{"id":9340,"date":"2024-09-19T16:00:47","date_gmt":"2024-09-19T14:00:47","guid":{"rendered":"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/monumento\/san-pedro-eleizea-murueta\/"},"modified":"2025-05-14T12:16:31","modified_gmt":"2025-05-14T10:16:31","slug":"san-pedro-eleizea-murueta","status":"publish","type":"project","link":"https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/eu\/monumentu\/san-pedro-eleizea-murueta\/","title":{"rendered":"SAN PEDRO ELEIZA (Murueta)"},"content":{"rendered":"

[et_pb_section fb_built=”1″ _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” background_image=”https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/0-Cabecera-San-pedro-orozko.jpg” custom_padding=”20vw||0px||false|false” global_colors_info=”{}”][et_pb_row column_structure=”2_3,1_3″ _builder_version=”4.24.0″ _module_preset=”default” background_color=”rgba(189,158,89,0.9)” custom_padding=”|4vw||4vw|false|true” border_radii=”off|20px|20px||” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”2_3″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text _builder_version=”4.27.4″ _module_preset=”default” header_font=”||on||||||” header_text_color=”#FFFFFF” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n

SAN PEDRO APOSTOLUAREN ELEIZA<\/strong><\/h1>\n

[\/et_pb_text][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_3″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_blurb title=”Nerbioi Garaia” use_icon=”on” font_icon=”||divi||400″ icon_color=”#FFFFFF” icon_placement=”left” image_icon_width=”25px” _builder_version=”4.24.0″ _module_preset=”default” header_font=”|600|||||||” background_layout=”dark” custom_margin=”||10px||false|false” link_option_url=”https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/eu\/nerbioi-garaia\/” global_colors_info=”{}”][\/et_pb_blurb][et_pb_blurb title=”Orozko | Murueta auzoa” use_icon=”on” font_icon=”\||divi||400″ icon_color=”#FFFFFF” icon_placement=”left” image_icon_width=”25px” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” header_font=”|600|||||||” background_layout=”dark” link_option_url=”https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/eu\/nerbioi-garaia\/orozko\/” global_colors_info=”{}”][\/et_pb_blurb][\/et_pb_column][\/et_pb_row][\/et_pb_section][et_pb_section fb_built=”1″ disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.23.4″ _module_preset=”default” custom_padding=”0px||0px||true|false” global_colors_info=”{}”][et_pb_row column_structure=”1_3,1_3,1_3″ use_custom_gutter=”on” gutter_width=”2″ disabled_on=”off|off|off” _builder_version=”4.24.0″ _module_preset=”default” background_color=”#000000″ custom_padding=”|4vw||4vw|false|true” border_radii=”off|||20px|20px” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”1_3″ _builder_version=”4.23.4″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_blurb title=”Laburpena (PDF)” use_icon=”on” font_icon=”i||divi||400″ icon_color=”#FFFFFF” icon_placement=”left” image_icon_width=”25px” _builder_version=”4.27.4″ _module_preset=”default” header_font=”|600|||||||” header_font_size=”16px” background_layout=”dark” custom_margin=”||10px||false|false” link_option_url=”https:\/\/catalogomonumentaldiocesisbilbao.com\/wp-content\/uploads\/Muruetako-San-Pedro-Apostolua-Eleiza-EUS.pdf” link_option_url_new_window=”on” global_colors_info=”{}”][\/et_pb_blurb][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_3″ _builder_version=”4.23.4″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_blurb title=”Murueta z.g. (48410)” use_icon=”on” font_icon=”||fa||900″ icon_color=”#FFFFFF” icon_placement=”left” image_icon_width=”25px” _builder_version=”4.27.4″ _module_preset=”default” header_font=”|600|||||||” header_font_size=”16px” background_layout=”dark” custom_margin=”||10px||false|false” link_option_url=”https:\/\/maps.app.goo.gl\/ExAxatNSKdURjza27″ link_option_url_new_window=”on” global_colors_info=”{}”][\/et_pb_blurb][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_3″ _builder_version=”4.23.4″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_blurb title=”p.sanpedro.orozko@bizkeliza.org” use_icon=”on” font_icon=”||fa||900″ icon_color=”#FFFFFF” icon_placement=”left” image_icon_width=”25px” _builder_version=”4.27.4″ _module_preset=”default” header_font=”|600|||||||” header_font_size=”16px” background_layout=”dark” custom_margin=”||10px||false|false” link_option_url=”mailto:p.sanpedro.orozko@bizkeliza.org” link_option_url_new_window=”on” global_colors_info=”{}”][\/et_pb_blurb][\/et_pb_column][\/et_pb_row][\/et_pb_section][et_pb_section fb_built=”1″ _builder_version=”4.23.4″ _module_preset=”default” custom_margin=”||||false|false” custom_padding=”||||false|false” global_colors_info=”{}”][et_pb_row _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” custom_padding=”||0px||false|false” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”4_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text _builder_version=”4.27.4″ _module_preset=”default” header_2_font=”||on||||||” header_2_text_color=”#BD9E59″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\n

