SAN KRISTOBAL ETA SANTA LUZIA ERMITA

Atal bitan banatutako nabe bakarreko oinplanoa [3] dauka eta ahokadura zuzeneko burualdea -beste atal baten itxura dauana- eta sakonera gitxiko buru-horma osotzen daben hiru horma-ataleko itxitura [4] [5]. Zorua, lursailaren malda nabarmenaren gainean finkatuta dagoanez, aldapa arinean dago.

Barrualdea era homogeneoan eratuta dago, baina kanpoko bolumena nahasi samarra da, eleizpea eta kanpai-horma gehitu izan jakozalako.

Oso lodiak diran hormen egitura, eraikinaren ingurunearen zati handi baten agerian dagoan basamentu oso irregularraz azaletik laukitutako hormarrizkoa da [6]. Ohikoa danez, izkinak eta hutsarteen inguruak harlanduzkoak dira. Barruan, horma-aldeak luzituta dagoz eta kanpoaldean, hargin-lanezko horma bistan dago.

Zorua [7] harlauzaz osotuta dago. Altuago dagoan altara-aldean, egurrezko plataformaz estalita dagoz.

Estalkia [8], beso okertuen bidez bistan dagoan eta 1992-1995ean erabat barritu eben teilatu-zurajeari eusten deutsoen hormari lotutako lau zutoinez osotutako egurrezko egitura da [9].

Teilatu-zuraje honegaz bat, teilatua [10] isurialde bikoa da, isurialde triangeluarragaz oinaldean eta hiru isurialdekaz burualdean.

Barrualdeko argiztapena laprandura bikotxa daben eta burudunak diran lau leihotatik dator [11] [12], alde bakotxean bi -altara-aldea eta epistolaren aldeko lehenengo atala eta ebanjelioaren atal bietan, normalean itsututa egoten dan iparraldean-. Gainera, erdi-puntuko leihoa dauka oinaldean [13] [14] burdin sarea jarrita daukan hutsune zapala mendebaldeko aurrealdean [15], beharbada otoitz egiteko altarari begira, kuruztoki moduan. Estalkia barritzean, sabai-leihoa gehitu da.

Tenpluak sarbide bi ditu. Oinaldekoa [16] consiste en un arco levemente apuntado al intradós y ya en medio punto al trasdós, de trece dovelas radiales. La rosca va recorrida por un grueso bocel que se faceta en las jambas. Presenta un salmer cajeado [17], y las piezas inferiores de las jambas adquieren un extraño volumen troncocónico [18] que no parece original –el repicado de toda la piedra nos impide contrastar las huellas de talla–; al interior muestra cañón en arco rebajado [19].

Alboetan, urbedeinkatu-ontzi bi, gailoidun esferaerdiko kikara eta kurutzea hartzeko erdi-puntuko plakagaz [20].

Bigarren sarbidea oinaldean, epistolaren aldeko atalean dago [21]. Zorrotza da, zutabe leunak dabezan janbakaz; honeek salmerrak gaindituta, brozel lodiko arkiboltan luzatzen dira eta honen gainera alderantzikatzen dira bigarren leun bat eta kubo erako apainketa dauan moldura bozel txikiaren gainean [22]. Aitatutako salmerrak kapitel inposta dira landare-apainketa lirainagaz ezkerretara [23] xake-itxurakoa, txikia eta kontu handi barik egindakoa, eskumatara [24]. Sarbide honen kainoia, jatorrian okertua, aldatu egin da, mitral bihurtuz [25]. Aurrealde erromaniko soila da, beranduagoko osoko konponketan barriro erabilitakoa¹VÁZQUEZ, 1909a, 16-19 or. YBARRA Y BERGÉ, 1958a, 514-517 or., 1057. lam. BARRIO LOZA, 1979a, 74-75 or. BARAÑANO LETAMENDIA eta GONZÁLEZ DE DURANA ISUSI, 1983a, 67., 135. or. LÓPEZ DOMECH, 1985a, 36. or. GÓMEZ GÓMEZ, 1996a, 126. or. GARCÍA GUINEA eta PÉREZ GONZÁLEZ, 2011a, X. lib., 875-878 or. BARRIO LOZA, 1989-1991a, 1. lib., 429. or..

Alboetan, urbedeinkatu-ontzi bi dagoz, zilindro-formakoak, ebakidun gailoiez apaindutakoak [26] [27], ezkerrekoak eskua dauka grabatuta oinarrian [28].

