikaren duintasuna eta estiloari dagokionez agertzen dauan bardintasun, oreka eta kohesinoa. Zalantza barik, eraikin hau, hasi eta amaitu egin zan, eten barik, denporaren buruan aldaketarik izan ez eban egitasmo jakin baten arabera. Eleizpea da salbuespena, nabea baino gizaldi bat beranduago eraiki zan-eta, eta beranduagokoa dan burualdeko gela.<\/p>\n<\/p>\nEleizari buruz dogun lehenengo barria 1385ekoa da, hain zuzen be, Pedro Fernandez Olarte bertako aitoren seme ospetsuak \u201ccinco libras de azeyte\u201d testamentu-eskaintza egin eutsala adierazoz. Hamarkada bat beranduago, 1936an, Pedro Lopez de Ayala kantzilerra tenpluaren zaindari zan Enrique II.ak hala emonda, eta honek baimena emon eutsan bere zaindaritza hurran egoan Aiala arabar herriko Kexaako San Joan komentuaren esku izteko1<\/sup>OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 37-38, 44. or.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBaina ez dago XVIII. gizaldiaren aurreko eraikuntzaren historiari buruzko erreferentzia sakorik, datu solte batzuk izan ezik: 1686an kanpantorreko eskailera berregin zan, 1709an sakristia bar eraiki zan, teilabarritze-lanen bat2<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak. CONDE FUENTE, 1997, p. 233.<\/span><\/span><\/span>…<\/p>\n<\/p>\nHandik gitxira, tenplua -oso apala zala emoten eban- guztiz hondatuta egoan. 1735ean, torrea jausteko puntuan egoan eta zutoinez eutsi eutsen: \u201cdos postes mayores y diez menores y por cuatro palos\u201d. Egoera ikusita, bisitariak preminazko deia egin eutsen, \u201ca contratar maestro que diese trazas y condiciones para recuperarlo, a costa de los ahorros que ten\u00eda la f\u00e1brica y el pertinente secuestro de diezmos\u201d. 1739an, \u201cse repara la iglesia\u201d esaten da ohar laburrean. Urte berean, Martin Larrea maisu hargin entzutetsuak kalkulua egin eban, 40 erreal kobratuz horregaitik. Berehala ekin eutsen obrari, zaindaritzari eusten eutsan Kexaako komentuan sinatutako hitzarmenaren arabera. Baina, 1758an sakristia barria eraiki bazan be, lanak asko ez zirala aurreratzen emoten dau. Beraz, 1758an, barriro be Kexaako monjen ekimenez, kontratua sinatu zan Juan Sorarrain eta Martin Udaquiola maisu harginakaz tenpluaren horma barriak eraikitzeko. Bere aldetik, Domingo Olabarria Goiriguichia maisu arotza arduratuko zan eleizpea egiteaz3<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak. CONDE FUENTE, 1997, p. 233.<\/span><\/span><\/span>. 1794an idatzi eban Iturriza historialariak Eleiza 1767an berreraiki zala -berreraikuntza orduan amaitu zala- idatzi eban4<\/sup>ITURRIZA y ZABALA, 1. lib., 379. or.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nEmaitza, aitatu dogunez, eraikin barroko homogeneoa izan zan. Baina eraiki zan sasoiaren arabera, rokoko moldeak nagusi izatea jo eitekean normaltzat, baina, egia esan, apaingarri gitxiko eredua aukeratu zan, praktikoa eta aparteko apaindura bakoa.<\/p>\n<\/p>\nXIX. gizaldian hainbat aldaketa izan zan, baina ez dau ematen tenpluaren nabean eraginik izan ebenik. Eleizpea egitea, bereziki korapilatsua izan zan. 1817-1818an, teilatua erortzeko zorian egoala inoan Martin Echabarri Arrigorriagako auzotarrak; konponketen gastuen erdia ordaintzeko eskatu jaken monjei, baina eurak horren kontra agertu ziran, eleizaren zaindari zirala, eta ez eleizpearena, argudiatuz, azken hau eleiztarrek eraiki ebelako eta, horregaitik euren ardura zalako. Azkenean, ados jarri ziran eta Pedro Larrondo Aranak lortu eban errematea eta honek Bartolome Ugarteri emon eutsan. Baina 1847an barriztatu zan eleizpe hori; Antonio Gorostiza harginak eta Jose Maria Laburu arotzak -biak Orozkokoak- egin ebezan lanak eta Albia bilbotar lantegian 987 errealen truke eskuratutako burdin sarea ipini zan. Edo eleiztarrak ez ziran oso gustura gelditu, edo obrak ez ziran eleizpe osoan egin, 1854-1855ean barriro egin ziralako, oraingoan seguruenik burdin sareak aprobetxatu egin ebazan Jose Maria Meaza bailarako semearen eskutik. 1881ean, Manuel Sagastizabal harginak lauzatu eban eleizpe hori eta kanpoko harmailadia (hainbat bider barriztatu dana) gehitu; berak ipini ebazan oinaldeko ateko urbedeinkatu-ontziak. Bere aldetik, burualdeko gela, multzoko zatirik xumeena, 1892an gehitu zan5<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1764-1911ko kontuak eta bisitak. BFAH-AHFB, Udala, Orozko, 0038\/003. CONDE FUENTE, 1997, pp. 233-234.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBeharbada, XIX. gizaldiko obra honeetan, korua be aldatu zan, itxura baten altuera galdu dau-eta, nahiz eta aurreko piezak aprobetxatu: horzdun baranda XVI. gizaldikoa izango da eta zutabeek XVII. gizaldikoak dirala emoten dau, sarbideko eskaileraren zenbait haga lez.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”1. OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 37-38, 44. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_width_top=”1px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nOJANGUREN IRALAKOA, Pedromari. Orozko en la Baja Edad Media<\/em>. Bilbao: Autorearen edizioa, 1999.<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n2. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n3. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_toggle title=”4. ITURRIZA y ZABALA, 1. lib., 379. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nITURRIZA y ZABALA, Juan Ram\u00f3n de. Historia general de Vizcaya y ep\u00edtome de Las Encartaciones<\/em>. \u00c1ngel Rodr\u00edguez Herreroren Arg. Bilbao: Librer\u00eda Arturo, 1967 (1794ko eskuizkribua), lib. 2.<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n5. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1764-1911ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n<\/p>\nBFAH-AHFB, Udala, Orozko, 0038\/003.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.4″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/9-Hornacina-San-Martin-Orozko.jpg\"){kind=link}
![[10]<\/a> estaltzen da.<\/p>\n<\/p>\nAtalak markatzen dabezan parpain-arku honeen eta besoen abiagune eta gangen oinarri diran arkuen euskarriak<\/strong> [11]<\/a> mentsulak dira, toskanar ordenakoak, listelez eta bozelez molduratutakoak, Martin Larreak, Juan Herdoizak edo Antonio Begak XVIII. gizaldiaren erdi aldera Bizkaiko beste hainbat tenplutan egin ebenaren haritik.<\/p>\n<\/p>\nBurualdean eta beso-hondoan ganga mentsuletan pausatzen da; honeek triangelu-formako edo ele-formako pieza soilak baino ez dira [12]<\/a>. Oinaldeko angeluetan ez dago inongo euskarririk.<\/p>\n<\/p>\nEraikinaren horma-ingurunea sei horma-bularrez <\/strong>sendotzen da [13]<\/a>; horma-bularrak bat datoz parpain-arkuakaz. Ebakidura errektangularrekoak dira, altuera hartu ahala estutu egiten dira apur bat eta ezponda-forma hartzen dabe hormen errematearen aurretik. Lehenengo lau horma-bularrak kurutzaduraren fabrikan sakontzen dira neurri baten; baina ez azken atal bien artean soldadura markatzen dabenak; honeek, gainera, leiho-isurkia dabe altuera ertainera.<\/p>\n<\/p>\nTeilatua<\/strong> [14]<\/a> oinplanoaren isla zehatza da: isurialde bi nabean zehar, hiru bilakatzen dira burualdean eta kurutzaduraren besoetan, hiru aldeko isurialdearen bitartez.<\/p>\n<\/p>\nArgi-multzoa, erregularra da, atal guztietan eta kurutzaduran erdian lerrokatutako leihoakaz<\/strong> \u00a0[15]<\/a>\u00a0[16]<\/a>, beti hegoaldean, iparraldea, ohiturazko arauari jarraituz, itsua dan bitartean. Burudun leihoak dira, laprandura arina dabe kanporantz, baina markatuagoa barrurantz, batez be leiho-ertzean, argiaren sarrera ahalbidetzeko. Motibo geometriko dun beirate garaikideez ixten dira.<\/p>\n<\/p>\nEleizak sarbide <\/strong>bi ditu. Bat, oinaldean\u00a0[17]<\/a>, erdian lerrokatuta eta torrearen beheko multzoak estaltzen dauala. Zabala, dobela-buruduna, barrurantz lapranduraz eta kainoi okertuaz. Urbedeinkatu-ontziak dagoz albo bietan [18]<\/a> Ma\u00f1ariko marmol baltzez eginda, esferaerdikoak bozelen artean, eta Golgota soilean amaituta.<\/p>\n<\/p>\nBigarren sarbidea\u00a0[19]<\/a>\u00a0[16]<\/a> bigarren atalean dago hegoaldean. Aurrekoaren bardina da, baina itxura soilagoa dau, hormarrizko horman txertatuta dago-eta. Aldamenean, beste urbedeinkatu-ontzi bat [20]<\/a>, hau molduratutako lau angeluko ahoaz eta kurutzean amaitu barik.<\/p>\n<\/p>\nKoruak<\/strong> [4]<\/a> atzealdeko atalaren heren bi hartzen ditu. Egurrezkoa da oso-osorik, buruduna, muturretan, ahurrean molduratutako mentsula luzeek apaindutakoa [21]<\/a>; gainean, gapirioak doaz, aurrealdean bozel-laurdenean, eta honeen gainean zoladura.<\/p>\n<\/p>\nBarandak Triangelu-formako haginen hiru erregistro ditu [22]<\/a>, goiko aurrealdean be haginak dagoz, baina ez dira larregi ikusten, pintura-eskualdi askoren azpian dagoz-eta. Balaustre nagusiakaz bat etorriko ziran lau panelek apurtzen dau hagin-segida. Honeen eta aurrealdean egon eitekezan gainerakoen lekuan ebakidura karratuko haga zakarrak dagoz.<\/p>\n<\/p>\nKlaustro-eskaileratik igoten da koru honetara [21]<\/a>, egurrezkoa, hego-mendebaldean kokatuta eta originala ez dana, XIX. gizaldian barriz jarritakoa baino, XVII. gizaldikoak izan leikezan haga batzuk aprobetxatu ebezala emoten badau be: lehenengo atalaren abiagunean eta bigarren atalekoren bat edo beste. Zoruan, igoera babesten dauan barandak zutabe ildaskatu txiki [23]<\/a> diran lau balaustre nagusi mantentzen ditu, azaletik bardinduta, harroinagaz eta zezen-kapitelagaz; piezok itxuraz barrokoak dira, aurreko koru edo erretaula batetik hartu eta barriro aprobetxatuta dagozala eta bat buruz behera jarrita dagoala emoten dau.<\/p>\n<\/p>\nEleizaren burualdea sakristiagaz<\/strong> komunikatzen da ateburu monolitikoa eta laprandura arineko kainoi okertua dauan igarolekuaren bidez. Gela errektangularra da [24]<\/a>, kanpoaldera ertz alakatuak eta barrualdera txaranbelduak -barriro be kainoi okertua- dituan burudun leihotik sartzen da argia [25]<\/a>. Luneta-gangak estaltzen dau gela.<\/p>\n<\/p>\nBertan, tenpluaren burualde osoa hartzen dauan gela [26]<\/a> luzexkara, trapezoidalera igarobidea zabaldu da. Burudun hiru leihoren bidez argiztatzen da eta sabai aizunez estaltzen.<\/p>\n<\/p>\nTorreak [7]<\/a><\/strong>\u00a0zabaleran gero eta txikiagoak diran hiru multzo ditu, bata besteagaz ondo alkartuta. Hormaren txikiagotzeak plaka leunez markatzen dira, altuena eleizaren oinaldeko horma osoan luzatuta. Erlaitz hanpatuan amaitzen da fustea.<\/p>\n<\/p>\nBeheko zorua, harlanduzkoa, eleizpean integratzen da, eta erdi-puntuko arku zabalen bidez zabaltzen da bertara (aurrealdera lez) [8]<\/a>. Multzo nagusia leiho baten bidez argiztatzen da eta berau eraikineko gainerako hutsarteen modukoa da, buruduna eta kainoiagaz, lapranduraz eta okertuta\u00a0[7]<\/a>\u00a0[27]<\/a>. Azken mailan, hau be harlanduzkoa, kanpai-gela dago. Kanpaiak beste plaka leun batez markatutako erdi-puntuko hutsarteetan sartuta dagoz -zehar-haga aldatuta, erlojua ipinteko.<\/p>\n<\/p>\nZoruak egurrezkoak dira, eta baita hormetan bermatuta goraino doan arrapala-eskailera be. Korutik komunikatzen da tenpluagaz, oraingoan be kainoi okertua dauan burudun igarolekutik [28]<\/a>. Igaroleku hau noizbait beherantz zabaldu egin zala emoten dau (bere janben lehenengo lerroak gainerakoen materialetik desberdina dabe-eta); altuera galduko eukean koruaren beranduko eraldaketagaz bat etorri daiteke.<\/p>\n<\/p>\nInteresgarria da torrearen beheko multzoari lotuta dagoan eleizpea<\/strong>. Iparralde eta mendebaldean itsua da, sarrera-igarolekuetan izan ezik [29]<\/a>. Alde honeetan, fatxadako malkar baten (mendebaldea) eta hagaburuetan (iparraldea), eta kanpoaldean zati baten jarleku jarraitua daben itxitura-hormetan, zurkaizten dan teilapea da.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldean, teilapea hagaburuen eta horma-zulo batzuen gainean doa eta kanpoaldean egurrezko fusteetan, eta aldi berean horma-harrizko hormatxo xaflatuan, jesarleku eta burdin sarezko bizkarraldeagaz, bermatzen dira [30]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nEremu osoa harreharrizko pieza handiez lauzatuta dago, torrearen behealdean izan ezik, hemen kareharrizko harlauza grisak dagoz-eta [8]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nInguratzen dauan lursailean altxatuta dagoanez, torrearen paretik harmailadia<\/strong> jaisten da, mailak zati baten enkatxatuta dagoz eta lehenengo mailak zirkuluetan grabatutako kurutze bi marrazten ditu [31]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nIparraldean, beste harmailadi bat dago [32]<\/a>, alde horretatik eleizpera sartzeko.<\/p>\n<\/p>\n <\/p>\n<\/p>\nAlbizuko San Martin Gotzaina eraikin interesgarri honen handitasuna nabarmentzen da, batez be, eleiztar-kopurua nahiko urria izan dalako beti; aitagarriak dira, baita be, fabrikaren duintasuna eta estiloari dagokionez agertzen dauan bardintasun, oreka eta kohesinoa. Zalantza barik, eraikin hau, hasi eta amaitu egin zan, eten barik, denporaren buruan aldaketarik izan ez eban egitasmo jakin baten arabera. Eleizpea da salbuespena, nabea baino gizaldi bat beranduago eraiki zan-eta, eta beranduagokoa dan burualdeko gela.<\/p>\n<\/p>\nEleizari buruz dogun lehenengo barria 1385ekoa da, hain zuzen be, Pedro Fernandez Olarte bertako aitoren seme ospetsuak \u201ccinco libras de azeyte\u201d testamentu-eskaintza egin eutsala adierazoz. Hamarkada bat beranduago, 1936an, Pedro Lopez de Ayala kantzilerra tenpluaren zaindari zan Enrique II.ak hala emonda, eta honek baimena emon eutsan bere zaindaritza hurran egoan Aiala arabar herriko Kexaako San Joan komentuaren esku izteko1<\/sup>OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 37-38, 44. or.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBaina ez dago XVIII. gizaldiaren aurreko eraikuntzaren historiari buruzko erreferentzia sakorik, datu solte batzuk izan ezik: 1686an kanpantorreko eskailera berregin zan, 1709an sakristia bar eraiki zan, teilabarritze-lanen bat2<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak. CONDE FUENTE, 1997, p. 233.<\/span><\/span><\/span>…<\/p>\n<\/p>\nHandik gitxira, tenplua -oso apala zala emoten eban- guztiz hondatuta egoan. 1735ean, torrea jausteko puntuan egoan eta zutoinez eutsi eutsen: \u201cdos postes mayores y diez menores y por cuatro palos\u201d. Egoera ikusita, bisitariak preminazko deia egin eutsen, \u201ca contratar maestro que diese trazas y condiciones para recuperarlo, a costa de los ahorros que ten\u00eda la f\u00e1brica y el pertinente secuestro de diezmos\u201d. 1739an, \u201cse repara la iglesia\u201d esaten da ohar laburrean. Urte berean, Martin Larrea maisu hargin entzutetsuak kalkulua egin eban, 40 erreal kobratuz horregaitik. Berehala ekin eutsen obrari, zaindaritzari eusten eutsan Kexaako komentuan sinatutako hitzarmenaren arabera. Baina, 1758an sakristia barria eraiki bazan be, lanak asko ez zirala aurreratzen emoten dau. Beraz, 1758an, barriro be Kexaako monjen ekimenez, kontratua sinatu zan Juan Sorarrain eta Martin Udaquiola maisu harginakaz tenpluaren horma barriak eraikitzeko. Bere aldetik, Domingo Olabarria Goiriguichia maisu arotza arduratuko zan eleizpea egiteaz3<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak. CONDE FUENTE, 1997, p. 233.<\/span><\/span><\/span>. 1794an idatzi eban Iturriza historialariak Eleiza 1767an berreraiki zala -berreraikuntza orduan amaitu zala- idatzi eban4<\/sup>ITURRIZA y ZABALA, 1. lib., 379. or.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nEmaitza, aitatu dogunez, eraikin barroko homogeneoa izan zan. Baina eraiki zan sasoiaren arabera, rokoko moldeak nagusi izatea jo eitekean normaltzat, baina, egia esan, apaingarri gitxiko eredua aukeratu zan, praktikoa eta aparteko apaindura bakoa.<\/p>\n<\/p>\nXIX. gizaldian hainbat aldaketa izan zan, baina ez dau ematen tenpluaren nabean eraginik izan ebenik. Eleizpea egitea, bereziki korapilatsua izan zan. 1817-1818an, teilatua erortzeko zorian egoala inoan Martin Echabarri Arrigorriagako auzotarrak; konponketen gastuen erdia ordaintzeko eskatu jaken monjei, baina eurak horren kontra agertu ziran, eleizaren zaindari zirala, eta ez eleizpearena, argudiatuz, azken hau eleiztarrek eraiki ebelako eta, horregaitik euren ardura zalako. Azkenean, ados jarri ziran eta Pedro Larrondo Aranak lortu eban errematea eta honek Bartolome Ugarteri emon eutsan. Baina 1847an barriztatu zan eleizpe hori; Antonio Gorostiza harginak eta Jose Maria Laburu arotzak -biak Orozkokoak- egin ebezan lanak eta Albia bilbotar lantegian 987 errealen truke eskuratutako burdin sarea ipini zan. Edo eleiztarrak ez ziran oso gustura gelditu, edo obrak ez ziran eleizpe osoan egin, 1854-1855ean barriro egin ziralako, oraingoan seguruenik burdin sareak aprobetxatu egin ebazan Jose Maria Meaza bailarako semearen eskutik. 1881ean, Manuel Sagastizabal harginak lauzatu eban eleizpe hori eta kanpoko harmailadia (hainbat bider barriztatu dana) gehitu; berak ipini ebazan oinaldeko ateko urbedeinkatu-ontziak. Bere aldetik, burualdeko gela, multzoko zatirik xumeena, 1892an gehitu zan5<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1764-1911ko kontuak eta bisitak. BFAH-AHFB, Udala, Orozko, 0038\/003. CONDE FUENTE, 1997, pp. 233-234.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBeharbada, XIX. gizaldiko obra honeetan, korua be aldatu zan, itxura baten altuera galdu dau-eta, nahiz eta aurreko piezak aprobetxatu: horzdun baranda XVI. gizaldikoa izango da eta zutabeek XVII. gizaldikoak dirala emoten dau, sarbideko eskaileraren zenbait haga lez.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”1. OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 37-38, 44. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_width_top=”1px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nOJANGUREN IRALAKOA, Pedromari. Orozko en la Baja Edad Media<\/em>. Bilbao: Autorearen edizioa, 1999.<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n2. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n3. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_toggle title=”4. ITURRIZA y ZABALA, 1. lib., 379. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nITURRIZA y ZABALA, Juan Ram\u00f3n de. Historia general de Vizcaya y ep\u00edtome de Las Encartaciones<\/em>. \u00c1ngel Rodr\u00edguez Herreroren Arg. Bilbao: Librer\u00eda Arturo, 1967 (1794ko eskuizkribua), lib. 2.<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n5. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1764-1911ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n<\/p>\nBFAH-AHFB, Udala, Orozko, 0038\/003.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.4″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/10-Bovedas-San-Martin-Orozko.jpg\"){kind=link}
![[11]<\/a> mentsulak dira, toskanar ordenakoak, listelez eta bozelez molduratutakoak, Martin Larreak, Juan Herdoizak edo Antonio Begak XVIII. gizaldiaren erdi aldera Bizkaiko beste hainbat tenplutan egin ebenaren haritik.<\/p>\n<\/p>\nBurualdean eta beso-hondoan ganga mentsuletan pausatzen da; honeek triangelu-formako edo ele-formako pieza soilak baino ez dira [12]<\/a>. Oinaldeko angeluetan ez dago inongo euskarririk.<\/p>\n<\/p>\nEraikinaren horma-ingurunea sei horma-bularrez <\/strong>sendotzen da [13]<\/a>; horma-bularrak bat datoz parpain-arkuakaz. Ebakidura errektangularrekoak dira, altuera hartu ahala estutu egiten dira apur bat eta ezponda-forma hartzen dabe hormen errematearen aurretik. Lehenengo lau horma-bularrak kurutzaduraren fabrikan sakontzen dira neurri baten; baina ez azken atal bien artean soldadura markatzen dabenak; honeek, gainera, leiho-isurkia dabe altuera ertainera.<\/p>\n<\/p>\nTeilatua<\/strong> [14]<\/a> oinplanoaren isla zehatza da: isurialde bi nabean zehar, hiru bilakatzen dira burualdean eta kurutzaduraren besoetan, hiru aldeko isurialdearen bitartez.<\/p>\n<\/p>\nArgi-multzoa, erregularra da, atal guztietan eta kurutzaduran erdian lerrokatutako leihoakaz<\/strong> \u00a0[15]<\/a>\u00a0[16]<\/a>, beti hegoaldean, iparraldea, ohiturazko arauari jarraituz, itsua dan bitartean. Burudun leihoak dira, laprandura arina dabe kanporantz, baina markatuagoa barrurantz, batez be leiho-ertzean, argiaren sarrera ahalbidetzeko. Motibo geometriko dun beirate garaikideez ixten dira.<\/p>\n<\/p>\nEleizak sarbide <\/strong>bi ditu. Bat, oinaldean\u00a0[17]<\/a>, erdian lerrokatuta eta torrearen beheko multzoak estaltzen dauala. Zabala, dobela-buruduna, barrurantz lapranduraz eta kainoi okertuaz. Urbedeinkatu-ontziak dagoz albo bietan [18]<\/a> Ma\u00f1ariko marmol baltzez eginda, esferaerdikoak bozelen artean, eta Golgota soilean amaituta.<\/p>\n<\/p>\nBigarren sarbidea\u00a0[19]<\/a>\u00a0[16]<\/a> bigarren atalean dago hegoaldean. Aurrekoaren bardina da, baina itxura soilagoa dau, hormarrizko horman txertatuta dago-eta. Aldamenean, beste urbedeinkatu-ontzi bat [20]<\/a>, hau molduratutako lau angeluko ahoaz eta kurutzean amaitu barik.<\/p>\n<\/p>\nKoruak<\/strong> [4]<\/a> atzealdeko atalaren heren bi hartzen ditu. Egurrezkoa da oso-osorik, buruduna, muturretan, ahurrean molduratutako mentsula luzeek apaindutakoa [21]<\/a>; gainean, gapirioak doaz, aurrealdean bozel-laurdenean, eta honeen gainean zoladura.<\/p>\n<\/p>\nBarandak Triangelu-formako haginen hiru erregistro ditu [22]<\/a>, goiko aurrealdean be haginak dagoz, baina ez dira larregi ikusten, pintura-eskualdi askoren azpian dagoz-eta. Balaustre nagusiakaz bat etorriko ziran lau panelek apurtzen dau hagin-segida. Honeen eta aurrealdean egon eitekezan gainerakoen lekuan ebakidura karratuko haga zakarrak dagoz.<\/p>\n<\/p>\nKlaustro-eskaileratik igoten da koru honetara [21]<\/a>, egurrezkoa, hego-mendebaldean kokatuta eta originala ez dana, XIX. gizaldian barriz jarritakoa baino, XVII. gizaldikoak izan leikezan haga batzuk aprobetxatu ebezala emoten badau be: lehenengo atalaren abiagunean eta bigarren atalekoren bat edo beste. Zoruan, igoera babesten dauan barandak zutabe ildaskatu txiki [23]<\/a> diran lau balaustre nagusi mantentzen ditu, azaletik bardinduta, harroinagaz eta zezen-kapitelagaz; piezok itxuraz barrokoak dira, aurreko koru edo erretaula batetik hartu eta barriro aprobetxatuta dagozala eta bat buruz behera jarrita dagoala emoten dau.<\/p>\n<\/p>\nEleizaren burualdea sakristiagaz<\/strong> komunikatzen da ateburu monolitikoa eta laprandura arineko kainoi okertua dauan igarolekuaren bidez. Gela errektangularra da [24]<\/a>, kanpoaldera ertz alakatuak eta barrualdera txaranbelduak -barriro be kainoi okertua- dituan burudun leihotik sartzen da argia [25]<\/a>. Luneta-gangak estaltzen dau gela.<\/p>\n<\/p>\nBertan, tenpluaren burualde osoa hartzen dauan gela [26]<\/a> luzexkara, trapezoidalera igarobidea zabaldu da. Burudun hiru leihoren bidez argiztatzen da eta sabai aizunez estaltzen.<\/p>\n<\/p>\nTorreak [7]<\/a><\/strong>\u00a0zabaleran gero eta txikiagoak diran hiru multzo ditu, bata besteagaz ondo alkartuta. Hormaren txikiagotzeak plaka leunez markatzen dira, altuena eleizaren oinaldeko horma osoan luzatuta. Erlaitz hanpatuan amaitzen da fustea.<\/p>\n<\/p>\nBeheko zorua, harlanduzkoa, eleizpean integratzen da, eta erdi-puntuko arku zabalen bidez zabaltzen da bertara (aurrealdera lez) [8]<\/a>. Multzo nagusia leiho baten bidez argiztatzen da eta berau eraikineko gainerako hutsarteen modukoa da, buruduna eta kainoiagaz, lapranduraz eta okertuta\u00a0[7]<\/a>\u00a0[27]<\/a>. Azken mailan, hau be harlanduzkoa, kanpai-gela dago. Kanpaiak beste plaka leun batez markatutako erdi-puntuko hutsarteetan sartuta dagoz -zehar-haga aldatuta, erlojua ipinteko.<\/p>\n<\/p>\nZoruak egurrezkoak dira, eta baita hormetan bermatuta goraino doan arrapala-eskailera be. Korutik komunikatzen da tenpluagaz, oraingoan be kainoi okertua dauan burudun igarolekutik [28]<\/a>. Igaroleku hau noizbait beherantz zabaldu egin zala emoten dau (bere janben lehenengo lerroak gainerakoen materialetik desberdina dabe-eta); altuera galduko eukean koruaren beranduko eraldaketagaz bat etorri daiteke.