ERAIKINA [1]<\/span><\/a><\/strong><\/h2>\n

[\/et_pb_text][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row column_structure=”3_4,1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”3_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text _builder_version=”4.27.4″ _module_preset=”default” width=”100%” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n

Oinplanoak<\/strong> [2]<\/a> lau angeluko atal bi ditu, oinaldekoa apur bat handiagoa; aurretik, burualde oktogonala dauka, zabalera osoa hartzen dauan hiru horma-atalekoa. Iparraldean zenbait eranskin dagoz, garai askotakoak: sakristia, Pietatearen kapera eta korura sartzeko eskilara biribila, gangak eta kanpai-hormea. Hegoaldean eta sartaldean, eleizpeak osorik inguratzen dau tenplua.<\/p>\n

<\/p>\n

Planteamentuaren soiltasun hori barrualdearen [3]<\/a>\u00a0[4]<\/a> zein kanpoaldearen lausotasunean islatzen da [1]<\/a>; beharbada apur bat nahasiagoa da iparraldetik (eskilara kiribila, sakristia, kapera…) [5]<\/a>.<\/p>\n

<\/p>\n

Hormearen egiturea<\/strong> harlangatxezkoa da, mortero ugariz apaindua, eta harlanduzkoa ertzetan, markoetan, ostikoen kanpoaldean, eskilararen zati handi baten eta kanpai-horman. Erlatx [6]<\/a> hanpatu batek burutzen ditu hormak (eskilaran izan ezik). Barrualdean, hormak zuriz zarpiatuta dagoz oinaldeko atalean [4]<\/a> eta harlandua imitauz erdikoan; burualdean, barriz, zuria eta horma-pinturak nahasten dira \u2013aurrerago aztertuko doguz horreek\u2013 [3]<\/a>. Burualde horretan bertan horma-hobi bat dago; artxibo zaharra izango zan seguru asko.<\/p>\n

<\/p>\n

Zoladura barria dauka, egurrezkoa. Presbiterioa nabea baino harmaila pare bat gorago dago.<\/p>\n

<\/p>\n

Barruko euskarriak<\/strong> ontzi formako mentsulak [7]\u00a0<\/a>[8]<\/a> dira, kurba eta kontrakurbako profilagaz eta zerrenda-kapitel poligonalagaz. Azken horrek gogora ekarten dauz udalerri bereko San Joan Dulumangoko kapitel poligonaletako batzuk.<\/p>\n

<\/p>\n

Mentsula horreetan, gangen<\/strong> atalak eta nerbioak zehazten dabezan parpainak bermatzen dira [3]<\/a>. Gangak kurutzeriakoak dira, tertzeleteakaz [9]\u00a0<\/a>[10]<\/a>urualdean izar itxurakoak [11]<\/a>. Giltzarri batek zeharkatzen dau eleizea ardatzetik.<\/p>\n

<\/p>\n

Nerbioak eta parpainak profil akutukoak dira, nazelaren ondoz ondoko meharguneen bidez lortuak. Horreek guztiak giltzarri leun zulatuetan alkartzen dira, eranskin galduei eusteko.<\/p>\n

