SAN JOAN BATAIATZAILEAREN ELEIZA

Oinplano angeluzuzena dauka [2], eta hiru tarteko nabe baten antolatuta dago bertako espazioa. Lehenengoak transeptu-funtzinoa dauka, kapila bitan luzatu eta kurutzadura bat eratzen dau-ta, baita burualde sakon bat be, zabalera berekoa [3]. Atal biak ia karratuak dira, azkena apurtxu bat laburragoa, eta kurutzadurearen besoak, barriz, angeluzuzenak, tenpluaren ardatzaren noranzkoan. Burualdea lerrozuzena da, lau angeluko oinplanokoa, eta sortalderantz luzatzen da, sakristia atxikitzearen ondorioz. Sakristia hori, bestetik, zabalera berekoa da, eta apur bat estuagoa. Oinaldean arkupe bat dauka, tenpluaren perimetroa kurutzadura-besoen artean zehartzen dauena, eta oin dala gitxi hegoaldetik luzatu dana, sakristiaraino [4].

Bolumenaren portaereak argi erakusten ditu barruko soluzinoak kanpokaldean. Dana dago altuera berera altzauta, sakristia izan ezik, eta hierarkizau bako makla garbiakaz eregitako masa bat da horren emoitzea [5].

Aparailua harlangatxezkoa da [6], eta kenduta dauka, barrukaldetik eta kanpokaldetik, zarpiatze-geruzea, neurri handi baten errekarrizkoa. Horri gehituta, harlandu onak daukaz ohiko zatietan, izkinetan, baoen markoetan, eta abarretan. Lantzean behin, harlanduzko piezak agertzen dira horman, aurreko eraikinen batetik berrerabiliak.

Korupean horma-hobi txiki bat dago, ertz urtena ahokatuta daukana [7], eta burualdetik epistolarako ahokaduran zirkulu-arkuko horma-hobi bat dauka edegita –berbizte-asmoko idulki bategaz–, irudi bat ipinteko [8].

Nabearen estalgia kurutzeriakoa da, eta hormigoizko nerbio diagonalak ditu [9], parpainarrizko puntu-erdiko parpain-arkuz eratutakoak [10], plaka ebagiko mentsula-sistema sendo-sendo baten zurkaizten diran harlanduzko pieza handiakaz [11]. Gangearen plementeria zuriz luziduta dago guztiz, eta arkuek, nerbioek eta zurkaizteek, aldiz, ageriko harria daukie [12]. Zarpiauak egikerako hormigoia ezkutetan dau. Hormigoi hori ondo ikusten da estradosean, teilatuaren azpian [13].

Kapilen ahokaduran, mentsulak Toscanako erako zutabe batzuen kapitel bihurtzen dira [14]. Ez dago halako zutaberik nabean. Era berean, mentsulak dagoz burualdeko ertzetan –erretaularen atzean erdi ezkutauta– [15], bai eta oinaldean be.

Barruko euskarriak kanpokalderantz sendotuta dagoz. Nabearen azken atal bitan banatzen diran lekuan, ostiko biren bitartez, eta oinaldeko eskantzuetan, eskortzatutako beste biren bitartez [16]. Prismatiko angeluzuzen erakoak dira, eta urtengune bat daukie altuerearen erdian, hormea mehetzen dauen orokorragaz lotuta [17]. Urtengune hori sakristiaren alboetaraino doa, eta kurutzadurearen besoaren inguruan mailakatzen da [18]. Alboetako ostikoak altuagoak dira, baina danek daukie antzeko altuerea. Gitxigatik ez dira ailegetan teilatua finkatuta dagoan erremate garaikidera.

Gaur egungo zoladurea harlauzaz osotuta dago korridoreetan, eta egurrez gainerakoan [19], baita presbiterioan be; azken hori harmaila bikotxeko moltso bitan goratuta dago [20].