<\/p>\n<\/p>\nInteresgarria da torrearen beheko multzoari lotuta dagoan eleizpea<\/strong>. Iparralde eta mendebaldean itsua da, sarrera-igarolekuetan izan ezik [29]<\/a>. Alde honeetan, fatxadako malkar baten (mendebaldea) eta hagaburuetan (iparraldea), eta kanpoaldean zati baten jarleku jarraitua daben itxitura-hormetan, zurkaizten dan teilapea da.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldean, teilapea hagaburuen eta horma-zulo batzuen gainean doa eta kanpoaldean egurrezko fusteetan, eta aldi berean horma-harrizko hormatxo xaflatuan, jesarleku eta burdin sarezko bizkarraldeagaz, bermatzen dira [30]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nEremu osoa harreharrizko pieza handiez lauzatuta dago, torrearen behealdean izan ezik, hemen kareharrizko harlauza grisak dagoz-eta [8]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nInguratzen dauan lursailean altxatuta dagoanez, torrearen paretik harmailadia<\/strong> jaisten da, mailak zati baten enkatxatuta dagoz eta lehenengo mailak zirkuluetan grabatutako kurutze bi marrazten ditu [31]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nIparraldean, beste harmailadi bat dago [32]<\/a>, alde horretatik eleizpera sartzeko.<\/p>\n<\/p>\n <\/p>\n<\/p>\nAlbizuko San Martin Gotzaina eraikin interesgarri honen handitasuna nabarmentzen da, batez be, eleiztar-kopurua nahiko urria izan dalako beti; aitagarriak dira, baita be, fabrikaren duintasuna eta estiloari dagokionez agertzen dauan bardintasun, oreka eta kohesinoa. Zalantza barik, eraikin hau, hasi eta amaitu egin zan, eten barik, denporaren buruan aldaketarik izan ez eban egitasmo jakin baten arabera. Eleizpea da salbuespena, nabea baino gizaldi bat beranduago eraiki zan-eta, eta beranduagokoa dan burualdeko gela.<\/p>\n<\/p>\nEleizari buruz dogun lehenengo barria 1385ekoa da, hain zuzen be, Pedro Fernandez Olarte bertako aitoren seme ospetsuak \u201ccinco libras de azeyte\u201d testamentu-eskaintza egin eutsala adierazoz. Hamarkada bat beranduago, 1936an, Pedro Lopez de Ayala kantzilerra tenpluaren zaindari zan Enrique II.ak hala emonda, eta honek baimena emon eutsan bere zaindaritza hurran egoan Aiala arabar herriko Kexaako San Joan komentuaren esku izteko1<\/sup>OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 37-38, 44. or.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBaina ez dago XVIII. gizaldiaren aurreko eraikuntzaren historiari buruzko erreferentzia sakorik, datu solte batzuk izan ezik: 1686an kanpantorreko eskailera berregin zan, 1709an sakristia bar eraiki zan, teilabarritze-lanen bat2<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak. CONDE FUENTE, 1997, p. 233.<\/span><\/span><\/span>…<\/p>\n<\/p>\nHandik gitxira, tenplua -oso apala zala emoten eban- guztiz hondatuta egoan. 1735ean, torrea jausteko puntuan egoan eta zutoinez eutsi eutsen: \u201cdos postes mayores y diez menores y por cuatro palos\u201d. Egoera ikusita, bisitariak preminazko deia egin eutsen, \u201ca contratar maestro que diese trazas y condiciones para recuperarlo, a costa de los ahorros que ten\u00eda la f\u00e1brica y el pertinente secuestro de diezmos\u201d. 1739an, \u201cse repara la iglesia\u201d esaten da ohar laburrean. Urte berean, Martin Larrea maisu hargin entzutetsuak kalkulua egin eban, 40 erreal kobratuz horregaitik. Berehala ekin eutsen obrari, zaindaritzari eusten eutsan Kexaako komentuan sinatutako hitzarmenaren arabera. Baina, 1758an sakristia barria eraiki bazan be, lanak asko ez zirala aurreratzen emoten dau. Beraz, 1758an, barriro be Kexaako monjen ekimenez, kontratua sinatu zan Juan Sorarrain eta Martin Udaquiola maisu harginakaz tenpluaren horma barriak eraikitzeko. Bere aldetik, Domingo Olabarria Goiriguichia maisu arotza arduratuko zan eleizpea egiteaz3<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak. CONDE FUENTE, 1997, p. 233.<\/span><\/span><\/span>. 1794an idatzi eban Iturriza historialariak Eleiza 1767an berreraiki zala -berreraikuntza orduan amaitu zala- idatzi eban4<\/sup>ITURRIZA y ZABALA, 1. lib., 379. or.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nEmaitza, aitatu dogunez, eraikin barroko homogeneoa izan zan. Baina eraiki zan sasoiaren arabera, rokoko moldeak nagusi izatea jo eitekean normaltzat, baina, egia esan, apaingarri gitxiko eredua aukeratu zan, praktikoa eta aparteko apaindura bakoa.<\/p>\n<\/p>\nXIX. gizaldian hainbat aldaketa izan zan, baina ez dau ematen tenpluaren nabean eraginik izan ebenik. Eleizpea egitea, bereziki korapilatsua izan zan. 1817-1818an, teilatua erortzeko zorian egoala inoan Martin Echabarri Arrigorriagako auzotarrak; konponketen gastuen erdia ordaintzeko eskatu jaken monjei, baina eurak horren kontra agertu ziran, eleizaren zaindari zirala, eta ez eleizpearena, argudiatuz, azken hau eleiztarrek eraiki ebelako eta, horregaitik euren ardura zalako. Azkenean, ados jarri ziran eta Pedro Larrondo Aranak lortu eban errematea eta honek Bartolome Ugarteri emon eutsan. Baina 1847an barriztatu zan eleizpe hori; Antonio Gorostiza harginak eta Jose Maria Laburu arotzak -biak Orozkokoak- egin ebezan lanak eta Albia bilbotar lantegian 987 errealen truke eskuratutako burdin sarea ipini zan. Edo eleiztarrak ez ziran oso gustura gelditu, edo obrak ez ziran eleizpe osoan egin, 1854-1855ean barriro egin ziralako, oraingoan seguruenik burdin sareak aprobetxatu egin ebazan Jose Maria Meaza bailarako semearen eskutik. 1881ean, Manuel Sagastizabal harginak lauzatu eban eleizpe hori eta kanpoko harmailadia (hainbat bider barriztatu dana) gehitu; berak ipini ebazan oinaldeko ateko urbedeinkatu-ontziak. Bere aldetik, burualdeko gela, multzoko zatirik xumeena, 1892an gehitu zan5<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1764-1911ko kontuak eta bisitak. BFAH-AHFB, Udala, Orozko, 0038\/003. CONDE FUENTE, 1997, pp. 233-234.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBeharbada, XIX. gizaldiko obra honeetan, korua be aldatu zan, itxura baten altuera galdu dau-eta, nahiz eta aurreko piezak aprobetxatu: horzdun baranda XVI. gizaldikoa izango da eta zutabeek XVII. gizaldikoak dirala emoten dau, sarbideko eskaileraren zenbait haga lez.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”1. OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 37-38, 44. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_width_top=”1px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nOJANGUREN IRALAKOA, Pedromari. Orozko en la Baja Edad Media<\/em>. Bilbao: Autorearen edizioa, 1999.<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n2. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n3. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_toggle title=”4. ITURRIZA y ZABALA, 1. lib., 379. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nITURRIZA y ZABALA, Juan Ram\u00f3n de. Historia general de Vizcaya y ep\u00edtome de Las Encartaciones<\/em>. \u00c1ngel Rodr\u00edguez Herreroren Arg. Bilbao: Librer\u00eda Arturo, 1967 (1794ko eskuizkribua), lib. 2.<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n5. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1764-1911ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n<\/p>\nBFAH-AHFB, Udala, Orozko, 0038\/003.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.4″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/11-Mensulas-San-Martin-Orozko.jpg\"){kind=link}
![[12]<\/a>. Oinaldeko angeluetan ez dago inongo euskarririk.<\/p>\n<\/p>\nEraikinaren horma-ingurunea sei horma-bularrez <\/strong>sendotzen da [13]<\/a>; horma-bularrak bat datoz parpain-arkuakaz. Ebakidura errektangularrekoak dira, altuera hartu ahala estutu egiten dira apur bat eta ezponda-forma hartzen dabe hormen errematearen aurretik. Lehenengo lau horma-bularrak kurutzaduraren fabrikan sakontzen dira neurri baten; baina ez azken atal bien artean soldadura markatzen dabenak; honeek, gainera, leiho-isurkia dabe altuera ertainera.<\/p>\n<\/p>\nTeilatua<\/strong> [14]<\/a> oinplanoaren isla zehatza da: isurialde bi nabean zehar, hiru bilakatzen dira burualdean eta kurutzaduraren besoetan, hiru aldeko isurialdearen bitartez.<\/p>\n<\/p>\nArgi-multzoa, erregularra da, atal guztietan eta kurutzaduran erdian lerrokatutako leihoakaz<\/strong> \u00a0[15]<\/a>\u00a0[16]<\/a>, beti hegoaldean, iparraldea, ohiturazko arauari jarraituz, itsua dan bitartean. Burudun leihoak dira, laprandura arina dabe kanporantz, baina markatuagoa barrurantz, batez be leiho-ertzean, argiaren sarrera ahalbidetzeko. Motibo geometriko dun beirate garaikideez ixten dira.<\/p>\n<\/p>\nEleizak sarbide <\/strong>bi ditu. Bat, oinaldean\u00a0[17]<\/a>, erdian lerrokatuta eta torrearen beheko multzoak estaltzen dauala. Zabala, dobela-buruduna, barrurantz lapranduraz eta kainoi okertuaz. Urbedeinkatu-ontziak dagoz albo bietan [18]<\/a> Ma\u00f1ariko marmol baltzez eginda, esferaerdikoak bozelen artean, eta Golgota soilean amaituta.<\/p>\n<\/p>\nBigarren sarbidea\u00a0[19]<\/a>\u00a0[16]<\/a> bigarren atalean dago hegoaldean. Aurrekoaren bardina da, baina itxura soilagoa dau, hormarrizko horman txertatuta dago-eta. Aldamenean, beste urbedeinkatu-ontzi bat [20]<\/a>, hau molduratutako lau angeluko ahoaz eta kurutzean amaitu barik.<\/p>\n<\/p>\nKoruak<\/strong> [4]<\/a> atzealdeko atalaren heren bi hartzen ditu. Egurrezkoa da oso-osorik, buruduna, muturretan, ahurrean molduratutako mentsula luzeek apaindutakoa [21]<\/a>; gainean, gapirioak doaz, aurrealdean bozel-laurdenean, eta honeen gainean zoladura.<\/p>\n<\/p>\nBarandak Triangelu-formako haginen hiru erregistro ditu [22]<\/a>, goiko aurrealdean be haginak dagoz, baina ez dira larregi ikusten, pintura-eskualdi askoren azpian dagoz-eta. Balaustre nagusiakaz bat etorriko ziran lau panelek apurtzen dau hagin-segida. Honeen eta aurrealdean egon eitekezan gainerakoen lekuan ebakidura karratuko haga zakarrak dagoz.<\/p>\n<\/p>\nKlaustro-eskaileratik igoten da koru honetara [21]<\/a>, egurrezkoa, hego-mendebaldean kokatuta eta originala ez dana, XIX. gizaldian barriz jarritakoa baino, XVII. gizaldikoak izan leikezan haga batzuk aprobetxatu ebezala emoten badau be: lehenengo atalaren abiagunean eta bigarren atalekoren bat edo beste. Zoruan, igoera babesten dauan barandak zutabe ildaskatu txiki [23]<\/a> diran lau balaustre nagusi mantentzen ditu, azaletik bardinduta, harroinagaz eta zezen-kapitelagaz; piezok itxuraz barrokoak dira, aurreko koru edo erretaula batetik hartu eta barriro aprobetxatuta dagozala eta bat buruz behera jarrita dagoala emoten dau.<\/p>\n<\/p>\nEleizaren burualdea sakristiagaz<\/strong> komunikatzen da ateburu monolitikoa eta laprandura arineko kainoi okertua dauan igarolekuaren bidez. Gela errektangularra da [24]<\/a>, kanpoaldera ertz alakatuak eta barrualdera txaranbelduak -barriro be kainoi okertua- dituan burudun leihotik sartzen da argia [25]<\/a>. Luneta-gangak estaltzen dau gela.<\/p>\n<\/p>\nBertan, tenpluaren burualde osoa hartzen dauan gela [26]<\/a> luzexkara, trapezoidalera igarobidea zabaldu da. Burudun hiru leihoren bidez argiztatzen da eta sabai aizunez estaltzen.<\/p>\n<\/p>\nTorreak [7]<\/a><\/strong>\u00a0zabaleran gero eta txikiagoak diran hiru multzo ditu, bata besteagaz ondo alkartuta. Hormaren txikiagotzeak plaka leunez markatzen dira, altuena eleizaren oinaldeko horma osoan luzatuta. Erlaitz hanpatuan amaitzen da fustea.<\/p>\n<\/p>\nBeheko zorua, harlanduzkoa, eleizpean integratzen da, eta erdi-puntuko arku zabalen bidez zabaltzen da bertara (aurrealdera lez) [8]<\/a>. Multzo nagusia leiho baten bidez argiztatzen da eta berau eraikineko gainerako hutsarteen modukoa da, buruduna eta kainoiagaz, lapranduraz eta okertuta\u00a0[7]<\/a>\u00a0[27]<\/a>. Azken mailan, hau be harlanduzkoa, kanpai-gela dago. Kanpaiak beste plaka leun batez markatutako erdi-puntuko hutsarteetan sartuta dagoz -zehar-haga aldatuta, erlojua ipinteko.<\/p>\n<\/p>\nZoruak egurrezkoak dira, eta baita hormetan bermatuta goraino doan arrapala-eskailera be. Korutik komunikatzen da tenpluagaz, oraingoan be kainoi okertua dauan burudun igarolekutik [28]<\/a>. Igaroleku hau noizbait beherantz zabaldu egin zala emoten dau (bere janben lehenengo lerroak gainerakoen materialetik desberdina dabe-eta); altuera galduko eukean koruaren beranduko eraldaketagaz bat etorri daiteke.<\/p>\n<\/p>\nInteresgarria da torrearen beheko multzoari lotuta dagoan eleizpea<\/strong>. Iparralde eta mendebaldean itsua da, sarrera-igarolekuetan izan ezik [29]<\/a>. Alde honeetan, fatxadako malkar baten (mendebaldea) eta hagaburuetan (iparraldea), eta kanpoaldean zati baten jarleku jarraitua daben itxitura-hormetan, zurkaizten dan teilapea da.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldean, teilapea hagaburuen eta horma-zulo batzuen gainean doa eta kanpoaldean egurrezko fusteetan, eta aldi berean horma-harrizko hormatxo xaflatuan, jesarleku eta burdin sarezko bizkarraldeagaz, bermatzen dira [30]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nEremu osoa harreharrizko pieza handiez lauzatuta dago, torrearen behealdean izan ezik, hemen kareharrizko harlauza grisak dagoz-eta [8]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nInguratzen dauan lursailean altxatuta dagoanez, torrearen paretik harmailadia<\/strong> jaisten da, mailak zati baten enkatxatuta dagoz eta lehenengo mailak zirkuluetan grabatutako kurutze bi marrazten ditu [31]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nIparraldean, beste harmailadi bat dago [32]<\/a>, alde horretatik eleizpera sartzeko.<\/p>\n<\/p>\n <\/p>\n<\/p>\nAlbizuko San Martin Gotzaina eraikin interesgarri honen handitasuna nabarmentzen da, batez be, eleiztar-kopurua nahiko urria izan dalako beti; aitagarriak dira, baita be, fabrikaren duintasuna eta estiloari dagokionez agertzen dauan bardintasun, oreka eta kohesinoa. Zalantza barik, eraikin hau, hasi eta amaitu egin zan, eten barik, denporaren buruan aldaketarik izan ez eban egitasmo jakin baten arabera. Eleizpea da salbuespena, nabea baino gizaldi bat beranduago eraiki zan-eta, eta beranduagokoa dan burualdeko gela.<\/p>\n<\/p>\nEleizari buruz dogun lehenengo barria 1385ekoa da, hain zuzen be, Pedro Fernandez Olarte bertako aitoren seme ospetsuak \u201ccinco libras de azeyte\u201d testamentu-eskaintza egin eutsala adierazoz. Hamarkada bat beranduago, 1936an, Pedro Lopez de Ayala kantzilerra tenpluaren zaindari zan Enrique II.ak hala emonda, eta honek baimena emon eutsan bere zaindaritza hurran egoan Aiala arabar herriko Kexaako San Joan komentuaren esku izteko1<\/sup>OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 37-38, 44. or.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBaina ez dago XVIII. gizaldiaren aurreko eraikuntzaren historiari buruzko erreferentzia sakorik, datu solte batzuk izan ezik: 1686an kanpantorreko eskailera berregin zan, 1709an sakristia bar eraiki zan, teilabarritze-lanen bat2<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak. CONDE FUENTE, 1997, p. 233.<\/span><\/span><\/span>…<\/p>\n<\/p>\nHandik gitxira, tenplua -oso apala zala emoten eban- guztiz hondatuta egoan. 1735ean, torrea jausteko puntuan egoan eta zutoinez eutsi eutsen: \u201cdos postes mayores y diez menores y por cuatro palos\u201d. Egoera ikusita, bisitariak preminazko deia egin eutsen, \u201ca contratar maestro que diese trazas y condiciones para recuperarlo, a costa de los ahorros que ten\u00eda la f\u00e1brica y el pertinente secuestro de diezmos\u201d. 1739an, \u201cse repara la iglesia\u201d esaten da ohar laburrean. Urte berean, Martin Larrea maisu hargin entzutetsuak kalkulua egin eban, 40 erreal kobratuz horregaitik. Berehala ekin eutsen obrari, zaindaritzari eusten eutsan Kexaako komentuan sinatutako hitzarmenaren arabera. Baina, 1758an sakristia barria eraiki bazan be, lanak asko ez zirala aurreratzen emoten dau. Beraz, 1758an, barriro be Kexaako monjen ekimenez, kontratua sinatu zan Juan Sorarrain eta Martin Udaquiola maisu harginakaz tenpluaren horma barriak eraikitzeko. Bere aldetik, Domingo Olabarria Goiriguichia maisu arotza arduratuko zan eleizpea egiteaz3<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak. CONDE FUENTE, 1997, p. 233.<\/span><\/span><\/span>. 1794an idatzi eban Iturriza historialariak Eleiza 1767an berreraiki zala -berreraikuntza orduan amaitu zala- idatzi eban4<\/sup>ITURRIZA y ZABALA, 1. lib., 379. or.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nEmaitza, aitatu dogunez, eraikin barroko homogeneoa izan zan. Baina eraiki zan sasoiaren arabera, rokoko moldeak nagusi izatea jo eitekean normaltzat, baina, egia esan, apaingarri gitxiko eredua aukeratu zan, praktikoa eta aparteko apaindura bakoa.<\/p>\n<\/p>\nXIX. gizaldian hainbat aldaketa izan zan, baina ez dau ematen tenpluaren nabean eraginik izan ebenik. Eleizpea egitea, bereziki korapilatsua izan zan. 1817-1818an, teilatua erortzeko zorian egoala inoan Martin Echabarri Arrigorriagako auzotarrak; konponketen gastuen erdia ordaintzeko eskatu jaken monjei, baina eurak horren kontra agertu ziran, eleizaren zaindari zirala, eta ez eleizpearena, argudiatuz, azken hau eleiztarrek eraiki ebelako eta, horregaitik euren ardura zalako. Azkenean, ados jarri ziran eta Pedro Larrondo Aranak lortu eban errematea eta honek Bartolome Ugarteri emon eutsan. Baina 1847an barriztatu zan eleizpe hori; Antonio Gorostiza harginak eta Jose Maria Laburu arotzak -biak Orozkokoak- egin ebezan lanak eta Albia bilbotar lantegian 987 errealen truke eskuratutako burdin sarea ipini zan. Edo eleiztarrak ez ziran oso gustura gelditu, edo obrak ez ziran eleizpe osoan egin, 1854-1855ean barriro egin ziralako, oraingoan seguruenik burdin sareak aprobetxatu egin ebazan Jose Maria Meaza bailarako semearen eskutik. 1881ean, Manuel Sagastizabal harginak lauzatu eban eleizpe hori eta kanpoko harmailadia (hainbat bider barriztatu dana) gehitu; berak ipini ebazan oinaldeko ateko urbedeinkatu-ontziak. Bere aldetik, burualdeko gela, multzoko zatirik xumeena, 1892an gehitu zan5<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1764-1911ko kontuak eta bisitak. BFAH-AHFB, Udala, Orozko, 0038\/003. CONDE FUENTE, 1997, pp. 233-234.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBeharbada, XIX. gizaldiko obra honeetan, korua be aldatu zan, itxura baten altuera galdu dau-eta, nahiz eta aurreko piezak aprobetxatu: horzdun baranda XVI. gizaldikoa izango da eta zutabeek XVII. gizaldikoak dirala emoten dau, sarbideko eskaileraren zenbait haga lez.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”1. OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 37-38, 44. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_width_top=”1px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nOJANGUREN IRALAKOA, Pedromari. Orozko en la Baja Edad Media<\/em>. Bilbao: Autorearen edizioa, 1999.<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n2. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n3. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_toggle title=”4. ITURRIZA y ZABALA, 1. lib., 379. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nITURRIZA y ZABALA, Juan Ram\u00f3n de. Historia general de Vizcaya y ep\u00edtome de Las Encartaciones<\/em>. \u00c1ngel Rodr\u00edguez Herreroren Arg. Bilbao: Librer\u00eda Arturo, 1967 (1794ko eskuizkribua), lib. 2.<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n5. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1764-1911ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n<\/p>\nBFAH-AHFB, Udala, Orozko, 0038\/003.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.4″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/12-Mensulas-2-San-Martin-Orozko.jpg\"){kind=link}
![[13]<\/a>; horma-bularrak bat datoz parpain-arkuakaz. Ebakidura errektangularrekoak dira, altuera hartu ahala estutu egiten dira apur bat eta ezponda-forma hartzen dabe hormen errematearen aurretik. Lehenengo lau horma-bularrak kurutzaduraren fabrikan sakontzen dira neurri baten; baina ez azken atal bien artean soldadura markatzen dabenak; honeek, gainera, leiho-isurkia dabe altuera ertainera.<\/p>\n<\/p>\nTeilatua<\/strong> [14]<\/a> oinplanoaren isla zehatza da: isurialde bi nabean zehar, hiru bilakatzen dira burualdean eta kurutzaduraren besoetan, hiru aldeko isurialdearen bitartez.<\/p>\n<\/p>\nArgi-multzoa, erregularra da, atal guztietan eta kurutzaduran erdian lerrokatutako leihoakaz<\/strong> \u00a0[15]<\/a>\u00a0[16]<\/a>, beti hegoaldean, iparraldea, ohiturazko arauari jarraituz, itsua dan bitartean. Burudun leihoak dira, laprandura arina dabe kanporantz, baina markatuagoa barrurantz, batez be leiho-ertzean, argiaren sarrera ahalbidetzeko. Motibo geometriko dun beirate garaikideez ixten dira.<\/p>\n<\/p>\nEleizak sarbide <\/strong>bi ditu. Bat, oinaldean\u00a0[17]<\/a>, erdian lerrokatuta eta torrearen beheko multzoak estaltzen dauala. Zabala, dobela-buruduna, barrurantz lapranduraz eta kainoi okertuaz. Urbedeinkatu-ontziak dagoz albo bietan [18]<\/a> Ma\u00f1ariko marmol baltzez eginda, esferaerdikoak bozelen artean, eta Golgota soilean amaituta.<\/p>\n<\/p>\nBigarren sarbidea\u00a0[19]<\/a>\u00a0[16]<\/a> bigarren atalean dago hegoaldean. Aurrekoaren bardina da, baina itxura soilagoa dau, hormarrizko horman txertatuta dago-eta. Aldamenean, beste urbedeinkatu-ontzi bat [20]<\/a>, hau molduratutako lau angeluko ahoaz eta kurutzean amaitu barik.<\/p>\n<\/p>\nKoruak<\/strong> [4]<\/a> atzealdeko atalaren heren bi hartzen ditu. Egurrezkoa da oso-osorik, buruduna, muturretan, ahurrean molduratutako mentsula luzeek apaindutakoa [21]<\/a>; gainean, gapirioak doaz, aurrealdean bozel-laurdenean, eta honeen gainean zoladura.<\/p>\n<\/p>\nBarandak Triangelu-formako haginen hiru erregistro ditu [22]<\/a>, goiko aurrealdean be haginak dagoz, baina ez dira larregi ikusten, pintura-eskualdi askoren azpian dagoz-eta. Balaustre nagusiakaz bat etorriko ziran lau panelek apurtzen dau hagin-segida. Honeen eta aurrealdean egon eitekezan gainerakoen lekuan ebakidura karratuko haga zakarrak dagoz.<\/p>\n<\/p>\nKlaustro-eskaileratik igoten da koru honetara [21]<\/a>, egurrezkoa, hego-mendebaldean kokatuta eta originala ez dana, XIX. gizaldian barriz jarritakoa baino, XVII. gizaldikoak izan leikezan haga batzuk aprobetxatu ebezala emoten badau be: lehenengo atalaren abiagunean eta bigarren atalekoren bat edo beste. Zoruan, igoera babesten dauan barandak zutabe ildaskatu txiki [23]<\/a> diran lau balaustre nagusi mantentzen ditu, azaletik bardinduta, harroinagaz eta zezen-kapitelagaz; piezok itxuraz barrokoak dira, aurreko koru edo erretaula batetik hartu eta barriro aprobetxatuta dagozala eta bat buruz behera jarrita dagoala emoten dau.<\/p>\n<\/p>\nEleizaren burualdea sakristiagaz<\/strong> komunikatzen da ateburu monolitikoa eta laprandura arineko kainoi okertua dauan igarolekuaren bidez. Gela errektangularra da [24]<\/a>, kanpoaldera ertz alakatuak eta barrualdera txaranbelduak -barriro be kainoi okertua- dituan burudun leihotik sartzen da argia [25]<\/a>. Luneta-gangak estaltzen dau gela.<\/p>\n<\/p>\nBertan, tenpluaren burualde osoa hartzen dauan gela [26]<\/a> luzexkara, trapezoidalera igarobidea zabaldu da. Burudun hiru leihoren bidez argiztatzen da eta sabai aizunez estaltzen.<\/p>\n<\/p>\nTorreak [7]<\/a><\/strong>\u00a0zabaleran gero eta txikiagoak diran hiru multzo ditu, bata besteagaz ondo alkartuta. Hormaren txikiagotzeak plaka leunez markatzen dira, altuena eleizaren oinaldeko horma osoan luzatuta. Erlaitz hanpatuan amaitzen da fustea.