Korua, palkoa da eta oinaldeko atalaren erdia baino apur bat gehiago hartzen dau [5] [29]. Buruduna da eta alkarri lotutako hiru piezatako zeharraga dauka, harrizko toskanar zutabe bik eusten daben alkarri lotutako hiru piezatako zeharraga dauka [30] eta muturretan mentsulak [31]. Bere gainean, habexken aurrealdeak friso leunaren atzean ezkutatzen dira moldura bozelatuen artean. Karela hiru ataletan banatzen dabe hutsarteetan sartutako lingotedun zutabeek [32], marketeria-lanaz -besteak beste sarraila-zulo eta perra-motiboakaz- mihiztatutako oholen itxituragaz. Bere sarbidea mailakatua da hego-mendebaldeko ertzetik, lehenengo atala, harrizkoa eta goikoa, egurrezkoa [33]; haga nagusiek be ebakidura karratua dabe lingoteentzako hutsarteakaz, esfera zanpatuan amaituz [34], gainerako balaustreak karratutxo-formakoak eta leunak diralarik; baranda, bozel handia da²SANTANA EZKERRA eta BARRIO LOZA, 1996a, 167., 233. or..

Epistolaren ondoan dago sakristia [35]: gela karratua sabai aizunagaz, burudun igarobidetik altara-aldeari lotuta [36].

Oinaldeko pinoian, inposta leunaren gainean, kanpai-horma eraikita dago [37], multzo bakarrekoa erdi-puntuko hutsarteagaz, triangelu-formako frontoiagaz eta Jesusen Bihotzaren irudiagaz errematean.

Eleizpeak eraikina inguratu egiten dau, sakristiaren inguruan izan ezik, eten egiten da-ata. Teilape moduan burutzen da [38]. Barrualdera bozel laurdeneko mentsulen gainean ezartzen da –oinaldeko pinoikoak diralarik zaharrenak– [39]. Kanpoaldera, dado-formako harroinen gainean jarritako oinarri zuzenetan, batzuk ertzak biribilduta, besoez sendotuta, xaflatutako hormarrizko hormatxoaren gainean [40]. Hesitxo hau hiru igarobidetan zabaltzen da, oinaldean, iparraldean eta ipar-ekialdean. Zorua, zementuzkoa da.

Arkeologiak emon deuskuz Elgezuako ermitari buruzko lehenengo barriak. 1988an egindako indusketek VIII. eta X. gizaldi bitartekoak izan daiteken nekropolia argitara atara eben. Gainera, Hilobiko harria egoan, antza danez aurrealde bateko eskailera-maila lez berrerabilita, XIX. gizaldiaren amaieran irakurtezina zan, baina Iturrizak gizaldi bat aurretik egindako transkripzinoari esker honan interpretatu daitekena: In d(e)ei n(o)m(i)ne / Issamenus / post suum / obitum in / corpore / ic dormit. X-XI gizaldian jarri jako data. Beharbada, gizaldi horreetakoa izango da hilarri baten zatia emoten dauan [41] –gaur egun tenpluaren burualdean kokatuta–, eta Barriok prerromanikotzat jo ebana³ITURRIZA Y ZABALA, 1967a, 1. lib., 334. or. BARRIO LOZA, 1979a, 75. or. BARRIO LOZA, 1989-1991a, 1. lib., 428-429 or. GARCÍA CAMINO, 1991a, 69-72 or. AZKARATE GARAI-OLAUN eta GARCÍA CAMINO, 1996a, 214-215 or. GARCÍA CAMINO, 2002a, 460-464 or..

Ermitaren inguruan hilobiak eta sarkofago bi eta euron hilarriak egozala inoan Iturrizak berak proposatu eban tenplu hau Igorreko lehenengo parrokia lez; berak erroldari lotutako lurrak lantzen ebezan nekazariek (Bizkaiko Jaunaren mendeko) X. gizaldian sortutakotzat joten eban -baina, jakina, ez eban datu arkeologikorik-. Baina, beti be Iturrizak esandakoen arabera, 1208an, Elgezua eremitorio kategoriara jatsi eben eta parrokia titulartasuna Andra Maria eleizari emon eutsoen⁴ITURRIZA Y ZABALA, 1967a, 1. lib., 333. or..

Egia esan, urte horren ostean, tenplua laster berreraiki ebela emoten dau, hegoaldeko aurrealde erromanikoa XIII. gizaldiaren bigarren laurdenekoa izango da-eta.

Erdi Aroaren azkenaldian, seguruenik 1500etik aurrera, lan barriak egin ebezan, oinaldeko aurrealdearen gehitzea eta, seguruenik, eraikinaren egitura huts osoaren berregitea nabarmenduz. Sasoi horretakoak izango dira oinaldeko pinoiko hagaburuetako batzuk be.