<\/p>\n

Lehenengo ataleko eta burualdeko gangetan eta horma-ataletan dago tenpluaren elementu berezi eta deigarrienetako bat: horma-pinturak\u00a0[3]<\/a>. Presbiterioaren erdian, erretaula nagusiaren gainean, Jerusalem bat dago, Kristo Kurutziltzatu handi baten atzealde modura [12]<\/a>. Oktogonalaren hegoaldeko horman, errezela trinko batzuk han edegitako leihoa markoztetan dabe [13]<\/a>, eta iparraldean be errepiketan dira errezelak, non leiho bat dagoan margotuta, benetakoaren bikotekide [14]<\/a>. Alde bietara, hutsarte horreen azpian, trompe l’oeil<\/em> batzuek horma-hobiak marrazten dabez, Eleizearen eta Sinagogearen irudiakaz, hurrenez hurren. Pintura neoklasikoak dira, baldar samarrak.<\/p>\n

<\/p>\n

Baina gangetan oso bestelakoa da planteamentua. Absidean [11]<\/a> a candelieri <\/em>motibo simetrikoak, groteskoak, hegaztiak, zaldunak, biluziak… dagoz, tondoen inguruan, non aingeruak eta Pasinoaren sinbolo diran personaiak dagozan [15]<\/a> lantzea belakiagaz, mailua, kurrikak, arantza-koroia, sokea, [16]<\/a> lantzea, eskilara, zutabea, untzeak, eta beharbada filakteria bat INRI galdu bategaz).<\/p>\n

<\/p>\n

Lehenengo atalean [10]<\/a>, gangearen kaskoak hegaztien eta cadelieri-<\/em>en bitartez profilauta dagoz\u00a0[17]<\/a>, eta harlanduzko atzealde baten gainean, apostoluentzako eta Bibliako beste personaia batzuentzako tondo barriak: gitxienez, [18]<\/a> San Judas Tadeo (alabardea), San Joan Bateatzailea (liburua eta Bildotsa), San Andres (kurutzea), [19]<\/a> San Paulo (ezpatea), San Pedro (giltzak), [20]<\/a> Santiago Txikia (mazoa), Santo Tomas (eskuaira), [21]<\/a> San Bartolome (ezpatea eta liburua) eta San Joan Ebanjelaria (kalizea eta sugea), identifiketan ez diran beste batzukaz batera.<\/p>\n

<\/p>\n

Formeroen eta personaia txikiz [22]<\/a>, zaldiz, munstroz… betetako zerrenda baten artean, San Markos [23]<\/a> (hegoaldean) eta San Mateo [24]<\/a> (iparraldean) dagoz. Beharbada, beste ebanjelari biak eta beste apostolu eta personaiak bigarren atalean margotzekoak ziran, baina, ikusten danez, gune horretako gangearen eraikuntzea sano atzeratu zan, eta, ondorioz, ahaztu ei zan proiektu piktorikoa. Kalidade handikoak ez badira be, horma-irudi horreek XVI. mendearen erdialdea gogorarazoten deuskue, eta lagungarriak dira tenpluaren zatirik handienaren batasun estilistikoa indartzeko.<\/p>\n

<\/p>\n

Kanpoaldean, kontrahorma<\/strong> [25]<\/a> trinko batzuek eusten deutsie gangen presinoari. Kontrahorma horreek atalen eta angeluen arteko banaketan dagoz, diagonalean burualdekoak eta oinaldekoak. Sekzino angeluzuzenekoak dira, eta basamentua ez da ia lurretik nabarmentzen, zokaloa behean eta ezpondea goian. Erlatxerainoko paralelepipedo batez dago luzatua ezpondea \u2013ohiko urtenbidea inguruan.<\/p>\n

<\/p>\n

Teilatua<\/strong> [26]<\/a> isurki biko estalgi xumea da, eta isurki triangeluarra dauka burualdean.<\/p>\n

<\/p>\n

Hiru leiho<\/strong> dagoz, horreetako bi ia-ia bardinak [27]\u00a0<\/a>[28]<\/a>, oktogonalera eta lehenengo atalera edegiak, hegoaldeko lehenengo zatian. Zeihartasun leunekoak dira, eta sabai-leihoen trazeria delikaua daukie: bifora trilobulauak, gainean burbuilak dabezanak. Beharbada XVII. mendekoak diran lau angeluko sareta moduko burdin hesiez ixten dira kanpoaldetik.<\/p>\n