<\/p>\n<\/p>\nBeheko zorua, harlanduzkoa, eleizpean integratzen da, eta erdi-puntuko arku zabalen bidez zabaltzen da bertara (aurrealdera lez) [8]<\/a>. Multzo nagusia leiho baten bidez argiztatzen da eta berau eraikineko gainerako hutsarteen modukoa da, buruduna eta kainoiagaz, lapranduraz eta okertuta\u00a0[7]<\/a>\u00a0[27]<\/a>. Azken mailan, hau be harlanduzkoa, kanpai-gela dago. Kanpaiak beste plaka leun batez markatutako erdi-puntuko hutsarteetan sartuta dagoz -zehar-haga aldatuta, erlojua ipinteko.<\/p>\n<\/p>\nZoruak egurrezkoak dira, eta baita hormetan bermatuta goraino doan arrapala-eskailera be. Korutik komunikatzen da tenpluagaz, oraingoan be kainoi okertua dauan burudun igarolekutik [28]<\/a>. Igaroleku hau noizbait beherantz zabaldu egin zala emoten dau (bere janben lehenengo lerroak gainerakoen materialetik desberdina dabe-eta); altuera galduko eukean koruaren beranduko eraldaketagaz bat etorri daiteke.<\/p>\n<\/p>\nInteresgarria da torrearen beheko multzoari lotuta dagoan eleizpea<\/strong>. Iparralde eta mendebaldean itsua da, sarrera-igarolekuetan izan ezik [29]<\/a>. Alde honeetan, fatxadako malkar baten (mendebaldea) eta hagaburuetan (iparraldea), eta kanpoaldean zati baten jarleku jarraitua daben itxitura-hormetan, zurkaizten dan teilapea da.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldean, teilapea hagaburuen eta horma-zulo batzuen gainean doa eta kanpoaldean egurrezko fusteetan, eta aldi berean horma-harrizko hormatxo xaflatuan, jesarleku eta burdin sarezko bizkarraldeagaz, bermatzen dira [30]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nEremu osoa harreharrizko pieza handiez lauzatuta dago, torrearen behealdean izan ezik, hemen kareharrizko harlauza grisak dagoz-eta [8]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nInguratzen dauan lursailean altxatuta dagoanez, torrearen paretik harmailadia<\/strong> jaisten da, mailak zati baten enkatxatuta dagoz eta lehenengo mailak zirkuluetan grabatutako kurutze bi marrazten ditu [31]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nIparraldean, beste harmailadi bat dago [32]<\/a>, alde horretatik eleizpera sartzeko.<\/p>\n<\/p>\n <\/p>\n<\/p>\nAlbizuko San Martin Gotzaina eraikin interesgarri honen handitasuna nabarmentzen da, batez be, eleiztar-kopurua nahiko urria izan dalako beti; aitagarriak dira, baita be, fabrikaren duintasuna eta estiloari dagokionez agertzen dauan bardintasun, oreka eta kohesinoa. Zalantza barik, eraikin hau, hasi eta amaitu egin zan, eten barik, denporaren buruan aldaketarik izan ez eban egitasmo jakin baten arabera. Eleizpea da salbuespena, nabea baino gizaldi bat beranduago eraiki zan-eta, eta beranduagokoa dan burualdeko gela.<\/p>\n<\/p>\nEleizari buruz dogun lehenengo barria 1385ekoa da, hain zuzen be, Pedro Fernandez Olarte bertako aitoren seme ospetsuak \u201ccinco libras de azeyte\u201d testamentu-eskaintza egin eutsala adierazoz. Hamarkada bat beranduago, 1936an, Pedro Lopez de Ayala kantzilerra tenpluaren zaindari zan Enrique II.ak hala emonda, eta honek baimena emon eutsan bere zaindaritza hurran egoan Aiala arabar herriko Kexaako San Joan komentuaren esku izteko1<\/sup>OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 37-38, 44. or.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBaina ez dago XVIII. gizaldiaren aurreko eraikuntzaren historiari buruzko erreferentzia sakorik, datu solte batzuk izan ezik: 1686an kanpantorreko eskailera berregin zan, 1709an sakristia bar eraiki zan, teilabarritze-lanen bat2<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak. CONDE FUENTE, 1997, p. 233.<\/span><\/span><\/span>…<\/p>\n<\/p>\nHandik gitxira, tenplua -oso apala zala emoten eban- guztiz hondatuta egoan. 1735ean, torrea jausteko puntuan egoan eta zutoinez eutsi eutsen: \u201cdos postes mayores y diez menores y por cuatro palos\u201d. Egoera ikusita, bisitariak preminazko deia egin eutsen, \u201ca contratar maestro que diese trazas y condiciones para recuperarlo, a costa de los ahorros que ten\u00eda la f\u00e1brica y el pertinente secuestro de diezmos\u201d. 1739an, \u201cse repara la iglesia\u201d esaten da ohar laburrean. Urte berean, Martin Larrea maisu hargin entzutetsuak kalkulua egin eban, 40 erreal kobratuz horregaitik. Berehala ekin eutsen obrari, zaindaritzari eusten eutsan Kexaako komentuan sinatutako hitzarmenaren arabera. Baina, 1758an sakristia barria eraiki bazan be, lanak asko ez zirala aurreratzen emoten dau. Beraz, 1758an, barriro be Kexaako monjen ekimenez, kontratua sinatu zan Juan Sorarrain eta Martin Udaquiola maisu harginakaz tenpluaren horma barriak eraikitzeko. Bere aldetik, Domingo Olabarria Goiriguichia maisu arotza arduratuko zan eleizpea egiteaz3<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak. CONDE FUENTE, 1997, p. 233.<\/span><\/span><\/span>. 1794an idatzi eban Iturriza historialariak Eleiza 1767an berreraiki zala -berreraikuntza orduan amaitu zala- idatzi eban4<\/sup>ITURRIZA y ZABALA, 1. lib., 379. or.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nEmaitza, aitatu dogunez, eraikin barroko homogeneoa izan zan. Baina eraiki zan sasoiaren arabera, rokoko moldeak nagusi izatea jo eitekean normaltzat, baina, egia esan, apaingarri gitxiko eredua aukeratu zan, praktikoa eta aparteko apaindura bakoa.<\/p>\n<\/p>\nXIX. gizaldian hainbat aldaketa izan zan, baina ez dau ematen tenpluaren nabean eraginik izan ebenik. Eleizpea egitea, bereziki korapilatsua izan zan. 1817-1818an, teilatua erortzeko zorian egoala inoan Martin Echabarri Arrigorriagako auzotarrak; konponketen gastuen erdia ordaintzeko eskatu jaken monjei, baina eurak horren kontra agertu ziran, eleizaren zaindari zirala, eta ez eleizpearena, argudiatuz, azken hau eleiztarrek eraiki ebelako eta, horregaitik euren ardura zalako. Azkenean, ados jarri ziran eta Pedro Larrondo Aranak lortu eban errematea eta honek Bartolome Ugarteri emon eutsan. Baina 1847an barriztatu zan eleizpe hori; Antonio Gorostiza harginak eta Jose Maria Laburu arotzak -biak Orozkokoak- egin ebezan lanak eta Albia bilbotar lantegian 987 errealen truke eskuratutako burdin sarea ipini zan. Edo eleiztarrak ez ziran oso gustura gelditu, edo obrak ez ziran eleizpe osoan egin, 1854-1855ean barriro egin ziralako, oraingoan seguruenik burdin sareak aprobetxatu egin ebazan Jose Maria Meaza bailarako semearen eskutik. 1881ean, Manuel Sagastizabal harginak lauzatu eban eleizpe hori eta kanpoko harmailadia (hainbat bider barriztatu dana) gehitu; berak ipini ebazan oinaldeko ateko urbedeinkatu-ontziak. Bere aldetik, burualdeko gela, multzoko zatirik xumeena, 1892an gehitu zan5<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1764-1911ko kontuak eta bisitak. BFAH-AHFB, Udala, Orozko, 0038\/003. CONDE FUENTE, 1997, pp. 233-234.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBeharbada, XIX. gizaldiko obra honeetan, korua be aldatu zan, itxura baten altuera galdu dau-eta, nahiz eta aurreko piezak aprobetxatu: horzdun baranda XVI. gizaldikoa izango da eta zutabeek XVII. gizaldikoak dirala emoten dau, sarbideko eskaileraren zenbait haga lez.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”1. OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 37-38, 44. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_width_top=”1px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nOJANGUREN IRALAKOA, Pedromari. Orozko en la Baja Edad Media<\/em>. Bilbao: Autorearen edizioa, 1999.<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n2. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n3. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_toggle title=”4. ITURRIZA y ZABALA, 1. lib., 379. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nITURRIZA y ZABALA, Juan Ram\u00f3n de. Historia general de Vizcaya y ep\u00edtome de Las Encartaciones<\/em>. \u00c1ngel Rodr\u00edguez Herreroren Arg. Bilbao: Librer\u00eda Arturo, 1967 (1794ko eskuizkribua), lib. 2.<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n5. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1764-1911ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n<\/p>\nBFAH-AHFB, Udala, Orozko, 0038\/003.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.4″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/13-Contrafuertes-San-Martin-Orozko.jpg\"){kind=link}
![[14]<\/a> oinplanoaren isla zehatza da: isurialde bi nabean zehar, hiru bilakatzen dira burualdean eta kurutzaduraren besoetan, hiru aldeko isurialdearen bitartez.<\/p>\n<\/p>\nArgi-multzoa, erregularra da, atal guztietan eta kurutzaduran erdian lerrokatutako leihoakaz<\/strong> \u00a0[15]<\/a>\u00a0[16]<\/a>, beti hegoaldean, iparraldea, ohiturazko arauari jarraituz, itsua dan bitartean. Burudun leihoak dira, laprandura arina dabe kanporantz, baina markatuagoa barrurantz, batez be leiho-ertzean, argiaren sarrera ahalbidetzeko. Motibo geometriko dun beirate garaikideez ixten dira.<\/p>\n<\/p>\nEleizak sarbide <\/strong>bi ditu. Bat, oinaldean\u00a0[17]<\/a>, erdian lerrokatuta eta torrearen beheko multzoak estaltzen dauala. Zabala, dobela-buruduna, barrurantz lapranduraz eta kainoi okertuaz. Urbedeinkatu-ontziak dagoz albo bietan [18]<\/a> Ma\u00f1ariko marmol baltzez eginda, esferaerdikoak bozelen artean, eta Golgota soilean amaituta.<\/p>\n<\/p>\nBigarren sarbidea\u00a0[19]<\/a>\u00a0[16]<\/a> bigarren atalean dago hegoaldean. Aurrekoaren bardina da, baina itxura soilagoa dau, hormarrizko horman txertatuta dago-eta. Aldamenean, beste urbedeinkatu-ontzi bat [20]<\/a>, hau molduratutako lau angeluko ahoaz eta kurutzean amaitu barik.<\/p>\n<\/p>\nKoruak<\/strong> [4]<\/a> atzealdeko atalaren heren bi hartzen ditu. Egurrezkoa da oso-osorik, buruduna, muturretan, ahurrean molduratutako mentsula luzeek apaindutakoa [21]<\/a>; gainean, gapirioak doaz, aurrealdean bozel-laurdenean, eta honeen gainean zoladura.<\/p>\n<\/p>\nBarandak Triangelu-formako haginen hiru erregistro ditu [22]<\/a>, goiko aurrealdean be haginak dagoz, baina ez dira larregi ikusten, pintura-eskualdi askoren azpian dagoz-eta. Balaustre nagusiakaz bat etorriko ziran lau panelek apurtzen dau hagin-segida. Honeen eta aurrealdean egon eitekezan gainerakoen lekuan ebakidura karratuko haga zakarrak dagoz.<\/p>\n<\/p>\nKlaustro-eskaileratik igoten da koru honetara [21]<\/a>, egurrezkoa, hego-mendebaldean kokatuta eta originala ez dana, XIX. gizaldian barriz jarritakoa baino, XVII. gizaldikoak izan leikezan haga batzuk aprobetxatu ebezala emoten badau be: lehenengo atalaren abiagunean eta bigarren atalekoren bat edo beste. Zoruan, igoera babesten dauan barandak zutabe ildaskatu txiki [23]<\/a> diran lau balaustre nagusi mantentzen ditu, azaletik bardinduta, harroinagaz eta zezen-kapitelagaz; piezok itxuraz barrokoak dira, aurreko koru edo erretaula batetik hartu eta barriro aprobetxatuta dagozala eta bat buruz behera jarrita dagoala emoten dau.<\/p>\n<\/p>\nEleizaren burualdea sakristiagaz<\/strong> komunikatzen da ateburu monolitikoa eta laprandura arineko kainoi okertua dauan igarolekuaren bidez. Gela errektangularra da [24]<\/a>, kanpoaldera ertz alakatuak eta barrualdera txaranbelduak -barriro be kainoi okertua- dituan burudun leihotik sartzen da argia [25]<\/a>. Luneta-gangak estaltzen dau gela.<\/p>\n<\/p>\nBertan, tenpluaren burualde osoa hartzen dauan gela [26]<\/a> luzexkara, trapezoidalera igarobidea zabaldu da. Burudun hiru leihoren bidez argiztatzen da eta sabai aizunez estaltzen.<\/p>\n<\/p>\nTorreak [7]<\/a><\/strong>\u00a0zabaleran gero eta txikiagoak diran hiru multzo ditu, bata besteagaz ondo alkartuta. Hormaren txikiagotzeak plaka leunez markatzen dira, altuena eleizaren oinaldeko horma osoan luzatuta. Erlaitz hanpatuan amaitzen da fustea.<\/p>\n<\/p>\nBeheko zorua, harlanduzkoa, eleizpean integratzen da, eta erdi-puntuko arku zabalen bidez zabaltzen da bertara (aurrealdera lez) [8]<\/a>. Multzo nagusia leiho baten bidez argiztatzen da eta berau eraikineko gainerako hutsarteen modukoa da, buruduna eta kainoiagaz, lapranduraz eta okertuta\u00a0[7]<\/a>\u00a0[27]<\/a>. Azken mailan, hau be harlanduzkoa, kanpai-gela dago. Kanpaiak beste plaka leun batez markatutako erdi-puntuko hutsarteetan sartuta dagoz -zehar-haga aldatuta, erlojua ipinteko.<\/p>\n<\/p>\nZoruak egurrezkoak dira, eta baita hormetan bermatuta goraino doan arrapala-eskailera be. Korutik komunikatzen da tenpluagaz, oraingoan be kainoi okertua dauan burudun igarolekutik [28]<\/a>. Igaroleku hau noizbait beherantz zabaldu egin zala emoten dau (bere janben lehenengo lerroak gainerakoen materialetik desberdina dabe-eta); altuera galduko eukean koruaren beranduko eraldaketagaz bat etorri daiteke.<\/p>\n<\/p>\nInteresgarria da torrearen beheko multzoari lotuta dagoan eleizpea<\/strong>. Iparralde eta mendebaldean itsua da, sarrera-igarolekuetan izan ezik [29]<\/a>. Alde honeetan, fatxadako malkar baten (mendebaldea) eta hagaburuetan (iparraldea), eta kanpoaldean zati baten jarleku jarraitua daben itxitura-hormetan, zurkaizten dan teilapea da.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldean, teilapea hagaburuen eta horma-zulo batzuen gainean doa eta kanpoaldean egurrezko fusteetan, eta aldi berean horma-harrizko hormatxo xaflatuan, jesarleku eta burdin sarezko bizkarraldeagaz, bermatzen dira [30]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nEremu osoa harreharrizko pieza handiez lauzatuta dago, torrearen behealdean izan ezik, hemen kareharrizko harlauza grisak dagoz-eta [8]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nInguratzen dauan lursailean altxatuta dagoanez, torrearen paretik harmailadia<\/strong> jaisten da, mailak zati baten enkatxatuta dagoz eta lehenengo mailak zirkuluetan grabatutako kurutze bi marrazten ditu [31]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nIparraldean, beste harmailadi bat dago [32]<\/a>, alde horretatik eleizpera sartzeko.<\/p>\n<\/p>\n <\/p>\n<\/p>\nAlbizuko San Martin Gotzaina eraikin interesgarri honen handitasuna nabarmentzen da, batez be, eleiztar-kopurua nahiko urria izan dalako beti; aitagarriak dira, baita be, fabrikaren duintasuna eta estiloari dagokionez agertzen dauan bardintasun, oreka eta kohesinoa. Zalantza barik, eraikin hau, hasi eta amaitu egin zan, eten barik, denporaren buruan aldaketarik izan ez eban egitasmo jakin baten arabera. Eleizpea da salbuespena, nabea baino gizaldi bat beranduago eraiki zan-eta, eta beranduagokoa dan burualdeko gela.<\/p>\n<\/p>\nEleizari buruz dogun lehenengo barria 1385ekoa da, hain zuzen be, Pedro Fernandez Olarte bertako aitoren seme ospetsuak \u201ccinco libras de azeyte\u201d testamentu-eskaintza egin eutsala adierazoz. Hamarkada bat beranduago, 1936an, Pedro Lopez de Ayala kantzilerra tenpluaren zaindari zan Enrique II.ak hala emonda, eta honek baimena emon eutsan bere zaindaritza hurran egoan Aiala arabar herriko Kexaako San Joan komentuaren esku izteko1<\/sup>OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 37-38, 44. or.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBaina ez dago XVIII. gizaldiaren aurreko eraikuntzaren historiari buruzko erreferentzia sakorik, datu solte batzuk izan ezik: 1686an kanpantorreko eskailera berregin zan, 1709an sakristia bar eraiki zan, teilabarritze-lanen bat2<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak. CONDE FUENTE, 1997, p. 233.<\/span><\/span><\/span>…<\/p>\n<\/p>\nHandik gitxira, tenplua -oso apala zala emoten eban- guztiz hondatuta egoan. 1735ean, torrea jausteko puntuan egoan eta zutoinez eutsi eutsen: \u201cdos postes mayores y diez menores y por cuatro palos\u201d. Egoera ikusita, bisitariak preminazko deia egin eutsen, \u201ca contratar maestro que diese trazas y condiciones para recuperarlo, a costa de los ahorros que ten\u00eda la f\u00e1brica y el pertinente secuestro de diezmos\u201d. 1739an, \u201cse repara la iglesia\u201d esaten da ohar laburrean. Urte berean, Martin Larrea maisu hargin entzutetsuak kalkulua egin eban, 40 erreal kobratuz horregaitik. Berehala ekin eutsen obrari, zaindaritzari eusten eutsan Kexaako komentuan sinatutako hitzarmenaren arabera. Baina, 1758an sakristia barria eraiki bazan be, lanak asko ez zirala aurreratzen emoten dau. Beraz, 1758an, barriro be Kexaako monjen ekimenez, kontratua sinatu zan Juan Sorarrain eta Martin Udaquiola maisu harginakaz tenpluaren horma barriak eraikitzeko. Bere aldetik, Domingo Olabarria Goiriguichia maisu arotza arduratuko zan eleizpea egiteaz3<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak. CONDE FUENTE, 1997, p. 233.<\/span><\/span><\/span>. 1794an idatzi eban Iturriza historialariak Eleiza 1767an berreraiki zala -berreraikuntza orduan amaitu zala- idatzi eban4<\/sup>ITURRIZA y ZABALA, 1. lib., 379. or.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nEmaitza, aitatu dogunez, eraikin barroko homogeneoa izan zan. Baina eraiki zan sasoiaren arabera, rokoko moldeak nagusi izatea jo eitekean normaltzat, baina, egia esan, apaingarri gitxiko eredua aukeratu zan, praktikoa eta aparteko apaindura bakoa.<\/p>\n<\/p>\nXIX. gizaldian hainbat aldaketa izan zan, baina ez dau ematen tenpluaren nabean eraginik izan ebenik. Eleizpea egitea, bereziki korapilatsua izan zan. 1817-1818an, teilatua erortzeko zorian egoala inoan Martin Echabarri Arrigorriagako auzotarrak; konponketen gastuen erdia ordaintzeko eskatu jaken monjei, baina eurak horren kontra agertu ziran, eleizaren zaindari zirala, eta ez eleizpearena, argudiatuz, azken hau eleiztarrek eraiki ebelako eta, horregaitik euren ardura zalako. Azkenean, ados jarri ziran eta Pedro Larrondo Aranak lortu eban errematea eta honek Bartolome Ugarteri emon eutsan. Baina 1847an barriztatu zan eleizpe hori; Antonio Gorostiza harginak eta Jose Maria Laburu arotzak -biak Orozkokoak- egin ebezan lanak eta Albia bilbotar lantegian 987 errealen truke eskuratutako burdin sarea ipini zan. Edo eleiztarrak ez ziran oso gustura gelditu, edo obrak ez ziran eleizpe osoan egin, 1854-1855ean barriro egin ziralako, oraingoan seguruenik burdin sareak aprobetxatu egin ebazan Jose Maria Meaza bailarako semearen eskutik. 1881ean, Manuel Sagastizabal harginak lauzatu eban eleizpe hori eta kanpoko harmailadia (hainbat bider barriztatu dana) gehitu; berak ipini ebazan oinaldeko ateko urbedeinkatu-ontziak. Bere aldetik, burualdeko gela, multzoko zatirik xumeena, 1892an gehitu zan5<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1764-1911ko kontuak eta bisitak. BFAH-AHFB, Udala, Orozko, 0038\/003. CONDE FUENTE, 1997, pp. 233-234.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBeharbada, XIX. gizaldiko obra honeetan, korua be aldatu zan, itxura baten altuera galdu dau-eta, nahiz eta aurreko piezak aprobetxatu: horzdun baranda XVI. gizaldikoa izango da eta zutabeek XVII. gizaldikoak dirala emoten dau, sarbideko eskaileraren zenbait haga lez.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”1. OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 37-38, 44. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_width_top=”1px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nOJANGUREN IRALAKOA, Pedromari. Orozko en la Baja Edad Media<\/em>. Bilbao: Autorearen edizioa, 1999.<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n2. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n3. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_toggle title=”4. ITURRIZA y ZABALA, 1. lib., 379. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nITURRIZA y ZABALA, Juan Ram\u00f3n de. Historia general de Vizcaya y ep\u00edtome de Las Encartaciones<\/em>. \u00c1ngel Rodr\u00edguez Herreroren Arg. Bilbao: Librer\u00eda Arturo, 1967 (1794ko eskuizkribua), lib. 2.<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n5. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1764-1911ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n<\/p>\nBFAH-AHFB, Udala, Orozko, 0038\/003.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.4″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/14-Tejado-San-Martin-Orozko.jpg\"){kind=link}
![[15]<\/a>\u00a0](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/15-Ventana-1-San-Martin-Orozko.jpg\"){kind=link}
![[16]<\/a>, beti hegoaldean, iparraldea, ohiturazko arauari jarraituz, itsua dan bitartean. Burudun leihoak dira, laprandura arina dabe kanporantz, baina markatuagoa barrurantz, batez be leiho-ertzean, argiaren sarrera ahalbidetzeko. Motibo geometriko dun beirate garaikideez ixten dira.<\/p>\n<\/p>\nEleizak sarbide <\/strong>bi ditu. Bat, oinaldean\u00a0[17]<\/a>, erdian lerrokatuta eta torrearen beheko multzoak estaltzen dauala. Zabala, dobela-buruduna, barrurantz lapranduraz eta kainoi okertuaz. Urbedeinkatu-ontziak dagoz albo bietan [18]<\/a> Ma\u00f1ariko marmol baltzez eginda, esferaerdikoak bozelen artean, eta Golgota soilean amaituta.<\/p>\n<\/p>\nBigarren sarbidea\u00a0[19]<\/a>\u00a0[16]<\/a> bigarren atalean dago hegoaldean. Aurrekoaren bardina da, baina itxura soilagoa dau, hormarrizko horman txertatuta dago-eta. Aldamenean, beste urbedeinkatu-ontzi bat [20]<\/a>, hau molduratutako lau angeluko ahoaz eta kurutzean amaitu barik.<\/p>\n<\/p>\nKoruak<\/strong> [4]<\/a> atzealdeko atalaren heren bi hartzen ditu. Egurrezkoa da oso-osorik, buruduna, muturretan, ahurrean molduratutako mentsula luzeek apaindutakoa [21]<\/a>; gainean, gapirioak doaz, aurrealdean bozel-laurdenean, eta honeen gainean zoladura.<\/p>\n<\/p>\nBarandak Triangelu-formako haginen hiru erregistro ditu [22]<\/a>, goiko aurrealdean be haginak dagoz, baina ez dira larregi ikusten, pintura-eskualdi askoren azpian dagoz-eta. Balaustre nagusiakaz bat etorriko ziran lau panelek apurtzen dau hagin-segida. Honeen eta aurrealdean egon eitekezan gainerakoen lekuan ebakidura karratuko haga zakarrak dagoz.<\/p>\n<\/p>\nKlaustro-eskaileratik igoten da koru honetara [21]<\/a>, egurrezkoa, hego-mendebaldean kokatuta eta originala ez dana, XIX. gizaldian barriz jarritakoa baino, XVII. gizaldikoak izan leikezan haga batzuk aprobetxatu ebezala emoten badau be: lehenengo atalaren abiagunean eta bigarren atalekoren bat edo beste. Zoruan, igoera babesten dauan barandak zutabe ildaskatu txiki [23]<\/a> diran lau balaustre nagusi mantentzen ditu, azaletik bardinduta, harroinagaz eta zezen-kapitelagaz; piezok itxuraz barrokoak dira, aurreko koru edo erretaula batetik hartu eta barriro aprobetxatuta dagozala eta bat buruz behera jarrita dagoala emoten dau.<\/p>\n<\/p>\nEleizaren burualdea sakristiagaz<\/strong> komunikatzen da ateburu monolitikoa eta laprandura arineko kainoi okertua dauan igarolekuaren bidez. Gela errektangularra da [24]<\/a>, kanpoaldera ertz alakatuak eta barrualdera txaranbelduak -barriro be kainoi okertua- dituan burudun leihotik sartzen da argia [25]<\/a>. Luneta-gangak estaltzen dau gela.<\/p>\n<\/p>\nBertan, tenpluaren burualde osoa hartzen dauan gela [26]<\/a> luzexkara, trapezoidalera igarobidea zabaldu da. Burudun hiru leihoren bidez argiztatzen da eta sabai aizunez estaltzen.<\/p>\n<\/p>\nTorreak [7]<\/a><\/strong>\u00a0zabaleran gero eta txikiagoak diran hiru multzo ditu, bata besteagaz ondo alkartuta. Hormaren txikiagotzeak plaka leunez markatzen dira, altuena eleizaren oinaldeko horma osoan luzatuta. Erlaitz hanpatuan amaitzen da fustea.<\/p>\n<\/p>\nBeheko zorua, harlanduzkoa, eleizpean integratzen da, eta erdi-puntuko arku zabalen bidez zabaltzen da bertara (aurrealdera lez) [8]<\/a>. Multzo nagusia leiho baten bidez argiztatzen da eta berau eraikineko gainerako hutsarteen modukoa da, buruduna eta kainoiagaz, lapranduraz eta okertuta\u00a0[7]<\/a>\u00a0[27]<\/a>. Azken mailan, hau be harlanduzkoa, kanpai-gela dago. Kanpaiak beste plaka leun batez markatutako erdi-puntuko hutsarteetan sartuta dagoz -zehar-haga aldatuta, erlojua ipinteko.<\/p>\n<\/p>\nZoruak egurrezkoak dira, eta baita hormetan bermatuta goraino doan arrapala-eskailera be. Korutik komunikatzen da tenpluagaz, oraingoan be kainoi okertua dauan burudun igarolekutik [28]<\/a>. Igaroleku hau noizbait beherantz zabaldu egin zala emoten dau (bere janben lehenengo lerroak gainerakoen materialetik desberdina dabe-eta); altuera galduko eukean koruaren beranduko eraldaketagaz bat etorri daiteke.