Aurrerago, korua eraikiko eben. Bere egituraren arabera -zeharraga, baranda, haga nagusiak- XVI. gizaldi berantiarreko eredua litzateke, nahiz eta arku txikidun eta sarraila-zulodun leiho-sarea eredu zaharkitua izan sasoi haretarako, hain zuzen be gizaldi erdi aurretik erabiltzen zana. Aurreko koruaren zati bat barriro erabili eben ala egileen arkaismoa ete da? Bigarren aukeraren alde egiten dogu, baina zuhurtasunez. Zeharragari eusten deutsoen zutabe eta mentsulak, ostera, XVIII. gizaldikoak izango dira eta horrek beranduago be izan zala beste esku-hartzeren bat erakusten deusku.

Azkenean, XVIII. gizaldi honetan agertu ziran idatzizko lehenengo barriak. 1788ko epaiaren arabera, ermita hau, San Antolin, Santa Marina eta San Migel ermitakaz batera, eraitsi egin behar zala esan zan 1793ko bisitan.

“por no ser necesarias, y que heran del patronato de la misma republica, y aplicar sus bienes, monttes, caudales, y despoxos a la fabrica de la yglesia parroquial para ayuda de consttruir el cruzero nuebo que en ella se ejecuto”.

Ondorioz, bisitatzaileak eraisteko agindua ebon eban, “la ninguna necesidad que de ellas hay en dicho pueblo, y la sittuacion en que se hallan y ninguna decencia que tienen” argudiatuz. Baina, azkenean, neurri hori ez zan bete eta 1795ean, ermita bere kontuen liburua eroaten hasi zan⁵AHEB-BEHA, Andra Mariaren Zeruratzea - Igorre, Fabrika-liburua: kontuak, inbentarioak eta bisitak, 1734-1835, 3357/006-00 sign...

Eraistetik salbu, eraikinak aparteko eraldaketa barik iraun eban XIX. gizaldiaren erdialdearen ingururaino, eta orduan, estilo neoklasiko soilaren barruan, eleizpeko mentsulak barriro jarri ziran, “excepto algunas del hastial de los pies”, gaur egungo hutsarteak zabaldu ziran eta kanpai-horma gehitu. Seguruenik, eleizpea be orduantxe barriztatuko eben.

Baina ermitetan ohikoa danez, bertan behera itzita be izan zan denporaldi batez, 1907an barriztatzea erabaki zalako, egoera negargarrian egoalako eta bertara fededun asko joaten zalako. Gangak konpondu ziran (sic) eta kanpantorrea (beharbada Jesusen Bihotzaren eranskina), eta sakristia gehitu zan, “que no existía antes”, eta seguruenik oinaldeko urbedeinkatu-ontziak⁶AHEB-BEHA, Andra Mariaren Zeruratzea - Igorre, Kontuak eta parrokian gertatutakoaren datuak, 1900-1936, 3358/002-00 sign. LARREA BEOBIDE, 1993a, 142. or..

Gaur egun ikusi geinken tenplua eratu zan, beraz, sasoi horretan, izan be ia ez da aldatu gerora izan diran esku-hartzeetan (1935, 1979, 1992-1995).

Hainbat arrazoirengaitik nabarmentzen da Elgezuako ermita. Arratia bailaran gehien hedatu diran ermiten artean ekarri deutson irudi bitxiaz gainera, bereziki esanguratsua da bere antxinatasunagaitik eta bertan aurkitu daitekezan osagai formal ugariengaitik, izan be, berez kalitate handirik ez badabe be, Bizkaian arkitekturaren hastapenen (ustezko arrasto prerromanikoak, sarbide erromaniko eta gotikoa, korua, e.a.) erakusgarri dira. Honen haritik, orokorrean eraikin apala bada be, San Kristobal bizkaitar parrokiarik zaharrenak izan ziranen adibide prototipikoa da.