<\/p>\n

Hirugarren leihoa, hegoaldera begirakoa hori be, koruaren zerbitzurako ohiko baoa da [29]\u00a0<\/a>[30]<\/a>: gitxieneko argia konopioan, hauts babesagaz eta karelagaz, alaka bakunez molduratuak \u2013azken hori atariko teilapearen azpian ageri da [31]<\/a>\u2013. Bere ondoan, listel-formako moldura txikia grabatuta daukan harlandua sartuta dago horman -elementu honen jatorria ez da ezagutzen eta zuloa betetzeko material lez aprobetxatu da hemen.<\/p>\n

<\/p>\n

Sarrera<\/strong> bi dagoz eleizara sartzeko. Nagusia [32]<\/a> oinaldean dago, tenpluaren ardatzean. Erdi puntuko sarrerea da, abanikoan dagozan dobelek eratua. Barrualdean [33]<\/a> eskartzanoa da; orpoak ikusgai dagoz oraindokarren. Ondoan urbedeinkatu-ontzia [34]<\/a> dago, esfera erdikoa, bozelaz markautako karelagaz.<\/p>\n

<\/p>\n

Bestea [35]<\/a> bigarren atalean okertzen da, eta, horrenbestez, ate-alboetako bat erdi ezkutauta dago kontrahorma baten azpian, agerian itxita plan errenazentisteak guztiz aldatu ebala aurreko antolaketea, hau da, gotiko berantiarrekoa. Konopiala da, dobela erradialez eta orpodun tunel eskartzanoz osotua. Horma-bularrean beste urbedeinkatu-ontzi bat dago sartuta [36]<\/a>, marmol baltzez egina eta Golgotarako plakeagaz; beranduagoko eranskina da, XIX. mendea oso aurrera egoala ziurrenik. Ate horren gainean puntu erdiko horma-hobi itsu bat dago, garai baten han egon zan tenpluaren irudi titularra [37]<\/a> 1<\/sup>YBARRA y BERG\u00c9 1958, 2. bol., 1.126. lam.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n

<\/p>\n

Korua<\/strong> [4]<\/a> egurrezkoa da, eta oinaldeko atalaren heren bat hartzen dau, gitxi gorabehera. Musturretan biribilkiak daukazan habe baten dago bermatuta [38]<\/a>. Karelak hagatxo torneauak ditu eta batzuk barriztatuta dagoz. Eskilara biribilaren bidez heltzen da bertara, ateburudun pasabidearen bidez; edozelan be, itxura danez, garairen baten hego-sartaldeko angeluan kokatutako eskilara batetik igoten zan bertara, eta angelu horretan aldatu egin da koruko zorua, tranpol bat ixteko.<\/p>\n

<\/p>\n

Aitatutako eskilara biribil<\/strong> hori [39]<\/a> gorputz prismatiko bat da, eta zokalo arin bat dauka, eraikinaren ipar-sartaldeko musturrean altzaua. Harlandua eta harlangatxa nahasten dira hormearen egituran, eta erlatxaren parte bat ikusten da amaiera aldean; bertan, harlandu molduratu bi dagoz, goiko zati horretan aldaketa zehaztubakoren bat dagoala pentsaurazoten dabenak. Koruaren azpitik heltzen da bertara, igarobide dinteldutik [38]<\/a>, eta egurrezko hagak eskilara kiribila dauka, haretx-enborreko zilindrora ainguratuta zuzenean [40]<\/a>, bao txiki saieteratu txikien bidez argiztatuta dago.<\/p>\n

<\/p>\n

Sakristia<\/strong> eleizeagaz lotuta dago, ebanjelioaren aldeko lehenengo atalera edegitako igarobide dintelduaren bitartez [3]<\/a>. Gela txiki bat da, harlangatxezkoa, sabai aizunez estaldua; argia sortaldera dinteldutako leiho moderno batetik sartzen da. Pietatearen kapilearen atzeko gela txiki batera luzatzen da.<\/p>\n

<\/p>\n

Pietatearen kapera<\/strong> hori [41]<\/a> arku zorrotzez zabaltzen da eleizara, eta ertz-gangez estalduta dago. Igarobide dinteldu baten bidez, garai baten bateo-kapera txiki-txikia izan zan trasteleku bateragaz lotuta dago eta beste igaro baben bidez, sakristiagaz.<\/p>\n