<\/p>\n<\/p>\nInteresgarria da torrearen beheko multzoari lotuta dagoan eleizpea<\/strong>. Iparralde eta mendebaldean itsua da, sarrera-igarolekuetan izan ezik [29]<\/a>. Alde honeetan, fatxadako malkar baten (mendebaldea) eta hagaburuetan (iparraldea), eta kanpoaldean zati baten jarleku jarraitua daben itxitura-hormetan, zurkaizten dan teilapea da.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldean, teilapea hagaburuen eta horma-zulo batzuen gainean doa eta kanpoaldean egurrezko fusteetan, eta aldi berean horma-harrizko hormatxo xaflatuan, jesarleku eta burdin sarezko bizkarraldeagaz, bermatzen dira [30]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nEremu osoa harreharrizko pieza handiez lauzatuta dago, torrearen behealdean izan ezik, hemen kareharrizko harlauza grisak dagoz-eta [8]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nInguratzen dauan lursailean altxatuta dagoanez, torrearen paretik harmailadia<\/strong> jaisten da, mailak zati baten enkatxatuta dagoz eta lehenengo mailak zirkuluetan grabatutako kurutze bi marrazten ditu [31]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nIparraldean, beste harmailadi bat dago [32]<\/a>, alde horretatik eleizpera sartzeko.<\/p>\n<\/p>\n <\/p>\n<\/p>\nAlbizuko San Martin Gotzaina eraikin interesgarri honen handitasuna nabarmentzen da, batez be, eleiztar-kopurua nahiko urria izan dalako beti; aitagarriak dira, baita be, fabrikaren duintasuna eta estiloari dagokionez agertzen dauan bardintasun, oreka eta kohesinoa. Zalantza barik, eraikin hau, hasi eta amaitu egin zan, eten barik, denporaren buruan aldaketarik izan ez eban egitasmo jakin baten arabera. Eleizpea da salbuespena, nabea baino gizaldi bat beranduago eraiki zan-eta, eta beranduagokoa dan burualdeko gela.<\/p>\n<\/p>\nEleizari buruz dogun lehenengo barria 1385ekoa da, hain zuzen be, Pedro Fernandez Olarte bertako aitoren seme ospetsuak \u201ccinco libras de azeyte\u201d testamentu-eskaintza egin eutsala adierazoz. Hamarkada bat beranduago, 1936an, Pedro Lopez de Ayala kantzilerra tenpluaren zaindari zan Enrique II.ak hala emonda, eta honek baimena emon eutsan bere zaindaritza hurran egoan Aiala arabar herriko Kexaako San Joan komentuaren esku izteko1<\/sup>OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 37-38, 44. or.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBaina ez dago XVIII. gizaldiaren aurreko eraikuntzaren historiari buruzko erreferentzia sakorik, datu solte batzuk izan ezik: 1686an kanpantorreko eskailera berregin zan, 1709an sakristia bar eraiki zan, teilabarritze-lanen bat2<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak. CONDE FUENTE, 1997, p. 233.<\/span><\/span><\/span>…<\/p>\n<\/p>\nHandik gitxira, tenplua -oso apala zala emoten eban- guztiz hondatuta egoan. 1735ean, torrea jausteko puntuan egoan eta zutoinez eutsi eutsen: \u201cdos postes mayores y diez menores y por cuatro palos\u201d. Egoera ikusita, bisitariak preminazko deia egin eutsen, \u201ca contratar maestro que diese trazas y condiciones para recuperarlo, a costa de los ahorros que ten\u00eda la f\u00e1brica y el pertinente secuestro de diezmos\u201d. 1739an, \u201cse repara la iglesia\u201d esaten da ohar laburrean. Urte berean, Martin Larrea maisu hargin entzutetsuak kalkulua egin eban, 40 erreal kobratuz horregaitik. Berehala ekin eutsen obrari, zaindaritzari eusten eutsan Kexaako komentuan sinatutako hitzarmenaren arabera. Baina, 1758an sakristia barria eraiki bazan be, lanak asko ez zirala aurreratzen emoten dau. Beraz, 1758an, barriro be Kexaako monjen ekimenez, kontratua sinatu zan Juan Sorarrain eta Martin Udaquiola maisu harginakaz tenpluaren horma barriak eraikitzeko. Bere aldetik, Domingo Olabarria Goiriguichia maisu arotza arduratuko zan eleizpea egiteaz3<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak. CONDE FUENTE, 1997, p. 233.<\/span><\/span><\/span>. 1794an idatzi eban Iturriza historialariak Eleiza 1767an berreraiki zala -berreraikuntza orduan amaitu zala- idatzi eban4<\/sup>ITURRIZA y ZABALA, 1. lib., 379. or.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nEmaitza, aitatu dogunez, eraikin barroko homogeneoa izan zan. Baina eraiki zan sasoiaren arabera, rokoko moldeak nagusi izatea jo eitekean normaltzat, baina, egia esan, apaingarri gitxiko eredua aukeratu zan, praktikoa eta aparteko apaindura bakoa.<\/p>\n<\/p>\nXIX. gizaldian hainbat aldaketa izan zan, baina ez dau ematen tenpluaren nabean eraginik izan ebenik. Eleizpea egitea, bereziki korapilatsua izan zan. 1817-1818an, teilatua erortzeko zorian egoala inoan Martin Echabarri Arrigorriagako auzotarrak; konponketen gastuen erdia ordaintzeko eskatu jaken monjei, baina eurak horren kontra agertu ziran, eleizaren zaindari zirala, eta ez eleizpearena, argudiatuz, azken hau eleiztarrek eraiki ebelako eta, horregaitik euren ardura zalako. Azkenean, ados jarri ziran eta Pedro Larrondo Aranak lortu eban errematea eta honek Bartolome Ugarteri emon eutsan. Baina 1847an barriztatu zan eleizpe hori; Antonio Gorostiza harginak eta Jose Maria Laburu arotzak -biak Orozkokoak- egin ebezan lanak eta Albia bilbotar lantegian 987 errealen truke eskuratutako burdin sarea ipini zan. Edo eleiztarrak ez ziran oso gustura gelditu, edo obrak ez ziran eleizpe osoan egin, 1854-1855ean barriro egin ziralako, oraingoan seguruenik burdin sareak aprobetxatu egin ebazan Jose Maria Meaza bailarako semearen eskutik. 1881ean, Manuel Sagastizabal harginak lauzatu eban eleizpe hori eta kanpoko harmailadia (hainbat bider barriztatu dana) gehitu; berak ipini ebazan oinaldeko ateko urbedeinkatu-ontziak. Bere aldetik, burualdeko gela, multzoko zatirik xumeena, 1892an gehitu zan5<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1764-1911ko kontuak eta bisitak. BFAH-AHFB, Udala, Orozko, 0038\/003. CONDE FUENTE, 1997, pp. 233-234.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBeharbada, XIX. gizaldiko obra honeetan, korua be aldatu zan, itxura baten altuera galdu dau-eta, nahiz eta aurreko piezak aprobetxatu: horzdun baranda XVI. gizaldikoa izango da eta zutabeek XVII. gizaldikoak dirala emoten dau, sarbideko eskaileraren zenbait haga lez.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”1. OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 37-38, 44. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_width_top=”1px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nOJANGUREN IRALAKOA, Pedromari. Orozko en la Baja Edad Media<\/em>. Bilbao: Autorearen edizioa, 1999.<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n2. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n3. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_toggle title=”4. ITURRIZA y ZABALA, 1. lib., 379. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nITURRIZA y ZABALA, Juan Ram\u00f3n de. Historia general de Vizcaya y ep\u00edtome de Las Encartaciones<\/em>. \u00c1ngel Rodr\u00edguez Herreroren Arg. Bilbao: Librer\u00eda Arturo, 1967 (1794ko eskuizkribua), lib. 2.<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n5. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1764-1911ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n<\/p>\nBFAH-AHFB, Udala, Orozko, 0038\/003.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.4″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/16-Ventana-2-San-Martin-Orozko.jpg\"){kind=link}
![[17]<\/a>, erdian lerrokatuta eta torrearen beheko multzoak estaltzen dauala. Zabala, dobela-buruduna, barrurantz lapranduraz eta kainoi okertuaz. Urbedeinkatu-ontziak dagoz albo bietan](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/17-Acceso-de-los-pies-San-Martin-Orozko.jpg\"){kind=link}
![[18]<\/a> Ma\u00f1ariko marmol baltzez eginda, esferaerdikoak bozelen artean, eta Golgota soilean amaituta.<\/p>\n<\/p>\nBigarren sarbidea\u00a0[19]<\/a>\u00a0[16]<\/a> bigarren atalean dago hegoaldean. Aurrekoaren bardina da, baina itxura soilagoa dau, hormarrizko horman txertatuta dago-eta. Aldamenean, beste urbedeinkatu-ontzi bat [20]<\/a>, hau molduratutako lau angeluko ahoaz eta kurutzean amaitu barik.<\/p>\n<\/p>\nKoruak<\/strong> [4]<\/a> atzealdeko atalaren heren bi hartzen ditu. Egurrezkoa da oso-osorik, buruduna, muturretan, ahurrean molduratutako mentsula luzeek apaindutakoa [21]<\/a>; gainean, gapirioak doaz, aurrealdean bozel-laurdenean, eta honeen gainean zoladura.<\/p>\n<\/p>\nBarandak Triangelu-formako haginen hiru erregistro ditu [22]<\/a>, goiko aurrealdean be haginak dagoz, baina ez dira larregi ikusten, pintura-eskualdi askoren azpian dagoz-eta. Balaustre nagusiakaz bat etorriko ziran lau panelek apurtzen dau hagin-segida. Honeen eta aurrealdean egon eitekezan gainerakoen lekuan ebakidura karratuko haga zakarrak dagoz.<\/p>\n<\/p>\nKlaustro-eskaileratik igoten da koru honetara [21]<\/a>, egurrezkoa, hego-mendebaldean kokatuta eta originala ez dana, XIX. gizaldian barriz jarritakoa baino, XVII. gizaldikoak izan leikezan haga batzuk aprobetxatu ebezala emoten badau be: lehenengo atalaren abiagunean eta bigarren atalekoren bat edo beste. Zoruan, igoera babesten dauan barandak zutabe ildaskatu txiki [23]<\/a> diran lau balaustre nagusi mantentzen ditu, azaletik bardinduta, harroinagaz eta zezen-kapitelagaz; piezok itxuraz barrokoak dira, aurreko koru edo erretaula batetik hartu eta barriro aprobetxatuta dagozala eta bat buruz behera jarrita dagoala emoten dau.<\/p>\n<\/p>\nEleizaren burualdea sakristiagaz<\/strong> komunikatzen da ateburu monolitikoa eta laprandura arineko kainoi okertua dauan igarolekuaren bidez. Gela errektangularra da [24]<\/a>, kanpoaldera ertz alakatuak eta barrualdera txaranbelduak -barriro be kainoi okertua- dituan burudun leihotik sartzen da argia [25]<\/a>. Luneta-gangak estaltzen dau gela.<\/p>\n<\/p>\nBertan, tenpluaren burualde osoa hartzen dauan gela [26]<\/a> luzexkara, trapezoidalera igarobidea zabaldu da. Burudun hiru leihoren bidez argiztatzen da eta sabai aizunez estaltzen.<\/p>\n<\/p>\nTorreak [7]<\/a><\/strong>\u00a0zabaleran gero eta txikiagoak diran hiru multzo ditu, bata besteagaz ondo alkartuta. Hormaren txikiagotzeak plaka leunez markatzen dira, altuena eleizaren oinaldeko horma osoan luzatuta. Erlaitz hanpatuan amaitzen da fustea.<\/p>\n<\/p>\nBeheko zorua, harlanduzkoa, eleizpean integratzen da, eta erdi-puntuko arku zabalen bidez zabaltzen da bertara (aurrealdera lez) [8]<\/a>. Multzo nagusia leiho baten bidez argiztatzen da eta berau eraikineko gainerako hutsarteen modukoa da, buruduna eta kainoiagaz, lapranduraz eta okertuta\u00a0[7]<\/a>\u00a0[27]<\/a>. Azken mailan, hau be harlanduzkoa, kanpai-gela dago. Kanpaiak beste plaka leun batez markatutako erdi-puntuko hutsarteetan sartuta dagoz -zehar-haga aldatuta, erlojua ipinteko.<\/p>\n<\/p>\nZoruak egurrezkoak dira, eta baita hormetan bermatuta goraino doan arrapala-eskailera be. Korutik komunikatzen da tenpluagaz, oraingoan be kainoi okertua dauan burudun igarolekutik [28]<\/a>. Igaroleku hau noizbait beherantz zabaldu egin zala emoten dau (bere janben lehenengo lerroak gainerakoen materialetik desberdina dabe-eta); altuera galduko eukean koruaren beranduko eraldaketagaz bat etorri daiteke.<\/p>\n<\/p>\nInteresgarria da torrearen beheko multzoari lotuta dagoan eleizpea<\/strong>. Iparralde eta mendebaldean itsua da, sarrera-igarolekuetan izan ezik [29]<\/a>. Alde honeetan, fatxadako malkar baten (mendebaldea) eta hagaburuetan (iparraldea), eta kanpoaldean zati baten jarleku jarraitua daben itxitura-hormetan, zurkaizten dan teilapea da.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldean, teilapea hagaburuen eta horma-zulo batzuen gainean doa eta kanpoaldean egurrezko fusteetan, eta aldi berean horma-harrizko hormatxo xaflatuan, jesarleku eta burdin sarezko bizkarraldeagaz, bermatzen dira [30]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nEremu osoa harreharrizko pieza handiez lauzatuta dago, torrearen behealdean izan ezik, hemen kareharrizko harlauza grisak dagoz-eta [8]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nInguratzen dauan lursailean altxatuta dagoanez, torrearen paretik harmailadia<\/strong> jaisten da, mailak zati baten enkatxatuta dagoz eta lehenengo mailak zirkuluetan grabatutako kurutze bi marrazten ditu [31]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nIparraldean, beste harmailadi bat dago [32]<\/a>, alde horretatik eleizpera sartzeko.<\/p>\n<\/p>\n <\/p>\n<\/p>\nAlbizuko San Martin Gotzaina eraikin interesgarri honen handitasuna nabarmentzen da, batez be, eleiztar-kopurua nahiko urria izan dalako beti; aitagarriak dira, baita be, fabrikaren duintasuna eta estiloari dagokionez agertzen dauan bardintasun, oreka eta kohesinoa. Zalantza barik, eraikin hau, hasi eta amaitu egin zan, eten barik, denporaren buruan aldaketarik izan ez eban egitasmo jakin baten arabera. Eleizpea da salbuespena, nabea baino gizaldi bat beranduago eraiki zan-eta, eta beranduagokoa dan burualdeko gela.<\/p>\n<\/p>\nEleizari buruz dogun lehenengo barria 1385ekoa da, hain zuzen be, Pedro Fernandez Olarte bertako aitoren seme ospetsuak \u201ccinco libras de azeyte\u201d testamentu-eskaintza egin eutsala adierazoz. Hamarkada bat beranduago, 1936an, Pedro Lopez de Ayala kantzilerra tenpluaren zaindari zan Enrique II.ak hala emonda, eta honek baimena emon eutsan bere zaindaritza hurran egoan Aiala arabar herriko Kexaako San Joan komentuaren esku izteko1<\/sup>OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 37-38, 44. or.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBaina ez dago XVIII. gizaldiaren aurreko eraikuntzaren historiari buruzko erreferentzia sakorik, datu solte batzuk izan ezik: 1686an kanpantorreko eskailera berregin zan, 1709an sakristia bar eraiki zan, teilabarritze-lanen bat2<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak. CONDE FUENTE, 1997, p. 233.<\/span><\/span><\/span>…<\/p>\n<\/p>\nHandik gitxira, tenplua -oso apala zala emoten eban- guztiz hondatuta egoan. 1735ean, torrea jausteko puntuan egoan eta zutoinez eutsi eutsen: \u201cdos postes mayores y diez menores y por cuatro palos\u201d. Egoera ikusita, bisitariak preminazko deia egin eutsen, \u201ca contratar maestro que diese trazas y condiciones para recuperarlo, a costa de los ahorros que ten\u00eda la f\u00e1brica y el pertinente secuestro de diezmos\u201d. 1739an, \u201cse repara la iglesia\u201d esaten da ohar laburrean. Urte berean, Martin Larrea maisu hargin entzutetsuak kalkulua egin eban, 40 erreal kobratuz horregaitik. Berehala ekin eutsen obrari, zaindaritzari eusten eutsan Kexaako komentuan sinatutako hitzarmenaren arabera. Baina, 1758an sakristia barria eraiki bazan be, lanak asko ez zirala aurreratzen emoten dau. Beraz, 1758an, barriro be Kexaako monjen ekimenez, kontratua sinatu zan Juan Sorarrain eta Martin Udaquiola maisu harginakaz tenpluaren horma barriak eraikitzeko. Bere aldetik, Domingo Olabarria Goiriguichia maisu arotza arduratuko zan eleizpea egiteaz3<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak. CONDE FUENTE, 1997, p. 233.<\/span><\/span><\/span>. 1794an idatzi eban Iturriza historialariak Eleiza 1767an berreraiki zala -berreraikuntza orduan amaitu zala- idatzi eban4<\/sup>ITURRIZA y ZABALA, 1. lib., 379. or.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nEmaitza, aitatu dogunez, eraikin barroko homogeneoa izan zan. Baina eraiki zan sasoiaren arabera, rokoko moldeak nagusi izatea jo eitekean normaltzat, baina, egia esan, apaingarri gitxiko eredua aukeratu zan, praktikoa eta aparteko apaindura bakoa.<\/p>\n<\/p>\nXIX. gizaldian hainbat aldaketa izan zan, baina ez dau ematen tenpluaren nabean eraginik izan ebenik. Eleizpea egitea, bereziki korapilatsua izan zan. 1817-1818an, teilatua erortzeko zorian egoala inoan Martin Echabarri Arrigorriagako auzotarrak; konponketen gastuen erdia ordaintzeko eskatu jaken monjei, baina eurak horren kontra agertu ziran, eleizaren zaindari zirala, eta ez eleizpearena, argudiatuz, azken hau eleiztarrek eraiki ebelako eta, horregaitik euren ardura zalako. Azkenean, ados jarri ziran eta Pedro Larrondo Aranak lortu eban errematea eta honek Bartolome Ugarteri emon eutsan. Baina 1847an barriztatu zan eleizpe hori; Antonio Gorostiza harginak eta Jose Maria Laburu arotzak -biak Orozkokoak- egin ebezan lanak eta Albia bilbotar lantegian 987 errealen truke eskuratutako burdin sarea ipini zan. Edo eleiztarrak ez ziran oso gustura gelditu, edo obrak ez ziran eleizpe osoan egin, 1854-1855ean barriro egin ziralako, oraingoan seguruenik burdin sareak aprobetxatu egin ebazan Jose Maria Meaza bailarako semearen eskutik. 1881ean, Manuel Sagastizabal harginak lauzatu eban eleizpe hori eta kanpoko harmailadia (hainbat bider barriztatu dana) gehitu; berak ipini ebazan oinaldeko ateko urbedeinkatu-ontziak. Bere aldetik, burualdeko gela, multzoko zatirik xumeena, 1892an gehitu zan5<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1764-1911ko kontuak eta bisitak. BFAH-AHFB, Udala, Orozko, 0038\/003. CONDE FUENTE, 1997, pp. 233-234.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBeharbada, XIX. gizaldiko obra honeetan, korua be aldatu zan, itxura baten altuera galdu dau-eta, nahiz eta aurreko piezak aprobetxatu: horzdun baranda XVI. gizaldikoa izango da eta zutabeek XVII. gizaldikoak dirala emoten dau, sarbideko eskaileraren zenbait haga lez.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”1. OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 37-38, 44. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_width_top=”1px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nOJANGUREN IRALAKOA, Pedromari. Orozko en la Baja Edad Media<\/em>. Bilbao: Autorearen edizioa, 1999.<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n2. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n3. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_toggle title=”4. ITURRIZA y ZABALA, 1. lib., 379. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nITURRIZA y ZABALA, Juan Ram\u00f3n de. Historia general de Vizcaya y ep\u00edtome de Las Encartaciones<\/em>. \u00c1ngel Rodr\u00edguez Herreroren Arg. Bilbao: Librer\u00eda Arturo, 1967 (1794ko eskuizkribua), lib. 2.<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n5. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1764-1911ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n<\/p>\nBFAH-AHFB, Udala, Orozko, 0038\/003.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.4″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/18-Aguabenditera-1-San-Martin-Orozko.jpg\"){kind=link}
![[19]<\/a>\u00a0](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/19-Acceso-sur-San-Martin-Orozko.jpg\"){kind=link}
![[20]<\/a>, hau molduratutako lau angeluko ahoaz eta kurutzean amaitu barik.<\/p>\n<\/p>\nKoruak<\/strong> [4]<\/a> atzealdeko atalaren heren bi hartzen ditu. Egurrezkoa da oso-osorik, buruduna, muturretan, ahurrean molduratutako mentsula luzeek apaindutakoa [21]<\/a>; gainean, gapirioak doaz, aurrealdean bozel-laurdenean, eta honeen gainean zoladura.<\/p>\n<\/p>\nBarandak Triangelu-formako haginen hiru erregistro ditu [22]<\/a>, goiko aurrealdean be haginak dagoz, baina ez dira larregi ikusten, pintura-eskualdi askoren azpian dagoz-eta. Balaustre nagusiakaz bat etorriko ziran lau panelek apurtzen dau hagin-segida. Honeen eta aurrealdean egon eitekezan gainerakoen lekuan ebakidura karratuko haga zakarrak dagoz.<\/p>\n<\/p>\nKlaustro-eskaileratik igoten da koru honetara [21]<\/a>, egurrezkoa, hego-mendebaldean kokatuta eta originala ez dana, XIX. gizaldian barriz jarritakoa baino, XVII. gizaldikoak izan leikezan haga batzuk aprobetxatu ebezala emoten badau be: lehenengo atalaren abiagunean eta bigarren atalekoren bat edo beste. Zoruan, igoera babesten dauan barandak zutabe ildaskatu txiki [23]<\/a> diran lau balaustre nagusi mantentzen ditu, azaletik bardinduta, harroinagaz eta zezen-kapitelagaz; piezok itxuraz barrokoak dira, aurreko koru edo erretaula batetik hartu eta barriro aprobetxatuta dagozala eta bat buruz behera jarrita dagoala emoten dau.<\/p>\n<\/p>\nEleizaren burualdea sakristiagaz<\/strong> komunikatzen da ateburu monolitikoa eta laprandura arineko kainoi okertua dauan igarolekuaren bidez. Gela errektangularra da [24]<\/a>, kanpoaldera ertz alakatuak eta barrualdera txaranbelduak -barriro be kainoi okertua- dituan burudun leihotik sartzen da argia [25]<\/a>. Luneta-gangak estaltzen dau gela.<\/p>\n<\/p>\nBertan, tenpluaren burualde osoa hartzen dauan gela [26]<\/a> luzexkara, trapezoidalera igarobidea zabaldu da. Burudun hiru leihoren bidez argiztatzen da eta sabai aizunez estaltzen.<\/p>\n<\/p>\nTorreak [7]<\/a><\/strong>\u00a0zabaleran gero eta txikiagoak diran hiru multzo ditu, bata besteagaz ondo alkartuta. Hormaren txikiagotzeak plaka leunez markatzen dira, altuena eleizaren oinaldeko horma osoan luzatuta. Erlaitz hanpatuan amaitzen da fustea.<\/p>\n<\/p>\nBeheko zorua, harlanduzkoa, eleizpean integratzen da, eta erdi-puntuko arku zabalen bidez zabaltzen da bertara (aurrealdera lez) [8]<\/a>. Multzo nagusia leiho baten bidez argiztatzen da eta berau eraikineko gainerako hutsarteen modukoa da, buruduna eta kainoiagaz, lapranduraz eta okertuta\u00a0[7]<\/a>\u00a0[27]<\/a>. Azken mailan, hau be harlanduzkoa, kanpai-gela dago. Kanpaiak beste plaka leun batez markatutako erdi-puntuko hutsarteetan sartuta dagoz -zehar-haga aldatuta, erlojua ipinteko.<\/p>\n<\/p>\nZoruak egurrezkoak dira, eta baita hormetan bermatuta goraino doan arrapala-eskailera be. Korutik komunikatzen da tenpluagaz, oraingoan be kainoi okertua dauan burudun igarolekutik [28]<\/a>. Igaroleku hau noizbait beherantz zabaldu egin zala emoten dau (bere janben lehenengo lerroak gainerakoen materialetik desberdina dabe-eta); altuera galduko eukean koruaren beranduko eraldaketagaz bat etorri daiteke.<\/p>\n<\/p>\nInteresgarria da torrearen beheko multzoari lotuta dagoan eleizpea<\/strong>. Iparralde eta mendebaldean itsua da, sarrera-igarolekuetan izan ezik [29]<\/a>. Alde honeetan, fatxadako malkar baten (mendebaldea) eta hagaburuetan (iparraldea), eta kanpoaldean zati baten jarleku jarraitua daben itxitura-hormetan, zurkaizten dan teilapea da.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldean, teilapea hagaburuen eta horma-zulo batzuen gainean doa eta kanpoaldean egurrezko fusteetan, eta aldi berean horma-harrizko hormatxo xaflatuan, jesarleku eta burdin sarezko bizkarraldeagaz, bermatzen dira [30]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nEremu osoa harreharrizko pieza handiez lauzatuta dago, torrearen behealdean izan ezik, hemen kareharrizko harlauza grisak dagoz-eta [8]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nInguratzen dauan lursailean altxatuta dagoanez, torrearen paretik harmailadia<\/strong> jaisten da, mailak zati baten enkatxatuta dagoz eta lehenengo mailak zirkuluetan grabatutako kurutze bi marrazten ditu [31]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nIparraldean, beste harmailadi bat dago [32]<\/a>, alde horretatik eleizpera sartzeko.<\/p>\n<\/p>\n <\/p>\n<\/p>\nAlbizuko San Martin Gotzaina eraikin interesgarri honen handitasuna nabarmentzen da, batez be, eleiztar-kopurua nahiko urria izan dalako beti; aitagarriak dira, baita be, fabrikaren duintasuna eta estiloari dagokionez agertzen dauan bardintasun, oreka eta kohesinoa. Zalantza barik, eraikin hau, hasi eta amaitu egin zan, eten barik, denporaren buruan aldaketarik izan ez eban egitasmo jakin baten arabera. Eleizpea da salbuespena, nabea baino gizaldi bat beranduago eraiki zan-eta, eta beranduagokoa dan burualdeko gela.