Argiztapena nahikoa eraginkorra da, eta hegoaldetik sartzen da argia. Han, edegita dagozan nabearen tarteakazko deszentrauta, bao dinteldu bi dagoz, barrutik eta kanpotik turuta-forma bikoiztua daukienak [21], nabearen tarteetan, hegoaldeko hegalean. Aurrez aurre dagozan hormak, ostera, itsuak dira. Kurutzadurearen mutur bietan bao termal bana dago [22] [23], beste leihoak baino beheratxuago, eta, azkenik, burualdean ateburu zuzeneko beste bao bat dago, barruan eta kanpoan laprandurea daukana [24].

Leiho guztiak oin dala gitxi egindako gai erlijiosoko beirateakaz babestuta dagoz [25].

Eleizeak hiru sarrera ditu, alkarren bardinak. Bi, nabearen bigarren tartean lerrokatuta eta zentrauta [26] [27], eta bestea, erabili ohi dana, oinaldean, tenpluaren ardatzean [28]. Erdi-puntu zabalekoak dira, ertzak leuntzen dabezan dobela trapezial erradialakaz eratuta. Baleiteke pasabide horreek lehenagoko eraikin batetik berrerabiliak izatea, nahi-ta, tamainu harrigarria daukienez, XVII. mendeko batzuen erreplikak izango diran beharbada.

Oinaldeko sarbidean, albo banatan, ur bedeinkaturako ontzi bi dagoz, erdi-puntukoak, horman edegita [29].

Oinaldean, korua dauka [30] habeen gainean. Azken tartearen erdia baino gehitxuago beteten dau, eta hiru arkuko aurrekaldea dauka [31], erdiko arkua panel erakoa da gitxi gorabehera, apur bat zorroztua, eta albokoak zirkulu-laurdenekoak. Horreetako bat, hegoaldekoa, harrizko klaustroko eskilarara igaroteko da [32]. Ur-jauzi erako mailetatik abiauta, zirkuluerdi-formako eskudelakaz errematautako baranda bat dauka, harlauzaz eratua. Gaur egun, mailadia sendotuta dago, balaustrada ederra eta eskudela ezkutetan dabezan hormei esker [33]. Era berean, azkenaldian egindako horma horretan mentsulak berrerabili dabez, baita beste elementu batzuk be; dekorazinoa, berbarako [34].

Korua plaka ebagiko kapitelak daukiezan kurutze erako zutabe bitan dago finkatuta, horreetan ur bedeinkaturako ontzi garaikide bana sartuta [35]. Egikeran igarten jako elementu horreek beste arku batzuen bidez itxitura-hormeagaz lotzeko asmoa euki ebela; hor geratu dan mentsulak adierazoten dau inoiz ez ebela egin [36]. Koruko espazioa XX. mendean aldatu eben, eukierea handitzeko, plantxa-komisa bat urtenago ezarriz, komisa zaharraren gainean metro bete ingurura. Korua ixteko madari-korapiloko hagaxkak eta zirrindolak dagoz [37], eta horreen artean hiru arta-barrote dagoz tartekatuta, erdikoa karratutxu baten gainean [38].

Sakristiak [39] eraikinaren beheko solairua beteten dau, parrokiako gela edo areto moduan be erabilten dana. Bertatik eleizara igaroteko ate dinteldu bi dagoz, erretaulan edegita [40], eta barruko aldean tunela daukie, lapranagaz eta arku eskartzanoagaz [41]. Sabai aizunekoa da, eta argiztatzeko leiho bi ditu sortaldean eta beste bat hegoaldean, hirurak dintelduak, lapran bikotxdunak eta burdin-hesiagaz itxiak [42]. Goiko solairuko aretotik kalerako pasabide bat dago, kontrako tiro biko eskilaratik. Artxibategirako horma-hobi karratu bi dagoz sartaldeko horman, egurrezko ateakaz itxiak, data grabaua daukan konketa baten albo banatan: 1747 [43].