<\/p>\n

Eskilara biribiletik be kanpai-hormara<\/strong> igoten da [42]<\/a>. Horma horrek gorputz bi daukaz, oinaldearen ardatzean, eta erdi puntuko bao bat inposta lauen gainean; frontoi triangeluarrean amaitzen da, pinakulu piramidalen artean, eta burdinazko kurutze bat dauka goian.<\/p>\n

<\/p>\n

Eleizpeak<\/strong> [43]<\/a> ixten ditu hegoaldeko eta sartaldeko aldeak. Eleizearen horman hainbat harburu bermatzen dira bozel laurdenean, zeinak zabaltzen diran burualdean zehar [25]<\/a> (nahiz eta bertako espazioan nekez garatuko litzateken arkupe bat) eta kanpoaldera, zutikoakaz, zeinak zurkaizten diran banku luzeko hormatxuan (hegoaldeko horman altuera osoa itxi arte handitua).<\/p>\n

<\/p>\n

Zimentarri horren gauzarik interesgarriena zoladurea da [44]<\/a>, ondo konserbautako enkatxoa, ertzez eta teila zatiz askotariko irudi geometrikoen marrazkiak osotzen dituana: labirintoak, izarrak, hexafoliak, etab.<\/p>\n

<\/p>\n

 <\/p>\n

<\/p>\n

Eleizea 1385ean dokumentauta dago, hain zuzen, Diego Fern\u00e1ndez de Olartek bere testamentuan bertako “debysaren” \u2013hau da, hamarrenak\u2013 zati bat eukala adierazo ebanean. Geroago, aiaratarrek hartu eben tenpluaren nagusitasuna, Orozkoko bailarako jauntxo bihurtuta. Halanda be, bertako familia nagusietako batzuek lotura handia euki eben tenpluagaz, eta, halan, 1450ean Lope S\u00e1enz de Anuzibaik Muruetan lurperatu eien eskatu eban, eta dirua emon eban \u201cSan Pedro eleizan hogeta hamar mezako sail jarrai bi esan daiezan eleiza horretako abade biek\u201d2<\/sup>OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 42., 51. or.<\/span><\/span><\/span>. Baina gaur egun ikusten dogun ezer ez da garai horretakoa \u2013XIV. mendearen erdialdekoa ei dan tailu titularra izan ezik\u2013.<\/p>\n

<\/p>\n

Erdi Aroko eraikinaren ia erabateko barrikuntza XVI. mendearen bigarren herenean jarri zan martxan, estilo errenazentista garbian, baina arkaismo batzuk txertatuta: hegoaldeko sarbidea eta koruko leihoa, arku konopialagaz, elementu gotiko berantiarrak \u2013nahi-ta oso eboluzionauak izan kasu bietan\u2013; edozelan be, osogai horreek ez ziran gure artean XVI. mendearen erdialdera arte desagertu.<\/p>\n

<\/p>\n

Zelangura, Juan Mart\u00ednez de Urriola y Urzaak (edo de Urzaa y Urriola) Nabarnizko harginak kobrau egiten eban bere lanakaitik, 1539a ezkero gitxienez, nahi-ta, itxura danez, 1545ean baino ez zen kontraturik izenpetu. 1551n bisitatzaileak obrearen kontuak jaso ebazan: 216.750 marabedi, aitatutako harginari ordainduak \u2013bide batez, ordainketearen zati bat sagardo-pegarretan egin zan\u20133<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Pedro Apostoluaren parrokia - Murueta, Kontuak, inbentarioak eta bisitak, 1547-1604, sign. 2989\/002-02. LABAYRU y GOICOECHEA, 1968-1972, 4. libk., 239. or.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

<\/p>\n

Baina garai haretan ez zan eleiza osoa eregi. 1618an korrejidoreak tenplua bisitau eban, eta hau adierazo eban:<\/p>\n