<\/p>\n<\/p>\nEleizari buruz dogun lehenengo barria 1385ekoa da, hain zuzen be, Pedro Fernandez Olarte bertako aitoren seme ospetsuak \u201ccinco libras de azeyte\u201d testamentu-eskaintza egin eutsala adierazoz. Hamarkada bat beranduago, 1936an, Pedro Lopez de Ayala kantzilerra tenpluaren zaindari zan Enrique II.ak hala emonda, eta honek baimena emon eutsan bere zaindaritza hurran egoan Aiala arabar herriko Kexaako San Joan komentuaren esku izteko1<\/sup>OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 37-38, 44. or.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBaina ez dago XVIII. gizaldiaren aurreko eraikuntzaren historiari buruzko erreferentzia sakorik, datu solte batzuk izan ezik: 1686an kanpantorreko eskailera berregin zan, 1709an sakristia bar eraiki zan, teilabarritze-lanen bat2<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak. CONDE FUENTE, 1997, p. 233.<\/span><\/span><\/span>…<\/p>\n<\/p>\nHandik gitxira, tenplua -oso apala zala emoten eban- guztiz hondatuta egoan. 1735ean, torrea jausteko puntuan egoan eta zutoinez eutsi eutsen: \u201cdos postes mayores y diez menores y por cuatro palos\u201d. Egoera ikusita, bisitariak preminazko deia egin eutsen, \u201ca contratar maestro que diese trazas y condiciones para recuperarlo, a costa de los ahorros que ten\u00eda la f\u00e1brica y el pertinente secuestro de diezmos\u201d. 1739an, \u201cse repara la iglesia\u201d esaten da ohar laburrean. Urte berean, Martin Larrea maisu hargin entzutetsuak kalkulua egin eban, 40 erreal kobratuz horregaitik. Berehala ekin eutsen obrari, zaindaritzari eusten eutsan Kexaako komentuan sinatutako hitzarmenaren arabera. Baina, 1758an sakristia barria eraiki bazan be, lanak asko ez zirala aurreratzen emoten dau. Beraz, 1758an, barriro be Kexaako monjen ekimenez, kontratua sinatu zan Juan Sorarrain eta Martin Udaquiola maisu harginakaz tenpluaren horma barriak eraikitzeko. Bere aldetik, Domingo Olabarria Goiriguichia maisu arotza arduratuko zan eleizpea egiteaz3<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak. CONDE FUENTE, 1997, p. 233.<\/span><\/span><\/span>. 1794an idatzi eban Iturriza historialariak Eleiza 1767an berreraiki zala -berreraikuntza orduan amaitu zala- idatzi eban4<\/sup>ITURRIZA y ZABALA, 1. lib., 379. or.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nEmaitza, aitatu dogunez, eraikin barroko homogeneoa izan zan. Baina eraiki zan sasoiaren arabera, rokoko moldeak nagusi izatea jo eitekean normaltzat, baina, egia esan, apaingarri gitxiko eredua aukeratu zan, praktikoa eta aparteko apaindura bakoa.<\/p>\n<\/p>\nXIX. gizaldian hainbat aldaketa izan zan, baina ez dau ematen tenpluaren nabean eraginik izan ebenik. Eleizpea egitea, bereziki korapilatsua izan zan. 1817-1818an, teilatua erortzeko zorian egoala inoan Martin Echabarri Arrigorriagako auzotarrak; konponketen gastuen erdia ordaintzeko eskatu jaken monjei, baina eurak horren kontra agertu ziran, eleizaren zaindari zirala, eta ez eleizpearena, argudiatuz, azken hau eleiztarrek eraiki ebelako eta, horregaitik euren ardura zalako. Azkenean, ados jarri ziran eta Pedro Larrondo Aranak lortu eban errematea eta honek Bartolome Ugarteri emon eutsan. Baina 1847an barriztatu zan eleizpe hori; Antonio Gorostiza harginak eta Jose Maria Laburu arotzak -biak Orozkokoak- egin ebezan lanak eta Albia bilbotar lantegian 987 errealen truke eskuratutako burdin sarea ipini zan. Edo eleiztarrak ez ziran oso gustura gelditu, edo obrak ez ziran eleizpe osoan egin, 1854-1855ean barriro egin ziralako, oraingoan seguruenik burdin sareak aprobetxatu egin ebazan Jose Maria Meaza bailarako semearen eskutik. 1881ean, Manuel Sagastizabal harginak lauzatu eban eleizpe hori eta kanpoko harmailadia (hainbat bider barriztatu dana) gehitu; berak ipini ebazan oinaldeko ateko urbedeinkatu-ontziak. Bere aldetik, burualdeko gela, multzoko zatirik xumeena, 1892an gehitu zan5<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1764-1911ko kontuak eta bisitak. BFAH-AHFB, Udala, Orozko, 0038\/003. CONDE FUENTE, 1997, pp. 233-234.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBeharbada, XIX. gizaldiko obra honeetan, korua be aldatu zan, itxura baten altuera galdu dau-eta, nahiz eta aurreko piezak aprobetxatu: horzdun baranda XVI. gizaldikoa izango da eta zutabeek XVII. gizaldikoak dirala emoten dau, sarbideko eskaileraren zenbait haga lez.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”1. OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 37-38, 44. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_width_top=”1px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nOJANGUREN IRALAKOA, Pedromari. Orozko en la Baja Edad Media<\/em>. Bilbao: Autorearen edizioa, 1999.<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n2. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n3. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_toggle title=”4. ITURRIZA y ZABALA, 1. lib., 379. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nITURRIZA y ZABALA, Juan Ram\u00f3n de. Historia general de Vizcaya y ep\u00edtome de Las Encartaciones<\/em>. \u00c1ngel Rodr\u00edguez Herreroren Arg. Bilbao: Librer\u00eda Arturo, 1967 (1794ko eskuizkribua), lib. 2.<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n5. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1764-1911ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n<\/p>\nBFAH-AHFB, Udala, Orozko, 0038\/003.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.4″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/20-Aguabenditera-2-San-Martin-Orozko.jpg\"){kind=link}
![[21]<\/a>; gainean, gapirioak doaz, aurrealdean bozel-laurdenean, eta honeen gainean zoladura.<\/p>\n<\/p>\nBarandak Triangelu-formako haginen hiru erregistro ditu [22]<\/a>, goiko aurrealdean be haginak dagoz, baina ez dira larregi ikusten, pintura-eskualdi askoren azpian dagoz-eta. Balaustre nagusiakaz bat etorriko ziran lau panelek apurtzen dau hagin-segida. Honeen eta aurrealdean egon eitekezan gainerakoen lekuan ebakidura karratuko haga zakarrak dagoz.<\/p>\n<\/p>\nKlaustro-eskaileratik igoten da koru honetara [21]<\/a>, egurrezkoa, hego-mendebaldean kokatuta eta originala ez dana, XIX. gizaldian barriz jarritakoa baino, XVII. gizaldikoak izan leikezan haga batzuk aprobetxatu ebezala emoten badau be: lehenengo atalaren abiagunean eta bigarren atalekoren bat edo beste. Zoruan, igoera babesten dauan barandak zutabe ildaskatu txiki [23]<\/a> diran lau balaustre nagusi mantentzen ditu, azaletik bardinduta, harroinagaz eta zezen-kapitelagaz; piezok itxuraz barrokoak dira, aurreko koru edo erretaula batetik hartu eta barriro aprobetxatuta dagozala eta bat buruz behera jarrita dagoala emoten dau.<\/p>\n<\/p>\nEleizaren burualdea sakristiagaz<\/strong> komunikatzen da ateburu monolitikoa eta laprandura arineko kainoi okertua dauan igarolekuaren bidez. Gela errektangularra da [24]<\/a>, kanpoaldera ertz alakatuak eta barrualdera txaranbelduak -barriro be kainoi okertua- dituan burudun leihotik sartzen da argia [25]<\/a>. Luneta-gangak estaltzen dau gela.<\/p>\n<\/p>\nBertan, tenpluaren burualde osoa hartzen dauan gela [26]<\/a> luzexkara, trapezoidalera igarobidea zabaldu da. Burudun hiru leihoren bidez argiztatzen da eta sabai aizunez estaltzen.<\/p>\n<\/p>\nTorreak [7]<\/a><\/strong>\u00a0zabaleran gero eta txikiagoak diran hiru multzo ditu, bata besteagaz ondo alkartuta. Hormaren txikiagotzeak plaka leunez markatzen dira, altuena eleizaren oinaldeko horma osoan luzatuta. Erlaitz hanpatuan amaitzen da fustea.<\/p>\n<\/p>\nBeheko zorua, harlanduzkoa, eleizpean integratzen da, eta erdi-puntuko arku zabalen bidez zabaltzen da bertara (aurrealdera lez) [8]<\/a>. Multzo nagusia leiho baten bidez argiztatzen da eta berau eraikineko gainerako hutsarteen modukoa da, buruduna eta kainoiagaz, lapranduraz eta okertuta\u00a0[7]<\/a>\u00a0[27]<\/a>. Azken mailan, hau be harlanduzkoa, kanpai-gela dago. Kanpaiak beste plaka leun batez markatutako erdi-puntuko hutsarteetan sartuta dagoz -zehar-haga aldatuta, erlojua ipinteko.<\/p>\n<\/p>\nZoruak egurrezkoak dira, eta baita hormetan bermatuta goraino doan arrapala-eskailera be. Korutik komunikatzen da tenpluagaz, oraingoan be kainoi okertua dauan burudun igarolekutik [28]<\/a>. Igaroleku hau noizbait beherantz zabaldu egin zala emoten dau (bere janben lehenengo lerroak gainerakoen materialetik desberdina dabe-eta); altuera galduko eukean koruaren beranduko eraldaketagaz bat etorri daiteke.<\/p>\n<\/p>\nInteresgarria da torrearen beheko multzoari lotuta dagoan eleizpea<\/strong>. Iparralde eta mendebaldean itsua da, sarrera-igarolekuetan izan ezik [29]<\/a>. Alde honeetan, fatxadako malkar baten (mendebaldea) eta hagaburuetan (iparraldea), eta kanpoaldean zati baten jarleku jarraitua daben itxitura-hormetan, zurkaizten dan teilapea da.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldean, teilapea hagaburuen eta horma-zulo batzuen gainean doa eta kanpoaldean egurrezko fusteetan, eta aldi berean horma-harrizko hormatxo xaflatuan, jesarleku eta burdin sarezko bizkarraldeagaz, bermatzen dira [30]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nEremu osoa harreharrizko pieza handiez lauzatuta dago, torrearen behealdean izan ezik, hemen kareharrizko harlauza grisak dagoz-eta [8]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nInguratzen dauan lursailean altxatuta dagoanez, torrearen paretik harmailadia<\/strong> jaisten da, mailak zati baten enkatxatuta dagoz eta lehenengo mailak zirkuluetan grabatutako kurutze bi marrazten ditu [31]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nIparraldean, beste harmailadi bat dago [32]<\/a>, alde horretatik eleizpera sartzeko.<\/p>\n<\/p>\n <\/p>\n<\/p>\nAlbizuko San Martin Gotzaina eraikin interesgarri honen handitasuna nabarmentzen da, batez be, eleiztar-kopurua nahiko urria izan dalako beti; aitagarriak dira, baita be, fabrikaren duintasuna eta estiloari dagokionez agertzen dauan bardintasun, oreka eta kohesinoa. Zalantza barik, eraikin hau, hasi eta amaitu egin zan, eten barik, denporaren buruan aldaketarik izan ez eban egitasmo jakin baten arabera. Eleizpea da salbuespena, nabea baino gizaldi bat beranduago eraiki zan-eta, eta beranduagokoa dan burualdeko gela.<\/p>\n<\/p>\nEleizari buruz dogun lehenengo barria 1385ekoa da, hain zuzen be, Pedro Fernandez Olarte bertako aitoren seme ospetsuak \u201ccinco libras de azeyte\u201d testamentu-eskaintza egin eutsala adierazoz. Hamarkada bat beranduago, 1936an, Pedro Lopez de Ayala kantzilerra tenpluaren zaindari zan Enrique II.ak hala emonda, eta honek baimena emon eutsan bere zaindaritza hurran egoan Aiala arabar herriko Kexaako San Joan komentuaren esku izteko1<\/sup>OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 37-38, 44. or.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBaina ez dago XVIII. gizaldiaren aurreko eraikuntzaren historiari buruzko erreferentzia sakorik, datu solte batzuk izan ezik: 1686an kanpantorreko eskailera berregin zan, 1709an sakristia bar eraiki zan, teilabarritze-lanen bat2<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak. CONDE FUENTE, 1997, p. 233.<\/span><\/span><\/span>…<\/p>\n<\/p>\nHandik gitxira, tenplua -oso apala zala emoten eban- guztiz hondatuta egoan. 1735ean, torrea jausteko puntuan egoan eta zutoinez eutsi eutsen: \u201cdos postes mayores y diez menores y por cuatro palos\u201d. Egoera ikusita, bisitariak preminazko deia egin eutsen, \u201ca contratar maestro que diese trazas y condiciones para recuperarlo, a costa de los ahorros que ten\u00eda la f\u00e1brica y el pertinente secuestro de diezmos\u201d. 1739an, \u201cse repara la iglesia\u201d esaten da ohar laburrean. Urte berean, Martin Larrea maisu hargin entzutetsuak kalkulua egin eban, 40 erreal kobratuz horregaitik. Berehala ekin eutsen obrari, zaindaritzari eusten eutsan Kexaako komentuan sinatutako hitzarmenaren arabera. Baina, 1758an sakristia barria eraiki bazan be, lanak asko ez zirala aurreratzen emoten dau. Beraz, 1758an, barriro be Kexaako monjen ekimenez, kontratua sinatu zan Juan Sorarrain eta Martin Udaquiola maisu harginakaz tenpluaren horma barriak eraikitzeko. Bere aldetik, Domingo Olabarria Goiriguichia maisu arotza arduratuko zan eleizpea egiteaz3<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak. CONDE FUENTE, 1997, p. 233.<\/span><\/span><\/span>. 1794an idatzi eban Iturriza historialariak Eleiza 1767an berreraiki zala -berreraikuntza orduan amaitu zala- idatzi eban4<\/sup>ITURRIZA y ZABALA, 1. lib., 379. or.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nEmaitza, aitatu dogunez, eraikin barroko homogeneoa izan zan. Baina eraiki zan sasoiaren arabera, rokoko moldeak nagusi izatea jo eitekean normaltzat, baina, egia esan, apaingarri gitxiko eredua aukeratu zan, praktikoa eta aparteko apaindura bakoa.<\/p>\n<\/p>\nXIX. gizaldian hainbat aldaketa izan zan, baina ez dau ematen tenpluaren nabean eraginik izan ebenik. Eleizpea egitea, bereziki korapilatsua izan zan. 1817-1818an, teilatua erortzeko zorian egoala inoan Martin Echabarri Arrigorriagako auzotarrak; konponketen gastuen erdia ordaintzeko eskatu jaken monjei, baina eurak horren kontra agertu ziran, eleizaren zaindari zirala, eta ez eleizpearena, argudiatuz, azken hau eleiztarrek eraiki ebelako eta, horregaitik euren ardura zalako. Azkenean, ados jarri ziran eta Pedro Larrondo Aranak lortu eban errematea eta honek Bartolome Ugarteri emon eutsan. Baina 1847an barriztatu zan eleizpe hori; Antonio Gorostiza harginak eta Jose Maria Laburu arotzak -biak Orozkokoak- egin ebezan lanak eta Albia bilbotar lantegian 987 errealen truke eskuratutako burdin sarea ipini zan. Edo eleiztarrak ez ziran oso gustura gelditu, edo obrak ez ziran eleizpe osoan egin, 1854-1855ean barriro egin ziralako, oraingoan seguruenik burdin sareak aprobetxatu egin ebazan Jose Maria Meaza bailarako semearen eskutik. 1881ean, Manuel Sagastizabal harginak lauzatu eban eleizpe hori eta kanpoko harmailadia (hainbat bider barriztatu dana) gehitu; berak ipini ebazan oinaldeko ateko urbedeinkatu-ontziak. Bere aldetik, burualdeko gela, multzoko zatirik xumeena, 1892an gehitu zan5<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1764-1911ko kontuak eta bisitak. BFAH-AHFB, Udala, Orozko, 0038\/003. CONDE FUENTE, 1997, pp. 233-234.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBeharbada, XIX. gizaldiko obra honeetan, korua be aldatu zan, itxura baten altuera galdu dau-eta, nahiz eta aurreko piezak aprobetxatu: horzdun baranda XVI. gizaldikoa izango da eta zutabeek XVII. gizaldikoak dirala emoten dau, sarbideko eskaileraren zenbait haga lez.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”1. OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 37-38, 44. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_width_top=”1px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nOJANGUREN IRALAKOA, Pedromari. Orozko en la Baja Edad Media<\/em>. Bilbao: Autorearen edizioa, 1999.<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n2. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n3. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_toggle title=”4. ITURRIZA y ZABALA, 1. lib., 379. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nITURRIZA y ZABALA, Juan Ram\u00f3n de. Historia general de Vizcaya y ep\u00edtome de Las Encartaciones<\/em>. \u00c1ngel Rodr\u00edguez Herreroren Arg. Bilbao: Librer\u00eda Arturo, 1967 (1794ko eskuizkribua), lib. 2.<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n5. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1764-1911ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n<\/p>\nBFAH-AHFB, Udala, Orozko, 0038\/003.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.4″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/21-Coro-San-Martin-Orozko.jpg\"){kind=link}
![[22]<\/a>, goiko aurrealdean be haginak dagoz, baina ez dira larregi ikusten, pintura-eskualdi askoren azpian dagoz-eta. Balaustre nagusiakaz bat etorriko ziran lau panelek apurtzen dau hagin-segida. Honeen eta aurrealdean egon eitekezan gainerakoen lekuan ebakidura karratuko haga zakarrak dagoz.<\/p>\n<\/p>\nKlaustro-eskaileratik igoten da koru honetara [21]<\/a>, egurrezkoa, hego-mendebaldean kokatuta eta originala ez dana, XIX. gizaldian barriz jarritakoa baino, XVII. gizaldikoak izan leikezan haga batzuk aprobetxatu ebezala emoten badau be: lehenengo atalaren abiagunean eta bigarren atalekoren bat edo beste. Zoruan, igoera babesten dauan barandak zutabe ildaskatu txiki [23]<\/a> diran lau balaustre nagusi mantentzen ditu, azaletik bardinduta, harroinagaz eta zezen-kapitelagaz; piezok itxuraz barrokoak dira, aurreko koru edo erretaula batetik hartu eta barriro aprobetxatuta dagozala eta bat buruz behera jarrita dagoala emoten dau.<\/p>\n<\/p>\nEleizaren burualdea sakristiagaz<\/strong> komunikatzen da ateburu monolitikoa eta laprandura arineko kainoi okertua dauan igarolekuaren bidez. Gela errektangularra da [24]<\/a>, kanpoaldera ertz alakatuak eta barrualdera txaranbelduak -barriro be kainoi okertua- dituan burudun leihotik sartzen da argia [25]<\/a>. Luneta-gangak estaltzen dau gela.<\/p>\n<\/p>\nBertan, tenpluaren burualde osoa hartzen dauan gela [26]<\/a> luzexkara, trapezoidalera igarobidea zabaldu da. Burudun hiru leihoren bidez argiztatzen da eta sabai aizunez estaltzen.<\/p>\n<\/p>\nTorreak [7]<\/a><\/strong>\u00a0zabaleran gero eta txikiagoak diran hiru multzo ditu, bata besteagaz ondo alkartuta. Hormaren txikiagotzeak plaka leunez markatzen dira, altuena eleizaren oinaldeko horma osoan luzatuta. Erlaitz hanpatuan amaitzen da fustea.<\/p>\n<\/p>\nBeheko zorua, harlanduzkoa, eleizpean integratzen da, eta erdi-puntuko arku zabalen bidez zabaltzen da bertara (aurrealdera lez) [8]<\/a>. Multzo nagusia leiho baten bidez argiztatzen da eta berau eraikineko gainerako hutsarteen modukoa da, buruduna eta kainoiagaz, lapranduraz eta okertuta\u00a0[7]<\/a>\u00a0[27]<\/a>. Azken mailan, hau be harlanduzkoa, kanpai-gela dago. Kanpaiak beste plaka leun batez markatutako erdi-puntuko hutsarteetan sartuta dagoz -zehar-haga aldatuta, erlojua ipinteko.<\/p>\n<\/p>\nZoruak egurrezkoak dira, eta baita hormetan bermatuta goraino doan arrapala-eskailera be. Korutik komunikatzen da tenpluagaz, oraingoan be kainoi okertua dauan burudun igarolekutik [28]<\/a>. Igaroleku hau noizbait beherantz zabaldu egin zala emoten dau (bere janben lehenengo lerroak gainerakoen materialetik desberdina dabe-eta); altuera galduko eukean koruaren beranduko eraldaketagaz bat etorri daiteke.<\/p>\n<\/p>\nInteresgarria da torrearen beheko multzoari lotuta dagoan eleizpea<\/strong>. Iparralde eta mendebaldean itsua da, sarrera-igarolekuetan izan ezik [29]<\/a>. Alde honeetan, fatxadako malkar baten (mendebaldea) eta hagaburuetan (iparraldea), eta kanpoaldean zati baten jarleku jarraitua daben itxitura-hormetan, zurkaizten dan teilapea da.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldean, teilapea hagaburuen eta horma-zulo batzuen gainean doa eta kanpoaldean egurrezko fusteetan, eta aldi berean horma-harrizko hormatxo xaflatuan, jesarleku eta burdin sarezko bizkarraldeagaz, bermatzen dira [30]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nEremu osoa harreharrizko pieza handiez lauzatuta dago, torrearen behealdean izan ezik, hemen kareharrizko harlauza grisak dagoz-eta [8]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nInguratzen dauan lursailean altxatuta dagoanez, torrearen paretik harmailadia<\/strong> jaisten da, mailak zati baten enkatxatuta dagoz eta lehenengo mailak zirkuluetan grabatutako kurutze bi marrazten ditu [31]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nIparraldean, beste harmailadi bat dago [32]<\/a>, alde horretatik eleizpera sartzeko.<\/p>\n<\/p>\n <\/p>\n<\/p>\nAlbizuko San Martin Gotzaina eraikin interesgarri honen handitasuna nabarmentzen da, batez be, eleiztar-kopurua nahiko urria izan dalako beti; aitagarriak dira, baita be, fabrikaren duintasuna eta estiloari dagokionez agertzen dauan bardintasun, oreka eta kohesinoa. Zalantza barik, eraikin hau, hasi eta amaitu egin zan, eten barik, denporaren buruan aldaketarik izan ez eban egitasmo jakin baten arabera. Eleizpea da salbuespena, nabea baino gizaldi bat beranduago eraiki zan-eta, eta beranduagokoa dan burualdeko gela.<\/p>\n<\/p>\nEleizari buruz dogun lehenengo barria 1385ekoa da, hain zuzen be, Pedro Fernandez Olarte bertako aitoren seme ospetsuak \u201ccinco libras de azeyte\u201d testamentu-eskaintza egin eutsala adierazoz. Hamarkada bat beranduago, 1936an, Pedro Lopez de Ayala kantzilerra tenpluaren zaindari zan Enrique II.ak hala emonda, eta honek baimena emon eutsan bere zaindaritza hurran egoan Aiala arabar herriko Kexaako San Joan komentuaren esku izteko1<\/sup>OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 37-38, 44. or.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBaina ez dago XVIII. gizaldiaren aurreko eraikuntzaren historiari buruzko erreferentzia sakorik, datu solte batzuk izan ezik: 1686an kanpantorreko eskailera berregin zan, 1709an sakristia bar eraiki zan, teilabarritze-lanen bat2<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak. CONDE FUENTE, 1997, p. 233.<\/span><\/span><\/span>…<\/p>\n<\/p>\nHandik gitxira, tenplua -oso apala zala emoten eban- guztiz hondatuta egoan. 1735ean, torrea jausteko puntuan egoan eta zutoinez eutsi eutsen: \u201cdos postes mayores y diez menores y por cuatro palos\u201d. Egoera ikusita, bisitariak preminazko deia egin eutsen, \u201ca contratar maestro que diese trazas y condiciones para recuperarlo, a costa de los ahorros que ten\u00eda la f\u00e1brica y el pertinente secuestro de diezmos\u201d. 1739an, \u201cse repara la iglesia\u201d esaten da ohar laburrean. Urte berean, Martin Larrea maisu hargin entzutetsuak kalkulua egin eban, 40 erreal kobratuz horregaitik. Berehala ekin eutsen obrari, zaindaritzari eusten eutsan Kexaako komentuan sinatutako hitzarmenaren arabera. Baina, 1758an sakristia barria eraiki bazan be, lanak asko ez zirala aurreratzen emoten dau. Beraz, 1758an, barriro be Kexaako monjen ekimenez, kontratua sinatu zan Juan Sorarrain eta Martin Udaquiola maisu harginakaz tenpluaren horma barriak eraikitzeko. Bere aldetik, Domingo Olabarria Goiriguichia maisu arotza arduratuko zan eleizpea egiteaz3<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak. CONDE FUENTE, 1997, p. 233.<\/span><\/span><\/span>. 1794an idatzi eban Iturriza historialariak Eleiza 1767an berreraiki zala -berreraikuntza orduan amaitu zala- idatzi eban4<\/sup>ITURRIZA y ZABALA, 1. lib., 379. or.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nEmaitza, aitatu dogunez, eraikin barroko homogeneoa izan zan. Baina eraiki zan sasoiaren arabera, rokoko moldeak nagusi izatea jo eitekean normaltzat, baina, egia esan, apaingarri gitxiko eredua aukeratu zan, praktikoa eta aparteko apaindura bakoa.<\/p>\n<\/p>\nXIX. gizaldian hainbat aldaketa izan zan, baina ez dau ematen tenpluaren nabean eraginik izan ebenik. Eleizpea egitea, bereziki korapilatsua izan zan. 1817-1818an, teilatua erortzeko zorian egoala inoan Martin Echabarri Arrigorriagako auzotarrak; konponketen gastuen erdia ordaintzeko eskatu jaken monjei, baina eurak horren kontra agertu ziran, eleizaren zaindari zirala, eta ez eleizpearena, argudiatuz, azken hau eleiztarrek eraiki ebelako eta, horregaitik euren ardura zalako. Azkenean, ados jarri ziran eta Pedro Larrondo Aranak lortu eban errematea eta honek Bartolome Ugarteri emon eutsan. Baina 1847an barriztatu zan eleizpe hori; Antonio Gorostiza harginak eta Jose Maria Laburu arotzak -biak Orozkokoak- egin ebezan lanak eta Albia bilbotar lantegian 987 errealen truke eskuratutako burdin sarea ipini zan. Edo eleiztarrak ez ziran oso gustura gelditu, edo obrak ez ziran eleizpe osoan egin, 1854-1855ean barriro egin ziralako, oraingoan seguruenik burdin sareak aprobetxatu egin ebazan Jose Maria Meaza bailarako semearen eskutik. 1881ean, Manuel Sagastizabal harginak lauzatu eban eleizpe hori eta kanpoko harmailadia (hainbat bider barriztatu dana) gehitu; berak ipini ebazan oinaldeko ateko urbedeinkatu-ontziak. Bere aldetik, burualdeko gela, multzoko zatirik xumeena, 1892an gehitu zan5<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1764-1911ko kontuak eta bisitak. BFAH-AHFB, Udala, Orozko, 0038\/003. CONDE FUENTE, 1997, pp. 233-234.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBeharbada, XIX. gizaldiko obra honeetan, korua be aldatu zan, itxura baten altuera galdu dau-eta, nahiz eta aurreko piezak aprobetxatu: horzdun baranda XVI. gizaldikoa izango da eta zutabeek XVII. gizaldikoak dirala emoten dau, sarbideko eskaileraren zenbait haga lez.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”1. OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 37-38, 44. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_width_top=”1px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nOJANGUREN IRALAKOA, Pedromari. Orozko en la Baja Edad Media<\/em>. Bilbao: Autorearen edizioa, 1999.<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n2. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n3. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_toggle title=”4. ITURRIZA y ZABALA, 1. lib., 379. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nITURRIZA y ZABALA, Juan Ram\u00f3n de. Historia general de Vizcaya y ep\u00edtome de Las Encartaciones<\/em>. \u00c1ngel Rodr\u00edguez Herreroren Arg. Bilbao: Librer\u00eda Arturo, 1967 (1794ko eskuizkribua), lib. 2.<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n5. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1764-1911ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n<\/p>\nBFAH-AHFB, Udala, Orozko, 0038\/003.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.4″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/22-Pasamanos-coro-San-Martin-Orozko.jpg\"){kind=link}