Eleizan egin barri diran obren ondorioz, aldatu egin da arkupearen zirkuitua [44], lehen, kurutzadurearen besoak lotzen ebazan hormapiko nagusiaren horma-atalaren bidez; orain, aldiz, hegoaldeko horma osoaren luzeran doa, sakristiaren planora arte. Alde horretako kurutzadura-besoagaz bat eginez, balkoi bat egin da Bediako plazara begira [45]. Gehikuntza horrek jatorrizko arkupearen erispideei jarraitzen deutse. Arkupe horrek, barriztuta egon arren, isuri bateko teilape-egitura tradizionala ixten dau agerian. Teilape hori, nabearen atalean, horma-bularretan bikoiztutako bozel laurdeneko mentsulen gainean bermatuta dago [46], eta kanpokaldean, barriz, zutiko batzuen gainean, zapatak eta jabaloiak lagungarri, zeinak kareharri grisezko altzarrien gainean altzauta dagozan, errekarrizko petrilean finko, lauzazko xafladura on bategaz [47]. Zorua harri zerratuko plakaz eginda dago, oin dala gitxikoa, eleizako zoladurea lez.

Arkupean, jatorrian, harlanduzko pasabide bat euki eban errege-bidera begira [48], gaur egungo N-240 errepidera. Gainera, kontzeju-mahai bat dauka hegoaldean [49].

Kanpantorrea [50] kanpai-horma guztiz lerden bat da, oinaldeko horma osoari eragiten deutsana. Gorputz biko egiturea dauka, eta oso organikoa da hormapikoagaz alderatuta. Behe-gorputza itxierako horma-ataletik bereiztuta dago, plaka lisoko moldura jarraitu bategaz [51]. Gorputz hori itsua da, baina badauka lekua erlojuaren esferarako. Haren ertzak lerro bihurriak dira, hegal erakoak eta behean bolutetan batuta. Boluta horreek erlatxak daukiez gainean, esferadun pinakuluetarako [52]. Kanpai-gorputza bao bikoa eta batekoa da, hurrenez hurren. Gailurrekoa aldatuta dago, baina, beste biak lez, bat dator plaka lisoko kapitel-inpostara heltzen dan erdi-puntuko sistema errepikatuagaz [53]. Alboak indartzeko pinakulu batzuk dagoz, behekoen modukoak, baina txikiagoak [54]. Burdinazko kurutze batek burutzen dau [55]. Obra-akats batengaitik, edo beste errazoiren batengaitik, kanpai-hormea plazarantz makurtuta dago, eta apur bat birauta be bai.

Bediako San Joan Bataiatzailea ermitea baino ez zan, parrokiari laguntzeko funtzinoagaz, Galdakaoko Andra Mariaren kanpai-lurraldean. Aitagai izan zan 1591ko bisitan. Orduko hatan, bisitatzaileak Tozubandoko San Tomas ermitako maiordomoari eskatu eutsan fabrika-liburuan kontuak jasoteko, eta, era berean, agindu eutsan kasulla bat eta meza-liburu barri bat ekarteko¹AHEB/BEHA, Galdakaoko Jasokundearen parrokia, 1587-1709, Fabrika-kontuen liburua, 2149/001-01.

Aspalditik gura eben Bediako kolazinoko herritarrek eleiza-mailako independentzia, eta horren gaineko informazinoak eta eginbideak dagoz jasota XVII. mendea hasi zanetik behintzat, baina horrek ez eban eraginik izan ia mende horren erdira arte; 1742ra arte, hain zuzen, Iturrizak azaldu lez²ITURRIZA Y ZABALA, 1967a, 815. or.. Data hori bat dator Bediako eleiztarraren alde emondako epaiagaz, San Joan Bataiatzailearen ermitea parrokia-eleiza bihurtzeko Galdakaoko eleizatearen aurka abiarazo eben auzian. 1742ko ekainaren 6an izentau zan parrokia. Data horretxetan hasi ziran fabrika-liburua eta eleizearen beste liburu batzuk³AHEB-BEHA, Bediako San Joan Bataiatzailearen parrokia, Kontu, inbentario eta bisiten liburua, 1743-1824, 0468/003-00 signaturea..

Tenplu barriko obrea urte horretan hasiko zan, eta 1745ean guztiz amaitu, urte hatako bisitan idatzi eben lez:

“Haviendo visittado la yglesia nuevamentte erixida de la colacion de San Juan de Bedia anexa de la de Galdacano […] se allo con aseo y limpieza, y con solo lo preciso para la celebracion de los divinos oficios y administtracion de los santtos sacramenttos, por no averse podido hacer mas por hacer poco tiempo se a erigido dicha yglesia”.