<\/p>\n

\u201cItxuraz harrizkoa eta harlangatxezkoa da osorik, eta horma-bularrak sendoak dira, harlanduzkoak eta harlangatxezkoak. Oktogono bat dauka (absidea) eta horren alboan kapera handi eta on bat (lehenengo atala), arkuakaz eta harrizko giltzarriakaz, eta… gainerakoa (bigarren atala) teilapean dago eta arkuak ditu beste kapera baterako, handiagoa (bigarren atala) eta urrunagokoa. Holan osotzen da eleiza horren gorputz osoa, halango eran non aitatutako kapera horrek oktogono bat eta kapera bi daukazan\u201d4<\/sup>BFAH-AHFB, Judiziala, Korrejidorea, Zibila, sign. JCR0485\/006.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n

<\/p>\n

Hau da, artean gangak jarteko eukazan bigarren atalean, \u201cteilapean\u201d (seguru asko teilatuaren egiturea agerian) estalduta, nahi-ta itxura danez ordurako planteauta egozan haren euskarriak: \u201cEsleituta (eregita?) daukaz arkuak beste kapera baterako\u201d. Ez dakigu zelan amaitu zan ha, baina egia da guztiz errespetau zala aurretik eregita egoana.<\/p>\n

<\/p>\n

XVII. mendearen hasierako urte hareetan beste osogai batzuk gehitu jakozan tenpluari. 1597an, hilerria bardintzea eta zolatzea egoan aurreikusita, baina, antza danez, lanak 1603-1605 bitartera atzeratu ziran. 1618an, bisitatzaileak sakristia egiteko agindua emon eban, eta 1629an errepikau eban agindu hori \u2013urte horretan baimena emon zan fabrikako erlauntzak saltzeko eta, holan, funtsak lortzeko\u2013, baina 1636. urtera arte atzeratu ziran lanak. Horren ardurea Tom\u00e1s de Vitoricak euki eban, Laudioko (Araba) ibarreko harginak, zeinagaz 1640-1642 urteetan eleiztarrek auzitan jardun eben harginak amaitu barik itxi ebezalako lanak; haregaz batera behar egin eben Mart\u00edn de Recalde eta Ger\u00f3nimo de Aresala zurginek5<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Pedro Apostoluaren parrokia - Murueta, Kontuak, inbentarioak eta bisitak, 1547-1604, sign. 2989\/002-02; Kontuak\u2026, 1601-1716, sign. 2990\/001-00; Paperak, sign. 2993\/003-00.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n

<\/p>\n

1561. eta 1597. urteetan kanpantorrean lanak egingo zirala aitatzen bazan be, 1618an ez egoan halangorik (\u201cez dago torrerik eleiza horretan, eta kanpaiak beheratuta dagoz, lurretik be ikutzeko moduan, eleizearen atarian eskegita\u201d). 1642an, Juan del Campo harginak berbea emon eban kanpai-hormea egingo ebala \u201charri landuz, ziriaz, hiru arkugaz, eta bertan bermatu eta ipinteko moduan hiru kanpaiak […] eta harrizko kurutze bat, amaieran\u201d. 1644an kokatu ziran kanpai horreek, eta Juan de Goicoecheak 16 erreal kobrau ebazan burdinazko kurutzea -eta ez harrizkoa- ipinteagaitik6<\/sup>Ibid.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n

<\/p>\n

1738an arazoak egozan gangakaz, eta Mateo de Entrambasaguas zurginak eta Ignacio de Sagarminaga harginak plan bat egin eben hareek ziurtatzeko \u2013besteak beste, proponidu eben gangea horma-bular bategaz sendotzea, iparraldeko aldean\u2013. Ez ei zan ezer egin, eta 1757an gangearen parte bat guztiz hondoratu zan. Francisco de Amirola harginak aztertu, eta, ostean, konpondu egin eban7<\/sup>AHEB-BEHA, Orozkoko San Pedro Apostoluaren parrokia - Murueta, Kontuak, inbentarioak eta bisitak, 1716-1796, sign. 2991\/003-00.<\/span><\/span><\/span>.<\/p>\n

<\/p>\n

Hurrengo mendeetan eregi dan gauza bakarra Pietatearen kapera izan da. Gune neomediebal soila, 1907an eregia.<\/p>\n