![[23]<\/a> diran lau balaustre nagusi mantentzen ditu, azaletik bardinduta, harroinagaz eta zezen-kapitelagaz; piezok itxuraz barrokoak dira, aurreko koru edo erretaula batetik hartu eta barriro aprobetxatuta dagozala eta bat buruz behera jarrita dagoala emoten dau.<\/p>\n<\/p>\nEleizaren burualdea sakristiagaz<\/strong> komunikatzen da ateburu monolitikoa eta laprandura arineko kainoi okertua dauan igarolekuaren bidez. Gela errektangularra da [24]<\/a>, kanpoaldera ertz alakatuak eta barrualdera txaranbelduak -barriro be kainoi okertua- dituan burudun leihotik sartzen da argia [25]<\/a>. Luneta-gangak estaltzen dau gela.<\/p>\n<\/p>\nBertan, tenpluaren burualde osoa hartzen dauan gela [26]<\/a> luzexkara, trapezoidalera igarobidea zabaldu da. Burudun hiru leihoren bidez argiztatzen da eta sabai aizunez estaltzen.<\/p>\n<\/p>\nTorreak [7]<\/a><\/strong>\u00a0zabaleran gero eta txikiagoak diran hiru multzo ditu, bata besteagaz ondo alkartuta. Hormaren txikiagotzeak plaka leunez markatzen dira, altuena eleizaren oinaldeko horma osoan luzatuta. Erlaitz hanpatuan amaitzen da fustea.<\/p>\n<\/p>\nBeheko zorua, harlanduzkoa, eleizpean integratzen da, eta erdi-puntuko arku zabalen bidez zabaltzen da bertara (aurrealdera lez) [8]<\/a>. Multzo nagusia leiho baten bidez argiztatzen da eta berau eraikineko gainerako hutsarteen modukoa da, buruduna eta kainoiagaz, lapranduraz eta okertuta\u00a0[7]<\/a>\u00a0[27]<\/a>. Azken mailan, hau be harlanduzkoa, kanpai-gela dago. Kanpaiak beste plaka leun batez markatutako erdi-puntuko hutsarteetan sartuta dagoz -zehar-haga aldatuta, erlojua ipinteko.<\/p>\n<\/p>\nZoruak egurrezkoak dira, eta baita hormetan bermatuta goraino doan arrapala-eskailera be. Korutik komunikatzen da tenpluagaz, oraingoan be kainoi okertua dauan burudun igarolekutik [28]<\/a>. Igaroleku hau noizbait beherantz zabaldu egin zala emoten dau (bere janben lehenengo lerroak gainerakoen materialetik desberdina dabe-eta); altuera galduko eukean koruaren beranduko eraldaketagaz bat etorri daiteke.<\/p>\n<\/p>\nInteresgarria da torrearen beheko multzoari lotuta dagoan eleizpea<\/strong>. Iparralde eta mendebaldean itsua da, sarrera-igarolekuetan izan ezik [29]<\/a>. Alde honeetan, fatxadako malkar baten (mendebaldea) eta hagaburuetan (iparraldea), eta kanpoaldean zati baten jarleku jarraitua daben itxitura-hormetan, zurkaizten dan teilapea da.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldean, teilapea hagaburuen eta horma-zulo batzuen gainean doa eta kanpoaldean egurrezko fusteetan, eta aldi berean horma-harrizko hormatxo xaflatuan, jesarleku eta burdin sarezko bizkarraldeagaz, bermatzen dira [30]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nEremu osoa harreharrizko pieza handiez lauzatuta dago, torrearen behealdean izan ezik, hemen kareharrizko harlauza grisak dagoz-eta [8]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nInguratzen dauan lursailean altxatuta dagoanez, torrearen paretik harmailadia<\/strong> jaisten da, mailak zati baten enkatxatuta dagoz eta lehenengo mailak zirkuluetan grabatutako kurutze bi marrazten ditu [31]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nIparraldean, beste harmailadi bat dago [32]<\/a>, alde horretatik eleizpera sartzeko.<\/p>\n<\/p>\n <\/p>\n<\/p>\nAlbizuko San Martin Gotzaina eraikin interesgarri honen handitasuna nabarmentzen da, batez be, eleiztar-kopurua nahiko urria izan dalako beti; aitagarriak dira, baita be, fabrikaren duintasuna eta estiloari dagokionez agertzen dauan bardintasun, oreka eta kohesinoa. Zalantza barik, eraikin hau, hasi eta amaitu egin zan, eten barik, denporaren buruan aldaketarik izan ez eban egitasmo jakin baten arabera. Eleizpea da salbuespena, nabea baino gizaldi bat beranduago eraiki zan-eta, eta beranduagokoa dan burualdeko gela.<\/p>\n<\/p>\nEleizari buruz dogun lehenengo barria 1385ekoa da, hain zuzen be, Pedro Fernandez Olarte bertako aitoren seme ospetsuak \u201ccinco libras de azeyte\u201d testamentu-eskaintza egin eutsala adierazoz. Hamarkada bat beranduago, 1936an, Pedro Lopez de Ayala kantzilerra tenpluaren zaindari zan Enrique II.ak hala emonda, eta honek baimena emon eutsan bere zaindaritza hurran egoan Aiala arabar herriko Kexaako San Joan komentuaren esku izteko1<\/sup>OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 37-38, 44. or.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBaina ez dago XVIII. gizaldiaren aurreko eraikuntzaren historiari buruzko erreferentzia sakorik, datu solte batzuk izan ezik: 1686an kanpantorreko eskailera berregin zan, 1709an sakristia bar eraiki zan, teilabarritze-lanen bat2<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak. CONDE FUENTE, 1997, p. 233.<\/span><\/span><\/span>…<\/p>\n<\/p>\nHandik gitxira, tenplua -oso apala zala emoten eban- guztiz hondatuta egoan. 1735ean, torrea jausteko puntuan egoan eta zutoinez eutsi eutsen: \u201cdos postes mayores y diez menores y por cuatro palos\u201d. Egoera ikusita, bisitariak preminazko deia egin eutsen, \u201ca contratar maestro que diese trazas y condiciones para recuperarlo, a costa de los ahorros que ten\u00eda la f\u00e1brica y el pertinente secuestro de diezmos\u201d. 1739an, \u201cse repara la iglesia\u201d esaten da ohar laburrean. Urte berean, Martin Larrea maisu hargin entzutetsuak kalkulua egin eban, 40 erreal kobratuz horregaitik. Berehala ekin eutsen obrari, zaindaritzari eusten eutsan Kexaako komentuan sinatutako hitzarmenaren arabera. Baina, 1758an sakristia barria eraiki bazan be, lanak asko ez zirala aurreratzen emoten dau. Beraz, 1758an, barriro be Kexaako monjen ekimenez, kontratua sinatu zan Juan Sorarrain eta Martin Udaquiola maisu harginakaz tenpluaren horma barriak eraikitzeko. Bere aldetik, Domingo Olabarria Goiriguichia maisu arotza arduratuko zan eleizpea egiteaz3<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak. CONDE FUENTE, 1997, p. 233.<\/span><\/span><\/span>. 1794an idatzi eban Iturriza historialariak Eleiza 1767an berreraiki zala -berreraikuntza orduan amaitu zala- idatzi eban4<\/sup>ITURRIZA y ZABALA, 1. lib., 379. or.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nEmaitza, aitatu dogunez, eraikin barroko homogeneoa izan zan. Baina eraiki zan sasoiaren arabera, rokoko moldeak nagusi izatea jo eitekean normaltzat, baina, egia esan, apaingarri gitxiko eredua aukeratu zan, praktikoa eta aparteko apaindura bakoa.<\/p>\n<\/p>\nXIX. gizaldian hainbat aldaketa izan zan, baina ez dau ematen tenpluaren nabean eraginik izan ebenik. Eleizpea egitea, bereziki korapilatsua izan zan. 1817-1818an, teilatua erortzeko zorian egoala inoan Martin Echabarri Arrigorriagako auzotarrak; konponketen gastuen erdia ordaintzeko eskatu jaken monjei, baina eurak horren kontra agertu ziran, eleizaren zaindari zirala, eta ez eleizpearena, argudiatuz, azken hau eleiztarrek eraiki ebelako eta, horregaitik euren ardura zalako. Azkenean, ados jarri ziran eta Pedro Larrondo Aranak lortu eban errematea eta honek Bartolome Ugarteri emon eutsan. Baina 1847an barriztatu zan eleizpe hori; Antonio Gorostiza harginak eta Jose Maria Laburu arotzak -biak Orozkokoak- egin ebezan lanak eta Albia bilbotar lantegian 987 errealen truke eskuratutako burdin sarea ipini zan. Edo eleiztarrak ez ziran oso gustura gelditu, edo obrak ez ziran eleizpe osoan egin, 1854-1855ean barriro egin ziralako, oraingoan seguruenik burdin sareak aprobetxatu egin ebazan Jose Maria Meaza bailarako semearen eskutik. 1881ean, Manuel Sagastizabal harginak lauzatu eban eleizpe hori eta kanpoko harmailadia (hainbat bider barriztatu dana) gehitu; berak ipini ebazan oinaldeko ateko urbedeinkatu-ontziak. Bere aldetik, burualdeko gela, multzoko zatirik xumeena, 1892an gehitu zan5<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1764-1911ko kontuak eta bisitak. BFAH-AHFB, Udala, Orozko, 0038\/003. CONDE FUENTE, 1997, pp. 233-234.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBeharbada, XIX. gizaldiko obra honeetan, korua be aldatu zan, itxura baten altuera galdu dau-eta, nahiz eta aurreko piezak aprobetxatu: horzdun baranda XVI. gizaldikoa izango da eta zutabeek XVII. gizaldikoak dirala emoten dau, sarbideko eskaileraren zenbait haga lez.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”1. OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 37-38, 44. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_width_top=”1px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nOJANGUREN IRALAKOA, Pedromari. Orozko en la Baja Edad Media<\/em>. Bilbao: Autorearen edizioa, 1999.<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n2. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n3. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_toggle title=”4. ITURRIZA y ZABALA, 1. lib., 379. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nITURRIZA y ZABALA, Juan Ram\u00f3n de. Historia general de Vizcaya y ep\u00edtome de Las Encartaciones<\/em>. \u00c1ngel Rodr\u00edguez Herreroren Arg. Bilbao: Librer\u00eda Arturo, 1967 (1794ko eskuizkribua), lib. 2.<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n5. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1764-1911ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n<\/p>\nBFAH-AHFB, Udala, Orozko, 0038\/003.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.4″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/23-Columnas-coro-San-Martin-Orozko.jpg\"){kind=link}
![[24]<\/a>, kanpoaldera ertz alakatuak eta barrualdera txaranbelduak -barriro be kainoi okertua- dituan burudun leihotik sartzen da argia](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/24-Sacristia-San-Martin-Orozko.jpg\"){kind=link}
![[25]<\/a>. Luneta-gangak estaltzen dau gela.<\/p>\n<\/p>\nBertan, tenpluaren burualde osoa hartzen dauan gela [26]<\/a> luzexkara, trapezoidalera igarobidea zabaldu da. Burudun hiru leihoren bidez argiztatzen da eta sabai aizunez estaltzen.<\/p>\n<\/p>\nTorreak [7]<\/a><\/strong>\u00a0zabaleran gero eta txikiagoak diran hiru multzo ditu, bata besteagaz ondo alkartuta. Hormaren txikiagotzeak plaka leunez markatzen dira, altuena eleizaren oinaldeko horma osoan luzatuta. Erlaitz hanpatuan amaitzen da fustea.<\/p>\n<\/p>\nBeheko zorua, harlanduzkoa, eleizpean integratzen da, eta erdi-puntuko arku zabalen bidez zabaltzen da bertara (aurrealdera lez) [8]<\/a>. Multzo nagusia leiho baten bidez argiztatzen da eta berau eraikineko gainerako hutsarteen modukoa da, buruduna eta kainoiagaz, lapranduraz eta okertuta\u00a0[7]<\/a>\u00a0[27]<\/a>. Azken mailan, hau be harlanduzkoa, kanpai-gela dago. Kanpaiak beste plaka leun batez markatutako erdi-puntuko hutsarteetan sartuta dagoz -zehar-haga aldatuta, erlojua ipinteko.<\/p>\n<\/p>\nZoruak egurrezkoak dira, eta baita hormetan bermatuta goraino doan arrapala-eskailera be. Korutik komunikatzen da tenpluagaz, oraingoan be kainoi okertua dauan burudun igarolekutik [28]<\/a>. Igaroleku hau noizbait beherantz zabaldu egin zala emoten dau (bere janben lehenengo lerroak gainerakoen materialetik desberdina dabe-eta); altuera galduko eukean koruaren beranduko eraldaketagaz bat etorri daiteke.<\/p>\n<\/p>\nInteresgarria da torrearen beheko multzoari lotuta dagoan eleizpea<\/strong>. Iparralde eta mendebaldean itsua da, sarrera-igarolekuetan izan ezik [29]<\/a>. Alde honeetan, fatxadako malkar baten (mendebaldea) eta hagaburuetan (iparraldea), eta kanpoaldean zati baten jarleku jarraitua daben itxitura-hormetan, zurkaizten dan teilapea da.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldean, teilapea hagaburuen eta horma-zulo batzuen gainean doa eta kanpoaldean egurrezko fusteetan, eta aldi berean horma-harrizko hormatxo xaflatuan, jesarleku eta burdin sarezko bizkarraldeagaz, bermatzen dira [30]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nEremu osoa harreharrizko pieza handiez lauzatuta dago, torrearen behealdean izan ezik, hemen kareharrizko harlauza grisak dagoz-eta [8]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nInguratzen dauan lursailean altxatuta dagoanez, torrearen paretik harmailadia<\/strong> jaisten da, mailak zati baten enkatxatuta dagoz eta lehenengo mailak zirkuluetan grabatutako kurutze bi marrazten ditu [31]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nIparraldean, beste harmailadi bat dago [32]<\/a>, alde horretatik eleizpera sartzeko.<\/p>\n<\/p>\n <\/p>\n<\/p>\nAlbizuko San Martin Gotzaina eraikin interesgarri honen handitasuna nabarmentzen da, batez be, eleiztar-kopurua nahiko urria izan dalako beti; aitagarriak dira, baita be, fabrikaren duintasuna eta estiloari dagokionez agertzen dauan bardintasun, oreka eta kohesinoa. Zalantza barik, eraikin hau, hasi eta amaitu egin zan, eten barik, denporaren buruan aldaketarik izan ez eban egitasmo jakin baten arabera. Eleizpea da salbuespena, nabea baino gizaldi bat beranduago eraiki zan-eta, eta beranduagokoa dan burualdeko gela.<\/p>\n<\/p>\nEleizari buruz dogun lehenengo barria 1385ekoa da, hain zuzen be, Pedro Fernandez Olarte bertako aitoren seme ospetsuak \u201ccinco libras de azeyte\u201d testamentu-eskaintza egin eutsala adierazoz. Hamarkada bat beranduago, 1936an, Pedro Lopez de Ayala kantzilerra tenpluaren zaindari zan Enrique II.ak hala emonda, eta honek baimena emon eutsan bere zaindaritza hurran egoan Aiala arabar herriko Kexaako San Joan komentuaren esku izteko1<\/sup>OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 37-38, 44. or.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBaina ez dago XVIII. gizaldiaren aurreko eraikuntzaren historiari buruzko erreferentzia sakorik, datu solte batzuk izan ezik: 1686an kanpantorreko eskailera berregin zan, 1709an sakristia bar eraiki zan, teilabarritze-lanen bat2<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak. CONDE FUENTE, 1997, p. 233.<\/span><\/span><\/span>…<\/p>\n<\/p>\nHandik gitxira, tenplua -oso apala zala emoten eban- guztiz hondatuta egoan. 1735ean, torrea jausteko puntuan egoan eta zutoinez eutsi eutsen: \u201cdos postes mayores y diez menores y por cuatro palos\u201d. Egoera ikusita, bisitariak preminazko deia egin eutsen, \u201ca contratar maestro que diese trazas y condiciones para recuperarlo, a costa de los ahorros que ten\u00eda la f\u00e1brica y el pertinente secuestro de diezmos\u201d. 1739an, \u201cse repara la iglesia\u201d esaten da ohar laburrean. Urte berean, Martin Larrea maisu hargin entzutetsuak kalkulua egin eban, 40 erreal kobratuz horregaitik. Berehala ekin eutsen obrari, zaindaritzari eusten eutsan Kexaako komentuan sinatutako hitzarmenaren arabera. Baina, 1758an sakristia barria eraiki bazan be, lanak asko ez zirala aurreratzen emoten dau. Beraz, 1758an, barriro be Kexaako monjen ekimenez, kontratua sinatu zan Juan Sorarrain eta Martin Udaquiola maisu harginakaz tenpluaren horma barriak eraikitzeko. Bere aldetik, Domingo Olabarria Goiriguichia maisu arotza arduratuko zan eleizpea egiteaz3<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak. CONDE FUENTE, 1997, p. 233.<\/span><\/span><\/span>. 1794an idatzi eban Iturriza historialariak Eleiza 1767an berreraiki zala -berreraikuntza orduan amaitu zala- idatzi eban4<\/sup>ITURRIZA y ZABALA, 1. lib., 379. or.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nEmaitza, aitatu dogunez, eraikin barroko homogeneoa izan zan. Baina eraiki zan sasoiaren arabera, rokoko moldeak nagusi izatea jo eitekean normaltzat, baina, egia esan, apaingarri gitxiko eredua aukeratu zan, praktikoa eta aparteko apaindura bakoa.<\/p>\n<\/p>\nXIX. gizaldian hainbat aldaketa izan zan, baina ez dau ematen tenpluaren nabean eraginik izan ebenik. Eleizpea egitea, bereziki korapilatsua izan zan. 1817-1818an, teilatua erortzeko zorian egoala inoan Martin Echabarri Arrigorriagako auzotarrak; konponketen gastuen erdia ordaintzeko eskatu jaken monjei, baina eurak horren kontra agertu ziran, eleizaren zaindari zirala, eta ez eleizpearena, argudiatuz, azken hau eleiztarrek eraiki ebelako eta, horregaitik euren ardura zalako. Azkenean, ados jarri ziran eta Pedro Larrondo Aranak lortu eban errematea eta honek Bartolome Ugarteri emon eutsan. Baina 1847an barriztatu zan eleizpe hori; Antonio Gorostiza harginak eta Jose Maria Laburu arotzak -biak Orozkokoak- egin ebezan lanak eta Albia bilbotar lantegian 987 errealen truke eskuratutako burdin sarea ipini zan. Edo eleiztarrak ez ziran oso gustura gelditu, edo obrak ez ziran eleizpe osoan egin, 1854-1855ean barriro egin ziralako, oraingoan seguruenik burdin sareak aprobetxatu egin ebazan Jose Maria Meaza bailarako semearen eskutik. 1881ean, Manuel Sagastizabal harginak lauzatu eban eleizpe hori eta kanpoko harmailadia (hainbat bider barriztatu dana) gehitu; berak ipini ebazan oinaldeko ateko urbedeinkatu-ontziak. Bere aldetik, burualdeko gela, multzoko zatirik xumeena, 1892an gehitu zan5<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1764-1911ko kontuak eta bisitak. BFAH-AHFB, Udala, Orozko, 0038\/003. CONDE FUENTE, 1997, pp. 233-234.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBeharbada, XIX. gizaldiko obra honeetan, korua be aldatu zan, itxura baten altuera galdu dau-eta, nahiz eta aurreko piezak aprobetxatu: horzdun baranda XVI. gizaldikoa izango da eta zutabeek XVII. gizaldikoak dirala emoten dau, sarbideko eskaileraren zenbait haga lez.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”1. OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 37-38, 44. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_width_top=”1px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nOJANGUREN IRALAKOA, Pedromari. Orozko en la Baja Edad Media<\/em>. Bilbao: Autorearen edizioa, 1999.<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n2. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n3. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_toggle title=”4. ITURRIZA y ZABALA, 1. lib., 379. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nITURRIZA y ZABALA, Juan Ram\u00f3n de. Historia general de Vizcaya y ep\u00edtome de Las Encartaciones<\/em>. \u00c1ngel Rodr\u00edguez Herreroren Arg. Bilbao: Librer\u00eda Arturo, 1967 (1794ko eskuizkribua), lib. 2.<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n5. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1764-1911ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n<\/p>\nBFAH-AHFB, Udala, Orozko, 0038\/003.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.4″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/25-Ventana-sacristia-San-Martin-Orozko.jpg\"){kind=link}