(“Bisitea egin jako Bediako San Joaneko kolazinoan, Galdakao ondoan, ostera be eregi dan eleizeari […] txukun eta garbi egoala ikusi genduan, eta jainkozko ofizioak egiteko eta sakramentu santuak emoteko behar dana besterik ez dagoala bertan, ezin izan da-ta gehiagorik egin, eleiza oin dala gitxi eregi dalako”)⁴Ibid.

Kontua da 1746an eleizak zehetasun batzuk eukazala amaitu barik. Antonio de Itoño arduratu zan arotzeria-, hargintza- eta igeltserotza-lanak burutzeaz. Itoñok konpromisoa hartu eban obrea hiru urtean egiteko, 20.200 errealeko zenbatekoaren truke. Harez gain, obrako lanetan jardun eben Domingo de Gogeascoechea, Francisco de Ybarrola, Domingo de Ordeñana, Manuel de Basave, Juan de Larrea eta Joseph de Leguina harginek; arotz- eta igeltsero-lanetan, barriz, Juan de Urizar, Joseph de Aperribay, Simón de Recalde, Francisco de Arechalde, Francisco de Uriarte, Bautista de Eguiguren eta Bautista de Arteagoitia arotzak ibili ziran. Lanen barruan egozan “gangak egitea, bai eta burdin, balaustre, beira, untze, morroilo, sarraila, giltza eta zurginari jagokozan gainerako guztiak be”, 8.700 errealen truke⁵BFAH-AHFB, Familiak, Gortazar, 1746, GORTAZAR 2455/015 signaturea..

1748an, Calahorrako gotzain Diego de Roxas y Contrerasek egindako bisitan, baimena emon eutsan Arratiako bikario Juan de Axperi, arretaz aztertu eian, eta, amaituta eta txukun egon ezkero, Eukaristia ospatzeko baimena eskatu eian. Baimen hori 1749ko abuztuaren 4an heldu zan, eta 1750eko apirilaren 23an bedeinkatu⁶AHEB/BEHA, Ibidem..

Aitatutako bisitan azaldu ebenez, fundazinoa ez zan “exnihilo” egin, baizik eta San Joan Bataiatzaileari eskainitako ermitea egoan lekuaren gainean, nahi-ta 1793ko bisitan adierazo eben San Joan ermitea txukun egoala. Halanda ze, eraikin zaharra artean zutunik ei egoan, eta denpora-tarte baten batera existidu ziran ha eta eleiza barria. Beharbada, gaur egungo eleizako sarbideak egiteko ermita zaharrekoak aprobetxau ziran. Hori da XVIII. mendearen erdialdeko une horretakoa ez dan gauza bakarra. Izan be, bai eraikin osoa bai altzariak takada baten egindakoak dira, erispide homogeneo bati jarraituz.

Une hori ezkeroztik, Bediako San Joan Bataiatzailearen fabrikazinoan jazotako gauzarik aitagarriena ganga ordezkatzea izan da. Hasiera baten, egurrezkoa edo trenkadazkoa izango zan, bigarrena ziurrenik, 1862an adreilu asko erosi ebezan-eta obra baterako. 1868ko apirilaren 18ko kontuetan aitabide zan, artean; izan be, 431 erreal ordaindu eutsezan José Ramón de la Rosari, gangetan egindako lanagaitik⁷AHEB-BEHA, Bediako San Joan Bataiatzailearen parrokia, Kontu, inbentario eta bisiten liburua, 1825-1971, 0473/002-00 signaturea.

1926an, eleizan izandako sute baten ondorioz, leihoetako beira guztiak hautsi ziran, eta barrukalde osoa keztatu eta pitzadurak sortu ziran hormen estalduran. Konponketek ez eben luze iraun: Gerra Zibilean, aireko jaurtigaiek teilatua, gangak, korua eta sakristia suntsitu ebezan. Emiliano Amann Puente arkitektoa izan zan konpontzeko lanen arduraduna. Estalgia berregin –artaziak eta aprobetxau eitekezan gapirioak manteniduz–, estalgiaren eta perimetro-hormen arteko zuloa itxi eta ganga barrutik konpondu eban, beste obra txiki batzuk egiteaz gainera⁸Ibid..