<\/p>\n

1998-1999. urteetan zaharbarritu zan tenplua.<\/p>\n

<\/p>\n

Tamainuari jagokonez ez bada be oso handia, eleiza hau bitxi txiki bat da, inguru horretan dotoreenetako bat, errenazimentuko arkitektureari jagokonez. Estilo-batasunagaitik \u2013nahi-ta, ikusi legez, denbora luzea igaro zan ataletako baten gangak ipini ziran arte\u2013 eta xehetasun formal finakaitik (mentsulak, gangak, leihoak), eraikin aitagarria da Murueta. Jagole berari eskainitako San Joan Dulumangoaren hurbileko eleizearen mailara ailegau barik, agerikoak dira bien arteko antzekotasunak alderdi askotan, eta horrek pentsauarazoten deusku hargin-talde berberak jardun ebala bietan.<\/p>\n

<\/p>\n

Baina batasun estilistiko horrez eta kalidade formalaz gainera, Murueta apaingarri piktorikoakaitik da berezia. Luzaroan ezkutuan egon badira be, 1998-1999 urteetako zaharbarritze-lanei esker berreskuratu ziran, eta Bizkaiko horma-pintura errenazentista interesgarrienetakoak dira. Horreei, XIX. mendean, presbiterioko hormetakoak gehitu jakezan, baina azken horreek askoz be apalagoak dira. Halanda be, ikusgarritasun harrigarria emoten deutsie tenpluari, Muruetaren landa-ingurunean.<\/p>\n

[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”1. YBARRA y BERG\u00c9 1958, 2. bol., 1.126. lam.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_width_top=”1px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\n

YBARRA y BERG\u00c9, Javier de. Cat\u00e1logo de monumentos de Vizcaya<\/em>. Bilbo: Bizkaiko Kultura Batzordea, 1958, 2. libk.<\/p>\n

[\/et_pb_toggle][et_pb_toggle title=”2. OJANGUREN IRALAKOA, 1999, 42., 51. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\n

OJANGUREN IRALAKOA, Pedromari. Orozko en la Baja Edad Media. Bilbo: Egilearen edizinoa, 1999.<\/p>\n

[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n

3. AHEB-BEHA, Orozkoko San Pedro Apostoluaren parrokia – Murueta, Kontuak, inbentarioak eta bisitak, 1547-1604, sign. 2989\/002-02.<\/p>\n

[\/et_pb_text][et_pb_toggle title=”LABAYRU y GOICOECHEA, 1968-1972, 4. libk., 239. or.” closed_toggle_background_color=”RGBA(255,255,255,0)” _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” title_font=”Open Sans||on||||||” title_font_size=”14px” body_font_size=”14px” custom_margin=”0px||6px||false|false” custom_padding=”1vw|0px|0px|0px|false|true” border_width_all=”0px” border_color_top=”#000000″ global_colors_info=”{}”]<\/p>\n

LABAYRU y GOICOECHEA, Estanislao Jaime de. Historia general del Se\u00f1or\u00edo de Bizcaya<\/em>. Bilbao: La Gran Enciclopedia Vasca, 1968-1972 (1895-1903ko jatorrizko edizioa), 8 bol.<\/p>\n

[\/et_pb_toggle][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n

4. BFAH-AHFB, Judiziala, Korrejidorea, Zibila, sign. JCR0485\/006.<\/p>\n

[\/et_pb_text][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n

5. AHEB-BEHA, Orozkoko San Pedro Apostoluaren parrokia – Murueta, Kontuak, inbentarioak eta bisitak, 1547-1604, sign. 2989\/002-02; Kontuak\u2026, 1601-1716, sign. 2990\/001-00; Paperak, sign. 2993\/003-00.<\/p>\n

[\/et_pb_text][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n

6. Ibid.<\/em><\/p>\n

[\/et_pb_text][et_pb_text _builder_version=”4.27.0″ _module_preset=”default” text_font=”||on||||||” text_font_size=”14px” custom_margin=”1px||6px||false|false” custom_padding=”1vw||0px||false|false” locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n

7. AHEB-BEHA, Orozkoko San Pedro Apostoluaren parrokia – Murueta, Kontuak, inbentarioak eta bisitak, 1716-1796, sign. 2991\/003-00.<\/p>\n

[\/et_pb_text][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_4″ _builder_version=”4.18.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_code _builder_version=”4.27.4″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]