![[26]<\/a> luzexkara, trapezoidalera igarobidea zabaldu da. Burudun hiru leihoren bidez argiztatzen da eta sabai aizunez estaltzen.<\/p>\n<\/p>\nTorreak [7]<\/a><\/strong>\u00a0zabaleran gero eta txikiagoak diran hiru multzo ditu, bata besteagaz ondo alkartuta. Hormaren txikiagotzeak plaka leunez markatzen dira, altuena eleizaren oinaldeko horma osoan luzatuta. Erlaitz hanpatuan amaitzen da fustea.<\/p>\n<\/p>\nBeheko zorua, harlanduzkoa, eleizpean integratzen da, eta erdi-puntuko arku zabalen bidez zabaltzen da bertara (aurrealdera lez) [8]<\/a>. Multzo nagusia leiho baten bidez argiztatzen da eta berau eraikineko gainerako hutsarteen modukoa da, buruduna eta kainoiagaz, lapranduraz eta okertuta\u00a0[7]<\/a>\u00a0[27]<\/a>. Azken mailan, hau be harlanduzkoa, kanpai-gela dago. Kanpaiak beste plaka leun batez markatutako erdi-puntuko hutsarteetan sartuta dagoz -zehar-haga aldatuta, erlojua ipinteko.<\/p>\n<\/p>\nZoruak egurrezkoak dira, eta baita hormetan bermatuta goraino doan arrapala-eskailera be. Korutik komunikatzen da tenpluagaz, oraingoan be kainoi okertua dauan burudun igarolekutik [28]<\/a>. Igaroleku hau noizbait beherantz zabaldu egin zala emoten dau (bere janben lehenengo lerroak gainerakoen materialetik desberdina dabe-eta); altuera galduko eukean koruaren beranduko eraldaketagaz bat etorri daiteke.<\/p>\n<\/p>\nInteresgarria da torrearen beheko multzoari lotuta dagoan eleizpea<\/strong>. Iparralde eta mendebaldean itsua da, sarrera-igarolekuetan izan ezik [29]<\/a>. Alde honeetan, fatxadako malkar baten (mendebaldea) eta hagaburuetan (iparraldea), eta kanpoaldean zati baten jarleku jarraitua daben itxitura-hormetan, zurkaizten dan teilapea da.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldean, teilapea hagaburuen eta horma-zulo batzuen gainean doa eta kanpoaldean egurrezko fusteetan, eta aldi berean horma-harrizko hormatxo xaflatuan, jesarleku eta burdin sarezko bizkarraldeagaz, bermatzen dira [30]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nEremu osoa harreharrizko pieza handiez lauzatuta dago, torrearen behealdean izan ezik, hemen kareharrizko harlauza grisak dagoz-eta [8]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nInguratzen dauan lursailean altxatuta dagoanez, torrearen paretik harmailadia<\/strong> jaisten da, mailak zati baten enkatxatuta dagoz eta lehenengo mailak zirkuluetan grabatutako kurutze bi marrazten ditu [31]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nIparraldean, beste harmailadi bat dago [32]<\/a>, alde horretatik eleizpera sartzeko.<\/p>\n<\/p>\n <\/p>\n<\/p>\nAlbizuko San Martin Gotzaina eraikin interesgarri honen handitasuna nabarmentzen da, batez be, eleiztar-kopurua nahiko urria izan dalako beti; aitagarriak dira, baita be, fabrikaren duintasuna eta estiloari dagokionez agertzen dauan bardintasun, oreka eta kohesinoa. Zalantza barik, eraikin hau, hasi eta amaitu egin zan, eten barik, denporaren buruan aldaketarik izan ez eban egitasmo jakin baten arabera. Eleizpea da salbuespena, nabea baino gizaldi bat beranduago eraiki zan-eta, eta beranduagokoa dan burualdeko gela.<\/p>\n<\/p>\nEleizari buruz dogun lehenengo barria 1385ekoa da, hain zuzen be, Pedro Fernandez Olarte bertako aitoren seme ospetsuak \u201ccinco libras de azeyte\u201d testamentu-eskaintza egin eutsala adierazoz. Hamarkada bat beranduago, 1936an, Pedro Lopez de Ayala kantzilerra tenpluaren zaindari zan Enrique II.ak hala emonda, eta honek baimena emon eutsan bere zaindaritza hurran egoan Aiala arabar herriko Kexaako San Joan komentuaren esku izteko1<\/sup>OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 37-38, 44. or.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBaina ez dago XVIII. gizaldiaren aurreko eraikuntzaren historiari buruzko erreferentzia sakorik, datu solte batzuk izan ezik: 1686an kanpantorreko eskailera berregin zan, 1709an sakristia bar eraiki zan, teilabarritze-lanen bat2<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak. CONDE FUENTE, 1997, p. 233.<\/span><\/span><\/span>…<\/p>\n<\/p>\nHandik gitxira, tenplua -oso apala zala emoten eban- guztiz hondatuta egoan. 1735ean, torrea jausteko puntuan egoan eta zutoinez eutsi eutsen: \u201cdos postes mayores y diez menores y por cuatro palos\u201d. Egoera ikusita, bisitariak preminazko deia egin eutsen, \u201ca contratar maestro que diese trazas y condiciones para recuperarlo, a costa de los ahorros que ten\u00eda la f\u00e1brica y el pertinente secuestro de diezmos\u201d. 1739an, \u201cse repara la iglesia\u201d esaten da ohar laburrean. Urte berean, Martin Larrea maisu hargin entzutetsuak kalkulua egin eban, 40 erreal kobratuz horregaitik. Berehala ekin eutsen obrari, zaindaritzari eusten eutsan Kexaako komentuan sinatutako hitzarmenaren arabera. Baina, 1758an sakristia barria eraiki bazan be, lanak asko ez zirala aurreratzen emoten dau. Beraz, 1758an, barriro be Kexaako monjen ekimenez, kontratua sinatu zan Juan Sorarrain eta Martin Udaquiola maisu harginakaz tenpluaren horma barriak eraikitzeko. Bere aldetik, Domingo Olabarria Goiriguichia maisu arotza arduratuko zan eleizpea egiteaz3<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak. CONDE FUENTE, 1997, p. 233.<\/span><\/span><\/span>. 1794an idatzi eban Iturriza historialariak Eleiza 1767an berreraiki zala -berreraikuntza orduan amaitu zala- idatzi eban4<\/sup>ITURRIZA y ZABALA, 1. lib., 379. or.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nEmaitza, aitatu dogunez, eraikin barroko homogeneoa izan zan. Baina eraiki zan sasoiaren arabera, rokoko moldeak nagusi izatea jo eitekean normaltzat, baina, egia esan, apaingarri gitxiko eredua aukeratu zan, praktikoa eta aparteko apaindura bakoa.<\/p>\n<\/p>\nXIX. gizaldian hainbat aldaketa izan zan, baina ez dau ematen tenpluaren nabean eraginik izan ebenik. Eleizpea egitea, bereziki korapilatsua izan zan. 1817-1818an, teilatua erortzeko zorian egoala inoan Martin Echabarri Arrigorriagako auzotarrak; konponketen gastuen erdia ordaintzeko eskatu jaken monjei, baina eurak horren kontra agertu ziran, eleizaren zaindari zirala, eta ez eleizpearena, argudiatuz, azken hau eleiztarrek eraiki ebelako eta, horregaitik euren ardura zalako. Azkenean, ados jarri ziran eta Pedro Larrondo Aranak lortu eban errematea eta honek Bartolome Ugarteri emon eutsan. Baina 1847an barriztatu zan eleizpe hori; Antonio Gorostiza harginak eta Jose Maria Laburu arotzak -biak Orozkokoak- egin ebezan lanak eta Albia bilbotar lantegian 987 errealen truke eskuratutako burdin sarea ipini zan. Edo eleiztarrak ez ziran oso gustura gelditu, edo obrak ez ziran eleizpe osoan egin, 1854-1855ean barriro egin ziralako, oraingoan seguruenik burdin sareak aprobetxatu egin ebazan Jose Maria Meaza bailarako semearen eskutik. 1881ean, Manuel Sagastizabal harginak lauzatu eban eleizpe hori eta kanpoko harmailadia (hainbat bider barriztatu dana) gehitu; berak ipini ebazan oinaldeko ateko urbedeinkatu-ontziak. Bere aldetik, burualdeko gela, multzoko zatirik xumeena, 1892an gehitu zan5<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1764-1911ko kontuak eta bisitak. BFAH-AHFB, Udala, Orozko, 0038\/003. CONDE FUENTE, 1997, pp. 233-234.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBeharbada, XIX. gizaldiko obra honeetan, korua be aldatu zan, itxura baten altuera galdu dau-eta, nahiz eta aurreko piezak aprobetxatu: horzdun baranda XVI. gizaldikoa izango da eta zutabeek XVII. gizaldikoak dirala emoten dau, sarbideko eskaileraren zenbait haga lez.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”1. OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 37-38, 44. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_width_top=”1px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nOJANGUREN IRALAKOA, Pedromari. Orozko en la Baja Edad Media<\/em>. Bilbao: Autorearen edizioa, 1999.<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n2. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n3. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_toggle title=”4. ITURRIZA y ZABALA, 1. lib., 379. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nITURRIZA y ZABALA, Juan Ram\u00f3n de. Historia general de Vizcaya y ep\u00edtome de Las Encartaciones<\/em>. \u00c1ngel Rodr\u00edguez Herreroren Arg. Bilbao: Librer\u00eda Arturo, 1967 (1794ko eskuizkribua), lib. 2.<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n5. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1764-1911ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n<\/p>\nBFAH-AHFB, Udala, Orozko, 0038\/003.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.4″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/26-Segunda-sacristia-San-Martin-Orozko.jpg\"){kind=link}
![[27]<\/a>. Azken mailan, hau be harlanduzkoa, kanpai-gela dago. Kanpaiak beste plaka leun batez markatutako erdi-puntuko hutsarteetan sartuta dagoz -zehar-haga aldatuta, erlojua ipinteko.<\/p>\n<\/p>\nZoruak egurrezkoak dira, eta baita hormetan bermatuta goraino doan arrapala-eskailera be. Korutik komunikatzen da tenpluagaz, oraingoan be kainoi okertua dauan burudun igarolekutik [28]<\/a>. Igaroleku hau noizbait beherantz zabaldu egin zala emoten dau (bere janben lehenengo lerroak gainerakoen materialetik desberdina dabe-eta); altuera galduko eukean koruaren beranduko eraldaketagaz bat etorri daiteke.<\/p>\n<\/p>\nInteresgarria da torrearen beheko multzoari lotuta dagoan eleizpea<\/strong>. Iparralde eta mendebaldean itsua da, sarrera-igarolekuetan izan ezik [29]<\/a>. Alde honeetan, fatxadako malkar baten (mendebaldea) eta hagaburuetan (iparraldea), eta kanpoaldean zati baten jarleku jarraitua daben itxitura-hormetan, zurkaizten dan teilapea da.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldean, teilapea hagaburuen eta horma-zulo batzuen gainean doa eta kanpoaldean egurrezko fusteetan, eta aldi berean horma-harrizko hormatxo xaflatuan, jesarleku eta burdin sarezko bizkarraldeagaz, bermatzen dira [30]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nEremu osoa harreharrizko pieza handiez lauzatuta dago, torrearen behealdean izan ezik, hemen kareharrizko harlauza grisak dagoz-eta [8]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nInguratzen dauan lursailean altxatuta dagoanez, torrearen paretik harmailadia<\/strong> jaisten da, mailak zati baten enkatxatuta dagoz eta lehenengo mailak zirkuluetan grabatutako kurutze bi marrazten ditu [31]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nIparraldean, beste harmailadi bat dago [32]<\/a>, alde horretatik eleizpera sartzeko.<\/p>\n<\/p>\n <\/p>\n<\/p>\nAlbizuko San Martin Gotzaina eraikin interesgarri honen handitasuna nabarmentzen da, batez be, eleiztar-kopurua nahiko urria izan dalako beti; aitagarriak dira, baita be, fabrikaren duintasuna eta estiloari dagokionez agertzen dauan bardintasun, oreka eta kohesinoa. Zalantza barik, eraikin hau, hasi eta amaitu egin zan, eten barik, denporaren buruan aldaketarik izan ez eban egitasmo jakin baten arabera. Eleizpea da salbuespena, nabea baino gizaldi bat beranduago eraiki zan-eta, eta beranduagokoa dan burualdeko gela.<\/p>\n<\/p>\nEleizari buruz dogun lehenengo barria 1385ekoa da, hain zuzen be, Pedro Fernandez Olarte bertako aitoren seme ospetsuak \u201ccinco libras de azeyte\u201d testamentu-eskaintza egin eutsala adierazoz. Hamarkada bat beranduago, 1936an, Pedro Lopez de Ayala kantzilerra tenpluaren zaindari zan Enrique II.ak hala emonda, eta honek baimena emon eutsan bere zaindaritza hurran egoan Aiala arabar herriko Kexaako San Joan komentuaren esku izteko1<\/sup>OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 37-38, 44. or.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBaina ez dago XVIII. gizaldiaren aurreko eraikuntzaren historiari buruzko erreferentzia sakorik, datu solte batzuk izan ezik: 1686an kanpantorreko eskailera berregin zan, 1709an sakristia bar eraiki zan, teilabarritze-lanen bat2<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak. CONDE FUENTE, 1997, p. 233.<\/span><\/span><\/span>…<\/p>\n<\/p>\nHandik gitxira, tenplua -oso apala zala emoten eban- guztiz hondatuta egoan. 1735ean, torrea jausteko puntuan egoan eta zutoinez eutsi eutsen: \u201cdos postes mayores y diez menores y por cuatro palos\u201d. Egoera ikusita, bisitariak preminazko deia egin eutsen, \u201ca contratar maestro que diese trazas y condiciones para recuperarlo, a costa de los ahorros que ten\u00eda la f\u00e1brica y el pertinente secuestro de diezmos\u201d. 1739an, \u201cse repara la iglesia\u201d esaten da ohar laburrean. Urte berean, Martin Larrea maisu hargin entzutetsuak kalkulua egin eban, 40 erreal kobratuz horregaitik. Berehala ekin eutsen obrari, zaindaritzari eusten eutsan Kexaako komentuan sinatutako hitzarmenaren arabera. Baina, 1758an sakristia barria eraiki bazan be, lanak asko ez zirala aurreratzen emoten dau. Beraz, 1758an, barriro be Kexaako monjen ekimenez, kontratua sinatu zan Juan Sorarrain eta Martin Udaquiola maisu harginakaz tenpluaren horma barriak eraikitzeko. Bere aldetik, Domingo Olabarria Goiriguichia maisu arotza arduratuko zan eleizpea egiteaz3<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak. CONDE FUENTE, 1997, p. 233.<\/span><\/span><\/span>. 1794an idatzi eban Iturriza historialariak Eleiza 1767an berreraiki zala -berreraikuntza orduan amaitu zala- idatzi eban4<\/sup>ITURRIZA y ZABALA, 1. lib., 379. or.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nEmaitza, aitatu dogunez, eraikin barroko homogeneoa izan zan. Baina eraiki zan sasoiaren arabera, rokoko moldeak nagusi izatea jo eitekean normaltzat, baina, egia esan, apaingarri gitxiko eredua aukeratu zan, praktikoa eta aparteko apaindura bakoa.<\/p>\n<\/p>\nXIX. gizaldian hainbat aldaketa izan zan, baina ez dau ematen tenpluaren nabean eraginik izan ebenik. Eleizpea egitea, bereziki korapilatsua izan zan. 1817-1818an, teilatua erortzeko zorian egoala inoan Martin Echabarri Arrigorriagako auzotarrak; konponketen gastuen erdia ordaintzeko eskatu jaken monjei, baina eurak horren kontra agertu ziran, eleizaren zaindari zirala, eta ez eleizpearena, argudiatuz, azken hau eleiztarrek eraiki ebelako eta, horregaitik euren ardura zalako. Azkenean, ados jarri ziran eta Pedro Larrondo Aranak lortu eban errematea eta honek Bartolome Ugarteri emon eutsan. Baina 1847an barriztatu zan eleizpe hori; Antonio Gorostiza harginak eta Jose Maria Laburu arotzak -biak Orozkokoak- egin ebezan lanak eta Albia bilbotar lantegian 987 errealen truke eskuratutako burdin sarea ipini zan. Edo eleiztarrak ez ziran oso gustura gelditu, edo obrak ez ziran eleizpe osoan egin, 1854-1855ean barriro egin ziralako, oraingoan seguruenik burdin sareak aprobetxatu egin ebazan Jose Maria Meaza bailarako semearen eskutik. 1881ean, Manuel Sagastizabal harginak lauzatu eban eleizpe hori eta kanpoko harmailadia (hainbat bider barriztatu dana) gehitu; berak ipini ebazan oinaldeko ateko urbedeinkatu-ontziak. Bere aldetik, burualdeko gela, multzoko zatirik xumeena, 1892an gehitu zan5<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1764-1911ko kontuak eta bisitak. BFAH-AHFB, Udala, Orozko, 0038\/003. CONDE FUENTE, 1997, pp. 233-234.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBeharbada, XIX. gizaldiko obra honeetan, korua be aldatu zan, itxura baten altuera galdu dau-eta, nahiz eta aurreko piezak aprobetxatu: horzdun baranda XVI. gizaldikoa izango da eta zutabeek XVII. gizaldikoak dirala emoten dau, sarbideko eskaileraren zenbait haga lez.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”1. OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 37-38, 44. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_width_top=”1px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nOJANGUREN IRALAKOA, Pedromari. Orozko en la Baja Edad Media<\/em>. Bilbao: Autorearen edizioa, 1999.<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n2. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n3. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_toggle title=”4. ITURRIZA y ZABALA, 1. lib., 379. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nITURRIZA y ZABALA, Juan Ram\u00f3n de. Historia general de Vizcaya y ep\u00edtome de Las Encartaciones<\/em>. \u00c1ngel Rodr\u00edguez Herreroren Arg. Bilbao: Librer\u00eda Arturo, 1967 (1794ko eskuizkribua), lib. 2.<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n5. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1764-1911ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n<\/p>\nBFAH-AHFB, Udala, Orozko, 0038\/003.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.4″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/27-Torre-interior-San-Martin-Orozko.jpg\"){kind=link}
![[28]<\/a>. Igaroleku hau noizbait beherantz zabaldu egin zala emoten dau (bere janben lehenengo lerroak gainerakoen materialetik desberdina dabe-eta); altuera galduko eukean koruaren beranduko eraldaketagaz bat etorri daiteke.<\/p>\n<\/p>\nInteresgarria da torrearen beheko multzoari lotuta dagoan eleizpea<\/strong>. Iparralde eta mendebaldean itsua da, sarrera-igarolekuetan izan ezik [29]<\/a>. Alde honeetan, fatxadako malkar baten (mendebaldea) eta hagaburuetan (iparraldea), eta kanpoaldean zati baten jarleku jarraitua daben itxitura-hormetan, zurkaizten dan teilapea da.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldean, teilapea hagaburuen eta horma-zulo batzuen gainean doa eta kanpoaldean egurrezko fusteetan, eta aldi berean horma-harrizko hormatxo xaflatuan, jesarleku eta burdin sarezko bizkarraldeagaz, bermatzen dira [30]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nEremu osoa harreharrizko pieza handiez lauzatuta dago, torrearen behealdean izan ezik, hemen kareharrizko harlauza grisak dagoz-eta [8]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nInguratzen dauan lursailean altxatuta dagoanez, torrearen paretik harmailadia<\/strong> jaisten da, mailak zati baten enkatxatuta dagoz eta lehenengo mailak zirkuluetan grabatutako kurutze bi marrazten ditu [31]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nIparraldean, beste harmailadi bat dago [32]<\/a>, alde horretatik eleizpera sartzeko.<\/p>\n<\/p>\n <\/p>\n<\/p>\nAlbizuko San Martin Gotzaina eraikin interesgarri honen handitasuna nabarmentzen da, batez be, eleiztar-kopurua nahiko urria izan dalako beti; aitagarriak dira, baita be, fabrikaren duintasuna eta estiloari dagokionez agertzen dauan bardintasun, oreka eta kohesinoa. Zalantza barik, eraikin hau, hasi eta amaitu egin zan, eten barik, denporaren buruan aldaketarik izan ez eban egitasmo jakin baten arabera. Eleizpea da salbuespena, nabea baino gizaldi bat beranduago eraiki zan-eta, eta beranduagokoa dan burualdeko gela.<\/p>\n<\/p>\nEleizari buruz dogun lehenengo barria 1385ekoa da, hain zuzen be, Pedro Fernandez Olarte bertako aitoren seme ospetsuak \u201ccinco libras de azeyte\u201d testamentu-eskaintza egin eutsala adierazoz. Hamarkada bat beranduago, 1936an, Pedro Lopez de Ayala kantzilerra tenpluaren zaindari zan Enrique II.ak hala emonda, eta honek baimena emon eutsan bere zaindaritza hurran egoan Aiala arabar herriko Kexaako San Joan komentuaren esku izteko1<\/sup>OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 37-38, 44. or.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBaina ez dago XVIII. gizaldiaren aurreko eraikuntzaren historiari buruzko erreferentzia sakorik, datu solte batzuk izan ezik: 1686an kanpantorreko eskailera berregin zan, 1709an sakristia bar eraiki zan, teilabarritze-lanen bat2<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak. CONDE FUENTE, 1997, p. 233.<\/span><\/span><\/span>…<\/p>\n<\/p>\nHandik gitxira, tenplua -oso apala zala emoten eban- guztiz hondatuta egoan. 1735ean, torrea jausteko puntuan egoan eta zutoinez eutsi eutsen: \u201cdos postes mayores y diez menores y por cuatro palos\u201d. Egoera ikusita, bisitariak preminazko deia egin eutsen, \u201ca contratar maestro que diese trazas y condiciones para recuperarlo, a costa de los ahorros que ten\u00eda la f\u00e1brica y el pertinente secuestro de diezmos\u201d. 1739an, \u201cse repara la iglesia\u201d esaten da ohar laburrean. Urte berean, Martin Larrea maisu hargin entzutetsuak kalkulua egin eban, 40 erreal kobratuz horregaitik. Berehala ekin eutsen obrari, zaindaritzari eusten eutsan Kexaako komentuan sinatutako hitzarmenaren arabera. Baina, 1758an sakristia barria eraiki bazan be, lanak asko ez zirala aurreratzen emoten dau. Beraz, 1758an, barriro be Kexaako monjen ekimenez, kontratua sinatu zan Juan Sorarrain eta Martin Udaquiola maisu harginakaz tenpluaren horma barriak eraikitzeko. Bere aldetik, Domingo Olabarria Goiriguichia maisu arotza arduratuko zan eleizpea egiteaz3<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak. CONDE FUENTE, 1997, p. 233.<\/span><\/span><\/span>. 1794an idatzi eban Iturriza historialariak Eleiza 1767an berreraiki zala -berreraikuntza orduan amaitu zala- idatzi eban4<\/sup>ITURRIZA y ZABALA, 1. lib., 379. or.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nEmaitza, aitatu dogunez, eraikin barroko homogeneoa izan zan. Baina eraiki zan sasoiaren arabera, rokoko moldeak nagusi izatea jo eitekean normaltzat, baina, egia esan, apaingarri gitxiko eredua aukeratu zan, praktikoa eta aparteko apaindura bakoa.<\/p>\n<\/p>\nXIX. gizaldian hainbat aldaketa izan zan, baina ez dau ematen tenpluaren nabean eraginik izan ebenik. Eleizpea egitea, bereziki korapilatsua izan zan. 1817-1818an, teilatua erortzeko zorian egoala inoan Martin Echabarri Arrigorriagako auzotarrak; konponketen gastuen erdia ordaintzeko eskatu jaken monjei, baina eurak horren kontra agertu ziran, eleizaren zaindari zirala, eta ez eleizpearena, argudiatuz, azken hau eleiztarrek eraiki ebelako eta, horregaitik euren ardura zalako. Azkenean, ados jarri ziran eta Pedro Larrondo Aranak lortu eban errematea eta honek Bartolome Ugarteri emon eutsan. Baina 1847an barriztatu zan eleizpe hori; Antonio Gorostiza harginak eta Jose Maria Laburu arotzak -biak Orozkokoak- egin ebezan lanak eta Albia bilbotar lantegian 987 errealen truke eskuratutako burdin sarea ipini zan. Edo eleiztarrak ez ziran oso gustura gelditu, edo obrak ez ziran eleizpe osoan egin, 1854-1855ean barriro egin ziralako, oraingoan seguruenik burdin sareak aprobetxatu egin ebazan Jose Maria Meaza bailarako semearen eskutik. 1881ean, Manuel Sagastizabal harginak lauzatu eban eleizpe hori eta kanpoko harmailadia (hainbat bider barriztatu dana) gehitu; berak ipini ebazan oinaldeko ateko urbedeinkatu-ontziak. Bere aldetik, burualdeko gela, multzoko zatirik xumeena, 1892an gehitu zan5<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1764-1911ko kontuak eta bisitak. BFAH-AHFB, Udala, Orozko, 0038\/003. CONDE FUENTE, 1997, pp. 233-234.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBeharbada, XIX. gizaldiko obra honeetan, korua be aldatu zan, itxura baten altuera galdu dau-eta, nahiz eta aurreko piezak aprobetxatu: horzdun baranda XVI. gizaldikoa izango da eta zutabeek XVII. gizaldikoak dirala emoten dau, sarbideko eskaileraren zenbait haga lez.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”1. OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 37-38, 44. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_width_top=”1px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nOJANGUREN IRALAKOA, Pedromari. Orozko en la Baja Edad Media<\/em>. Bilbao: Autorearen edizioa, 1999.<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n2. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n3. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_toggle title=”4. ITURRIZA y ZABALA, 1. lib., 379. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nITURRIZA y ZABALA, Juan Ram\u00f3n de. Historia general de Vizcaya y ep\u00edtome de Las Encartaciones<\/em>. \u00c1ngel Rodr\u00edguez Herreroren Arg. Bilbao: Librer\u00eda Arturo, 1967 (1794ko eskuizkribua), lib. 2.<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n5. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1764-1911ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n<\/p>\nBFAH-AHFB, Udala, Orozko, 0038\/003.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.4″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/28-Acceso-torre-San-Martin-Orozko.jpg\"){kind=link}