Eskultura

Santa Luzia [43]. Egur polikromatua. Santak, zutik dala, horizontalean eta modu oso artifizialean jarrita dauan eskumako eskuaz bere martiritzaren ikur dan palmondoaren hondarrei oratzen deutse. Beste esku hutsik dago baina seguruenik bere begiak zituen platertxoa izango eukean, horixe da-eta bere ikurrik behinena. Lan orekatua da; jantzi, tunika eta gainjantziaren bolumena nabarmendu daiteke, zabalak eta koskatsu samarrak diralako, hainbat zatitan tolestura gogorrak agertzen diralarik. Aurpegiera baketsua dauka, idealizatua, dramatismo bakoa, azal azal fin eta leunagaz eta ulaje uhindu eta harrotuagaz. Gainerako polikromia tinta leunezkoa da, urre-koloreko detaile batzuekin. Akabera ona dauan eskultura da eta eskema barrokoaren barruan dago baina kutsu akademikoagaz. Barrokoa izango da, baina XVIII. gizaldi berandukoa. Dakigunez, 1793ko bisitan ikutu batzuk egin eta “decente” izteko eskatu zan. Gainera, uneren baten jantzita egon zala badakigu, 1799an, “una bestidura de mitan con sus adherentes” egin jakon-eta⁸AHEB-BEHA, Andra Mariaren Zeruratzea - Igorre, Fabrika-liburua: kontuak, inbentarioak eta bisitak, 1734-1835, 3357/006-00 sign..

San Kristobal [44]. Egur polikromatua. Umea sorbaldan dauan santuaren eskultura. Heldua oinezko jarreran dago, eskumako eskuan makila dauala, ezkerragaz mutikoari eusten deutson bitartean. Gizonaren anatomia indartsua da, neurri zuzenak ditu eta ez da irudi lar akademizista. Hain zuzen be, egileak zelanbaiteko naturalismoa lortu gura dau. Modelaketa leuneko jantzi motza dauka eta gainjantzia hegaldatuz graziaz eta bolumena hartuz. Aurpegiera baketsua ikusten jako baina, aldi berean, begirada galdua dauka. Ezaugarri bera atzeman daiteke Umearengan. Eserita dago, esku bategaz bedeinkapena emoten dau eta besteagaz lurbirari oratzen deutso, errege-jarreragaz. Polikromian kolore planoak nabarmentzen dira, urre-koloreko detaileren bategaz eta haragi-azal fin eta leunagaz. Piezaren bizitasuna baretuta dago, patxada eta gozotasun handiagoa agertuz. Ermitako titularra egin eben tailer berean egindakoa izango da hau be, XVIII. gizaldi beranduko barrokoko egikeragaz. 1799ko kontuetan, 16 erreal eta erdiren idatzoharra egin zan bere osaketagaitik⁹Ibid..

Kristo kurutziltzatua [45]. Egur polikromatua. Kurutzean dagoan Kristoren irudia, modelaketa anatomiko zuzenagaz, naturalista, ondo markatutako torax eta sabelaldeagaz, eta neurrizko dramatismoagaz. Zerura zuzentzen dau burua, minezko keinu neurritsuagaz. Gerripekoak tolestura leunak ditu eta alboan korapilatzen da, larregi astindu barik. Eredu barrokoak dakarz gogora, baina garaikidea izango da, XX. gizaldikoa.

Jasokundea [46]. Egur polikromatua. Hodei eta kerubinez osotutako oinarriaren gainean zutik dan Mariaren eskultura, bolumen sendo eta trinkodun lana. Ama Birjinaren irudia, liraina baino gehiago, erabatekoa da, asaldura bakoa eta bere jantziek funtsezko egitekoa dabe. Mardulak dira, hanpatuak eta tolestura leuna dabe, eta ez dira koskatsuak; polikromia aberatsa da, landare-motiboez margotutako urre-xaflakaz. Eskuak paparraren parean batzen ditu zapiari oratuz jarrera eraspentsuaz. Aurpegia, obalatua da, aurpegiera baketsua, larregizko sentimentu bakoa, neutraltasunerako joeragaz. Lan honetan, aingeruek dabe bizitasun gehien eta jarrera konplexuak, gorputz haragitsuak eta masail guriko aurpegiak dabez. Hodei pilotik agertzen dira, Ama Birjinaren gainjantziaren artetik eta ilargierdiaren gainetik. XVII. gizaldiaren hasierako lana da, baina oraindik erromanista.

Beste osagai batzuk

Hilarri edo hilobi-estelaren zatia [41]. Harria. Beharbada hilobi-osagarri baten zatia izango zan, beharbada aurrez aurrekoa, orain osorik ez dagoana. Triangelu-formako errematea dauka, ertz biribilduakaz, eta barruan daukanak trazu soilez egindako irudi eskematizatua emoten dau, aldamenean beste bat dagoalarik, txikiagoa (Ama Birjina Umeagaz?) Prerromanikoa izan daiteke, VIII-X gizaldikoa¹⁰BARRIO LOZA, 1979a, 75. or..