![[29]<\/a>. Alde honeetan, fatxadako malkar baten (mendebaldea) eta hagaburuetan (iparraldea), eta kanpoaldean zati baten jarleku jarraitua daben itxitura-hormetan, zurkaizten dan teilapea da.<\/p>\n<\/p>\nHegoaldean, teilapea hagaburuen eta horma-zulo batzuen gainean doa eta kanpoaldean egurrezko fusteetan, eta aldi berean horma-harrizko hormatxo xaflatuan, jesarleku eta burdin sarezko bizkarraldeagaz, bermatzen dira [30]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nEremu osoa harreharrizko pieza handiez lauzatuta dago, torrearen behealdean izan ezik, hemen kareharrizko harlauza grisak dagoz-eta [8]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nInguratzen dauan lursailean altxatuta dagoanez, torrearen paretik harmailadia<\/strong> jaisten da, mailak zati baten enkatxatuta dagoz eta lehenengo mailak zirkuluetan grabatutako kurutze bi marrazten ditu [31]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nIparraldean, beste harmailadi bat dago [32]<\/a>, alde horretatik eleizpera sartzeko.<\/p>\n<\/p>\n <\/p>\n<\/p>\nAlbizuko San Martin Gotzaina eraikin interesgarri honen handitasuna nabarmentzen da, batez be, eleiztar-kopurua nahiko urria izan dalako beti; aitagarriak dira, baita be, fabrikaren duintasuna eta estiloari dagokionez agertzen dauan bardintasun, oreka eta kohesinoa. Zalantza barik, eraikin hau, hasi eta amaitu egin zan, eten barik, denporaren buruan aldaketarik izan ez eban egitasmo jakin baten arabera. Eleizpea da salbuespena, nabea baino gizaldi bat beranduago eraiki zan-eta, eta beranduagokoa dan burualdeko gela.<\/p>\n<\/p>\nEleizari buruz dogun lehenengo barria 1385ekoa da, hain zuzen be, Pedro Fernandez Olarte bertako aitoren seme ospetsuak \u201ccinco libras de azeyte\u201d testamentu-eskaintza egin eutsala adierazoz. Hamarkada bat beranduago, 1936an, Pedro Lopez de Ayala kantzilerra tenpluaren zaindari zan Enrique II.ak hala emonda, eta honek baimena emon eutsan bere zaindaritza hurran egoan Aiala arabar herriko Kexaako San Joan komentuaren esku izteko1<\/sup>OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 37-38, 44. or.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBaina ez dago XVIII. gizaldiaren aurreko eraikuntzaren historiari buruzko erreferentzia sakorik, datu solte batzuk izan ezik: 1686an kanpantorreko eskailera berregin zan, 1709an sakristia bar eraiki zan, teilabarritze-lanen bat2<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak. CONDE FUENTE, 1997, p. 233.<\/span><\/span><\/span>…<\/p>\n<\/p>\nHandik gitxira, tenplua -oso apala zala emoten eban- guztiz hondatuta egoan. 1735ean, torrea jausteko puntuan egoan eta zutoinez eutsi eutsen: \u201cdos postes mayores y diez menores y por cuatro palos\u201d. Egoera ikusita, bisitariak preminazko deia egin eutsen, \u201ca contratar maestro que diese trazas y condiciones para recuperarlo, a costa de los ahorros que ten\u00eda la f\u00e1brica y el pertinente secuestro de diezmos\u201d. 1739an, \u201cse repara la iglesia\u201d esaten da ohar laburrean. Urte berean, Martin Larrea maisu hargin entzutetsuak kalkulua egin eban, 40 erreal kobratuz horregaitik. Berehala ekin eutsen obrari, zaindaritzari eusten eutsan Kexaako komentuan sinatutako hitzarmenaren arabera. Baina, 1758an sakristia barria eraiki bazan be, lanak asko ez zirala aurreratzen emoten dau. Beraz, 1758an, barriro be Kexaako monjen ekimenez, kontratua sinatu zan Juan Sorarrain eta Martin Udaquiola maisu harginakaz tenpluaren horma barriak eraikitzeko. Bere aldetik, Domingo Olabarria Goiriguichia maisu arotza arduratuko zan eleizpea egiteaz3<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak. CONDE FUENTE, 1997, p. 233.<\/span><\/span><\/span>. 1794an idatzi eban Iturriza historialariak Eleiza 1767an berreraiki zala -berreraikuntza orduan amaitu zala- idatzi eban4<\/sup>ITURRIZA y ZABALA, 1. lib., 379. or.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nEmaitza, aitatu dogunez, eraikin barroko homogeneoa izan zan. Baina eraiki zan sasoiaren arabera, rokoko moldeak nagusi izatea jo eitekean normaltzat, baina, egia esan, apaingarri gitxiko eredua aukeratu zan, praktikoa eta aparteko apaindura bakoa.<\/p>\n<\/p>\nXIX. gizaldian hainbat aldaketa izan zan, baina ez dau ematen tenpluaren nabean eraginik izan ebenik. Eleizpea egitea, bereziki korapilatsua izan zan. 1817-1818an, teilatua erortzeko zorian egoala inoan Martin Echabarri Arrigorriagako auzotarrak; konponketen gastuen erdia ordaintzeko eskatu jaken monjei, baina eurak horren kontra agertu ziran, eleizaren zaindari zirala, eta ez eleizpearena, argudiatuz, azken hau eleiztarrek eraiki ebelako eta, horregaitik euren ardura zalako. Azkenean, ados jarri ziran eta Pedro Larrondo Aranak lortu eban errematea eta honek Bartolome Ugarteri emon eutsan. Baina 1847an barriztatu zan eleizpe hori; Antonio Gorostiza harginak eta Jose Maria Laburu arotzak -biak Orozkokoak- egin ebezan lanak eta Albia bilbotar lantegian 987 errealen truke eskuratutako burdin sarea ipini zan. Edo eleiztarrak ez ziran oso gustura gelditu, edo obrak ez ziran eleizpe osoan egin, 1854-1855ean barriro egin ziralako, oraingoan seguruenik burdin sareak aprobetxatu egin ebazan Jose Maria Meaza bailarako semearen eskutik. 1881ean, Manuel Sagastizabal harginak lauzatu eban eleizpe hori eta kanpoko harmailadia (hainbat bider barriztatu dana) gehitu; berak ipini ebazan oinaldeko ateko urbedeinkatu-ontziak. Bere aldetik, burualdeko gela, multzoko zatirik xumeena, 1892an gehitu zan5<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1764-1911ko kontuak eta bisitak. BFAH-AHFB, Udala, Orozko, 0038\/003. CONDE FUENTE, 1997, pp. 233-234.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBeharbada, XIX. gizaldiko obra honeetan, korua be aldatu zan, itxura baten altuera galdu dau-eta, nahiz eta aurreko piezak aprobetxatu: horzdun baranda XVI. gizaldikoa izango da eta zutabeek XVII. gizaldikoak dirala emoten dau, sarbideko eskaileraren zenbait haga lez.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”1. OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 37-38, 44. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_width_top=”1px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nOJANGUREN IRALAKOA, Pedromari. Orozko en la Baja Edad Media<\/em>. Bilbao: Autorearen edizioa, 1999.<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n2. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n3. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_toggle title=”4. ITURRIZA y ZABALA, 1. lib., 379. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nITURRIZA y ZABALA, Juan Ram\u00f3n de. Historia general de Vizcaya y ep\u00edtome de Las Encartaciones<\/em>. \u00c1ngel Rodr\u00edguez Herreroren Arg. Bilbao: Librer\u00eda Arturo, 1967 (1794ko eskuizkribua), lib. 2.<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n5. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1764-1911ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n<\/p>\nBFAH-AHFB, Udala, Orozko, 0038\/003.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.4″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/29-Portico-1-San-Martin-Orozko.jpg\"){kind=link}
![[30]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nEremu osoa harreharrizko pieza handiez lauzatuta dago, torrearen behealdean izan ezik, hemen kareharrizko harlauza grisak dagoz-eta [8]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nInguratzen dauan lursailean altxatuta dagoanez, torrearen paretik harmailadia<\/strong> jaisten da, mailak zati baten enkatxatuta dagoz eta lehenengo mailak zirkuluetan grabatutako kurutze bi marrazten ditu [31]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nIparraldean, beste harmailadi bat dago [32]<\/a>, alde horretatik eleizpera sartzeko.<\/p>\n<\/p>\n <\/p>\n<\/p>\nAlbizuko San Martin Gotzaina eraikin interesgarri honen handitasuna nabarmentzen da, batez be, eleiztar-kopurua nahiko urria izan dalako beti; aitagarriak dira, baita be, fabrikaren duintasuna eta estiloari dagokionez agertzen dauan bardintasun, oreka eta kohesinoa. Zalantza barik, eraikin hau, hasi eta amaitu egin zan, eten barik, denporaren buruan aldaketarik izan ez eban egitasmo jakin baten arabera. Eleizpea da salbuespena, nabea baino gizaldi bat beranduago eraiki zan-eta, eta beranduagokoa dan burualdeko gela.<\/p>\n<\/p>\nEleizari buruz dogun lehenengo barria 1385ekoa da, hain zuzen be, Pedro Fernandez Olarte bertako aitoren seme ospetsuak \u201ccinco libras de azeyte\u201d testamentu-eskaintza egin eutsala adierazoz. Hamarkada bat beranduago, 1936an, Pedro Lopez de Ayala kantzilerra tenpluaren zaindari zan Enrique II.ak hala emonda, eta honek baimena emon eutsan bere zaindaritza hurran egoan Aiala arabar herriko Kexaako San Joan komentuaren esku izteko1<\/sup>OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 37-38, 44. or.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBaina ez dago XVIII. gizaldiaren aurreko eraikuntzaren historiari buruzko erreferentzia sakorik, datu solte batzuk izan ezik: 1686an kanpantorreko eskailera berregin zan, 1709an sakristia bar eraiki zan, teilabarritze-lanen bat2<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak. CONDE FUENTE, 1997, p. 233.<\/span><\/span><\/span>…<\/p>\n<\/p>\nHandik gitxira, tenplua -oso apala zala emoten eban- guztiz hondatuta egoan. 1735ean, torrea jausteko puntuan egoan eta zutoinez eutsi eutsen: \u201cdos postes mayores y diez menores y por cuatro palos\u201d. Egoera ikusita, bisitariak preminazko deia egin eutsen, \u201ca contratar maestro que diese trazas y condiciones para recuperarlo, a costa de los ahorros que ten\u00eda la f\u00e1brica y el pertinente secuestro de diezmos\u201d. 1739an, \u201cse repara la iglesia\u201d esaten da ohar laburrean. Urte berean, Martin Larrea maisu hargin entzutetsuak kalkulua egin eban, 40 erreal kobratuz horregaitik. Berehala ekin eutsen obrari, zaindaritzari eusten eutsan Kexaako komentuan sinatutako hitzarmenaren arabera. Baina, 1758an sakristia barria eraiki bazan be, lanak asko ez zirala aurreratzen emoten dau. Beraz, 1758an, barriro be Kexaako monjen ekimenez, kontratua sinatu zan Juan Sorarrain eta Martin Udaquiola maisu harginakaz tenpluaren horma barriak eraikitzeko. Bere aldetik, Domingo Olabarria Goiriguichia maisu arotza arduratuko zan eleizpea egiteaz3<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak. CONDE FUENTE, 1997, p. 233.<\/span><\/span><\/span>. 1794an idatzi eban Iturriza historialariak Eleiza 1767an berreraiki zala -berreraikuntza orduan amaitu zala- idatzi eban4<\/sup>ITURRIZA y ZABALA, 1. lib., 379. or.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nEmaitza, aitatu dogunez, eraikin barroko homogeneoa izan zan. Baina eraiki zan sasoiaren arabera, rokoko moldeak nagusi izatea jo eitekean normaltzat, baina, egia esan, apaingarri gitxiko eredua aukeratu zan, praktikoa eta aparteko apaindura bakoa.<\/p>\n<\/p>\nXIX. gizaldian hainbat aldaketa izan zan, baina ez dau ematen tenpluaren nabean eraginik izan ebenik. Eleizpea egitea, bereziki korapilatsua izan zan. 1817-1818an, teilatua erortzeko zorian egoala inoan Martin Echabarri Arrigorriagako auzotarrak; konponketen gastuen erdia ordaintzeko eskatu jaken monjei, baina eurak horren kontra agertu ziran, eleizaren zaindari zirala, eta ez eleizpearena, argudiatuz, azken hau eleiztarrek eraiki ebelako eta, horregaitik euren ardura zalako. Azkenean, ados jarri ziran eta Pedro Larrondo Aranak lortu eban errematea eta honek Bartolome Ugarteri emon eutsan. Baina 1847an barriztatu zan eleizpe hori; Antonio Gorostiza harginak eta Jose Maria Laburu arotzak -biak Orozkokoak- egin ebezan lanak eta Albia bilbotar lantegian 987 errealen truke eskuratutako burdin sarea ipini zan. Edo eleiztarrak ez ziran oso gustura gelditu, edo obrak ez ziran eleizpe osoan egin, 1854-1855ean barriro egin ziralako, oraingoan seguruenik burdin sareak aprobetxatu egin ebazan Jose Maria Meaza bailarako semearen eskutik. 1881ean, Manuel Sagastizabal harginak lauzatu eban eleizpe hori eta kanpoko harmailadia (hainbat bider barriztatu dana) gehitu; berak ipini ebazan oinaldeko ateko urbedeinkatu-ontziak. Bere aldetik, burualdeko gela, multzoko zatirik xumeena, 1892an gehitu zan5<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1764-1911ko kontuak eta bisitak. BFAH-AHFB, Udala, Orozko, 0038\/003. CONDE FUENTE, 1997, pp. 233-234.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBeharbada, XIX. gizaldiko obra honeetan, korua be aldatu zan, itxura baten altuera galdu dau-eta, nahiz eta aurreko piezak aprobetxatu: horzdun baranda XVI. gizaldikoa izango da eta zutabeek XVII. gizaldikoak dirala emoten dau, sarbideko eskaileraren zenbait haga lez.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”1. OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 37-38, 44. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_width_top=”1px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nOJANGUREN IRALAKOA, Pedromari. Orozko en la Baja Edad Media<\/em>. Bilbao: Autorearen edizioa, 1999.<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n2. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n3. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_toggle title=”4. ITURRIZA y ZABALA, 1. lib., 379. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nITURRIZA y ZABALA, Juan Ram\u00f3n de. Historia general de Vizcaya y ep\u00edtome de Las Encartaciones<\/em>. \u00c1ngel Rodr\u00edguez Herreroren Arg. Bilbao: Librer\u00eda Arturo, 1967 (1794ko eskuizkribua), lib. 2.<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n5. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1764-1911ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n<\/p>\nBFAH-AHFB, Udala, Orozko, 0038\/003.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.4″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/30-Portico-2-San-Martin-Orozko.jpg\"){kind=link}
![[31]<\/a>.<\/p>\n<\/p>\nIparraldean, beste harmailadi bat dago [32]<\/a>, alde horretatik eleizpera sartzeko.<\/p>\n<\/p>\n <\/p>\n<\/p>\nAlbizuko San Martin Gotzaina eraikin interesgarri honen handitasuna nabarmentzen da, batez be, eleiztar-kopurua nahiko urria izan dalako beti; aitagarriak dira, baita be, fabrikaren duintasuna eta estiloari dagokionez agertzen dauan bardintasun, oreka eta kohesinoa. Zalantza barik, eraikin hau, hasi eta amaitu egin zan, eten barik, denporaren buruan aldaketarik izan ez eban egitasmo jakin baten arabera. Eleizpea da salbuespena, nabea baino gizaldi bat beranduago eraiki zan-eta, eta beranduagokoa dan burualdeko gela.<\/p>\n<\/p>\nEleizari buruz dogun lehenengo barria 1385ekoa da, hain zuzen be, Pedro Fernandez Olarte bertako aitoren seme ospetsuak \u201ccinco libras de azeyte\u201d testamentu-eskaintza egin eutsala adierazoz. Hamarkada bat beranduago, 1936an, Pedro Lopez de Ayala kantzilerra tenpluaren zaindari zan Enrique II.ak hala emonda, eta honek baimena emon eutsan bere zaindaritza hurran egoan Aiala arabar herriko Kexaako San Joan komentuaren esku izteko1<\/sup>OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 37-38, 44. or.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBaina ez dago XVIII. gizaldiaren aurreko eraikuntzaren historiari buruzko erreferentzia sakorik, datu solte batzuk izan ezik: 1686an kanpantorreko eskailera berregin zan, 1709an sakristia bar eraiki zan, teilabarritze-lanen bat2<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak. CONDE FUENTE, 1997, p. 233.<\/span><\/span><\/span>…<\/p>\n<\/p>\nHandik gitxira, tenplua -oso apala zala emoten eban- guztiz hondatuta egoan. 1735ean, torrea jausteko puntuan egoan eta zutoinez eutsi eutsen: \u201cdos postes mayores y diez menores y por cuatro palos\u201d. Egoera ikusita, bisitariak preminazko deia egin eutsen, \u201ca contratar maestro que diese trazas y condiciones para recuperarlo, a costa de los ahorros que ten\u00eda la f\u00e1brica y el pertinente secuestro de diezmos\u201d. 1739an, \u201cse repara la iglesia\u201d esaten da ohar laburrean. Urte berean, Martin Larrea maisu hargin entzutetsuak kalkulua egin eban, 40 erreal kobratuz horregaitik. Berehala ekin eutsen obrari, zaindaritzari eusten eutsan Kexaako komentuan sinatutako hitzarmenaren arabera. Baina, 1758an sakristia barria eraiki bazan be, lanak asko ez zirala aurreratzen emoten dau. Beraz, 1758an, barriro be Kexaako monjen ekimenez, kontratua sinatu zan Juan Sorarrain eta Martin Udaquiola maisu harginakaz tenpluaren horma barriak eraikitzeko. Bere aldetik, Domingo Olabarria Goiriguichia maisu arotza arduratuko zan eleizpea egiteaz3<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak. CONDE FUENTE, 1997, p. 233.<\/span><\/span><\/span>. 1794an idatzi eban Iturriza historialariak Eleiza 1767an berreraiki zala -berreraikuntza orduan amaitu zala- idatzi eban4<\/sup>ITURRIZA y ZABALA, 1. lib., 379. or.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nEmaitza, aitatu dogunez, eraikin barroko homogeneoa izan zan. Baina eraiki zan sasoiaren arabera, rokoko moldeak nagusi izatea jo eitekean normaltzat, baina, egia esan, apaingarri gitxiko eredua aukeratu zan, praktikoa eta aparteko apaindura bakoa.<\/p>\n<\/p>\nXIX. gizaldian hainbat aldaketa izan zan, baina ez dau ematen tenpluaren nabean eraginik izan ebenik. Eleizpea egitea, bereziki korapilatsua izan zan. 1817-1818an, teilatua erortzeko zorian egoala inoan Martin Echabarri Arrigorriagako auzotarrak; konponketen gastuen erdia ordaintzeko eskatu jaken monjei, baina eurak horren kontra agertu ziran, eleizaren zaindari zirala, eta ez eleizpearena, argudiatuz, azken hau eleiztarrek eraiki ebelako eta, horregaitik euren ardura zalako. Azkenean, ados jarri ziran eta Pedro Larrondo Aranak lortu eban errematea eta honek Bartolome Ugarteri emon eutsan. Baina 1847an barriztatu zan eleizpe hori; Antonio Gorostiza harginak eta Jose Maria Laburu arotzak -biak Orozkokoak- egin ebezan lanak eta Albia bilbotar lantegian 987 errealen truke eskuratutako burdin sarea ipini zan. Edo eleiztarrak ez ziran oso gustura gelditu, edo obrak ez ziran eleizpe osoan egin, 1854-1855ean barriro egin ziralako, oraingoan seguruenik burdin sareak aprobetxatu egin ebazan Jose Maria Meaza bailarako semearen eskutik. 1881ean, Manuel Sagastizabal harginak lauzatu eban eleizpe hori eta kanpoko harmailadia (hainbat bider barriztatu dana) gehitu; berak ipini ebazan oinaldeko ateko urbedeinkatu-ontziak. Bere aldetik, burualdeko gela, multzoko zatirik xumeena, 1892an gehitu zan5<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1764-1911ko kontuak eta bisitak. BFAH-AHFB, Udala, Orozko, 0038\/003. CONDE FUENTE, 1997, pp. 233-234.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBeharbada, XIX. gizaldiko obra honeetan, korua be aldatu zan, itxura baten altuera galdu dau-eta, nahiz eta aurreko piezak aprobetxatu: horzdun baranda XVI. gizaldikoa izango da eta zutabeek XVII. gizaldikoak dirala emoten dau, sarbideko eskaileraren zenbait haga lez.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”1. OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 37-38, 44. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_width_top=”1px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nOJANGUREN IRALAKOA, Pedromari. Orozko en la Baja Edad Media<\/em>. Bilbao: Autorearen edizioa, 1999.<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n2. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n3. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_toggle title=”4. ITURRIZA y ZABALA, 1. lib., 379. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nITURRIZA y ZABALA, Juan Ram\u00f3n de. Historia general de Vizcaya y ep\u00edtome de Las Encartaciones<\/em>. \u00c1ngel Rodr\u00edguez Herreroren Arg. Bilbao: Librer\u00eda Arturo, 1967 (1794ko eskuizkribua), lib. 2.<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n5. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1764-1911ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n<\/p>\nBFAH-AHFB, Udala, Orozko, 0038\/003.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.4″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/31-Escalinata-1-San-Martin-Orozko.jpg\"){kind=link}
![[32]<\/a>, alde horretatik eleizpera sartzeko.<\/p>\n<\/p>\n <\/p>\n<\/p>\nAlbizuko San Martin Gotzaina eraikin interesgarri honen handitasuna nabarmentzen da, batez be, eleiztar-kopurua nahiko urria izan dalako beti; aitagarriak dira, baita be, fabrikaren duintasuna eta estiloari dagokionez agertzen dauan bardintasun, oreka eta kohesinoa. Zalantza barik, eraikin hau, hasi eta amaitu egin zan, eten barik, denporaren buruan aldaketarik izan ez eban egitasmo jakin baten arabera. Eleizpea da salbuespena, nabea baino gizaldi bat beranduago eraiki zan-eta, eta beranduagokoa dan burualdeko gela.<\/p>\n<\/p>\nEleizari buruz dogun lehenengo barria 1385ekoa da, hain zuzen be, Pedro Fernandez Olarte bertako aitoren seme ospetsuak \u201ccinco libras de azeyte\u201d testamentu-eskaintza egin eutsala adierazoz. Hamarkada bat beranduago, 1936an, Pedro Lopez de Ayala kantzilerra tenpluaren zaindari zan Enrique II.ak hala emonda, eta honek baimena emon eutsan bere zaindaritza hurran egoan Aiala arabar herriko Kexaako San Joan komentuaren esku izteko1<\/sup>OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 37-38, 44. or.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBaina ez dago XVIII. gizaldiaren aurreko eraikuntzaren historiari buruzko erreferentzia sakorik, datu solte batzuk izan ezik: 1686an kanpantorreko eskailera berregin zan, 1709an sakristia bar eraiki zan, teilabarritze-lanen bat2<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak. CONDE FUENTE, 1997, p. 233.<\/span><\/span><\/span>…<\/p>\n<\/p>\nHandik gitxira, tenplua -oso apala zala emoten eban- guztiz hondatuta egoan. 1735ean, torrea jausteko puntuan egoan eta zutoinez eutsi eutsen: \u201cdos postes mayores y diez menores y por cuatro palos\u201d. Egoera ikusita, bisitariak preminazko deia egin eutsen, \u201ca contratar maestro que diese trazas y condiciones para recuperarlo, a costa de los ahorros que ten\u00eda la f\u00e1brica y el pertinente secuestro de diezmos\u201d. 1739an, \u201cse repara la iglesia\u201d esaten da ohar laburrean. Urte berean, Martin Larrea maisu hargin entzutetsuak kalkulua egin eban, 40 erreal kobratuz horregaitik. Berehala ekin eutsen obrari, zaindaritzari eusten eutsan Kexaako komentuan sinatutako hitzarmenaren arabera. Baina, 1758an sakristia barria eraiki bazan be, lanak asko ez zirala aurreratzen emoten dau. Beraz, 1758an, barriro be Kexaako monjen ekimenez, kontratua sinatu zan Juan Sorarrain eta Martin Udaquiola maisu harginakaz tenpluaren horma barriak eraikitzeko. Bere aldetik, Domingo Olabarria Goiriguichia maisu arotza arduratuko zan eleizpea egiteaz3<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak. CONDE FUENTE, 1997, p. 233.<\/span><\/span><\/span>. 1794an idatzi eban Iturriza historialariak Eleiza 1767an berreraiki zala -berreraikuntza orduan amaitu zala- idatzi eban4<\/sup>ITURRIZA y ZABALA, 1. lib., 379. or.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nEmaitza, aitatu dogunez, eraikin barroko homogeneoa izan zan. Baina eraiki zan sasoiaren arabera, rokoko moldeak nagusi izatea jo eitekean normaltzat, baina, egia esan, apaingarri gitxiko eredua aukeratu zan, praktikoa eta aparteko apaindura bakoa.<\/p>\n<\/p>\nXIX. gizaldian hainbat aldaketa izan zan, baina ez dau ematen tenpluaren nabean eraginik izan ebenik. Eleizpea egitea, bereziki korapilatsua izan zan. 1817-1818an, teilatua erortzeko zorian egoala inoan Martin Echabarri Arrigorriagako auzotarrak; konponketen gastuen erdia ordaintzeko eskatu jaken monjei, baina eurak horren kontra agertu ziran, eleizaren zaindari zirala, eta ez eleizpearena, argudiatuz, azken hau eleiztarrek eraiki ebelako eta, horregaitik euren ardura zalako. Azkenean, ados jarri ziran eta Pedro Larrondo Aranak lortu eban errematea eta honek Bartolome Ugarteri emon eutsan. Baina 1847an barriztatu zan eleizpe hori; Antonio Gorostiza harginak eta Jose Maria Laburu arotzak -biak Orozkokoak- egin ebezan lanak eta Albia bilbotar lantegian 987 errealen truke eskuratutako burdin sarea ipini zan. Edo eleiztarrak ez ziran oso gustura gelditu, edo obrak ez ziran eleizpe osoan egin, 1854-1855ean barriro egin ziralako, oraingoan seguruenik burdin sareak aprobetxatu egin ebazan Jose Maria Meaza bailarako semearen eskutik. 1881ean, Manuel Sagastizabal harginak lauzatu eban eleizpe hori eta kanpoko harmailadia (hainbat bider barriztatu dana) gehitu; berak ipini ebazan oinaldeko ateko urbedeinkatu-ontziak. Bere aldetik, burualdeko gela, multzoko zatirik xumeena, 1892an gehitu zan5<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia - Albizu-Elexaga, 1764-1911ko kontuak eta bisitak. BFAH-AHFB, Udala, Orozko, 0038\/003. CONDE FUENTE, 1997, pp. 233-234.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n<\/p>\nBeharbada, XIX. gizaldiko obra honeetan, korua be aldatu zan, itxura baten altuera galdu dau-eta, nahiz eta aurreko piezak aprobetxatu: horzdun baranda XVI. gizaldikoa izango da eta zutabeek XVII. gizaldikoak dirala emoten dau, sarbideko eskaileraren zenbait haga lez.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”1. OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 37-38, 44. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_width_top=”1px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nOJANGUREN IRALAKOA, Pedromari. Orozko en la Baja Edad Media<\/em>. Bilbao: Autorearen edizioa, 1999.<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n2. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n3. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1674-1765ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_toggle title=”4. ITURRIZA y ZABALA, 1. lib., 379. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nITURRIZA y ZABALA, Juan Ram\u00f3n de. Historia general de Vizcaya y ep\u00edtome de Las Encartaciones<\/em>. \u00c1ngel Rodr\u00edguez Herreroren Arg. Bilbao: Librer\u00eda Arturo, 1967 (1794ko eskuizkribua), lib. 2.<\/p>\n[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n5. AHEB-BEHA, Orozkoko San Martin Gotzaina parrokia – Albizu-Elexaga, 1764-1911ko kontuak eta bisitak.<\/p>\n<\/p>\nBFAH-AHFB, Udala, Orozko, 0038\/003.<\/p>\n[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”CONDE FUENTE, 1997, p. 233.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\nCONDE FUENTE, Roberto. Orozko. Azterketa historiko-artistikoa<\/em>. Bilbao: Bizkaiko Foru Aldundia, 1997. (Bizkaiko herrien monografiak <\/em>bilduma).<\/p>\n[\/et_pb_toggle][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.27.4″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]](\"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/32-Escalinata-2-San-Martin-Orozko.jpg\"){kind=link}