Eraikina landa-arkitektura barrokoaren eredu interesgarria da, apaindurarik bako bersino soila. Kanpai-hormeak baino ez dau hausten eskematismo zurruna. Haren elementurik onenak barruko euskarriak eta baoen eta ostikoen sistemak dira, proportzino egokiez eta barrukaldeko giro nahiko gardenaz gain.

Eskulturea

Kristo kurtzifikaua [71] (56 x 40,5 x 10,5; kurutzeagaz, 78 x 45,3 x 12). Egur polikromaua. Kurutzean hildako Kristoren tailua, eskematismo anatomiko nabarmenekoa: gorputza luzanga eta estua da, torax laukoa, muskulaturea ozta-ozta iradokikoa, eta hanka lerrozuzen zilindrikoduna. Besoak horizontal samar kokatuta dagoz, eta, ondorioz, konposizinoa zurruna da, naturalismotik urrun hondino. Arpegia eskumarantz inklinauta dago, eta hazbegi sinpleak eta adierazkortasun neurtua daukaz. Bizar laburra dauka, eta ulea adats luze eta paraleloz osotuta dago. Ulearen eta arpegiaren tratamentuan zelanbaiteko arkaismoari eutsi jako. Horrezaz gainera, esanguratsua da perizoma edo araztasun-oihala be: laburra da, korapilo bat dauka alboan, eta tolesdura sinple, bigun eta sakontasun gitxikoakaz burutu da, antzerki-airerik bakoa, eta erromanismotik oinordetzan jasotako soluzinoei eutsita. Anatomiak, batez be sabelaldearen, belaunen eta hanken modelaketak, hasierako barrokoaren –XVII. mendeko lehenengo herenaren– lengoaiari jagokon kronologia dakar gogora. Egikera anatomiko finik eza eta sinplifikazino bolumetrikoa bigarren mailako lantegien berezko ezaugarri dira.

Janzteko Doloretako Ama [72] (156 x 40 x 31). Egur polikromaua. Doloretako Amaren irudia, janztekoa, erropakaz eta ehungintzako osogarriakaz edertzeko pentsaua. Burua eta eskuak bakarrik kontserbau ditu zizelkatuta eta polikromauta, eta gorputzaren moldaerea, ostera, egitura prismatikokoa da, oso sinplifikaua, jantzien azpian ezkutuan gelditzeko sortua. Irudiaren konposizinoa aurrerantz begirakoa da, bertikala, eskuak otoitz-jarreran alkartuta eta arpegia apur bat gorantz jasota, irudiaren debozinozko eta sentimenduzko izaerea indartzeko. Gorputza estua eta geometrikoa da, eta nabarmentzekoa da haren ageriko estilizazinoa, bai eta bolumenen sinplifikazinoa be. Arpegiaren modelaketa leuna eta konbentzionala da. Begirada malenkoniatsuko begi handiak eta bekain okertuak ditu, eta ahoa erdi zabalik dago, bere garaiko erlijino-iruditerian sano hedatuta egozan ereduetan lez. Besoak montauta dagoz, eta lotuneak ikusten jakez sorbaldetan eta eskumuturretan. XIX. mendearen amaierako edo XX.aren hasierako artelana da.

Metalezko gauzak

Argimutilak (2) [80] (62 x 19). Brontzea. Oin zirkularra daukie, kono-enbor formako profil leunekoa. Heldulekua balaustre erakoa da, eta korapilo kubiko bereizgarria daukie, erpinetan alakatuta eta aurrekaldeak apaindu barik. Erregailua elementu zilindriko soila da, eta haren oinarriak oinaren diseinu bardina dauka, eskala txikerragoan eta atzekoz aurrera ipinita. 1800 ingurukoak.

Koruko eskudela [81]. Burdina. Lau atal bardinez osotuta dago, artaburu-korapiloaz lotutako balaustre lirainak barne. Barroko berantiarrekoa, XVIII. mendearen azken laurdenekoa.

Kanpaia [82]. Brontzea. Ezkiladuna. Diamante-distirako kalbario-kurutze bategaz dekorauta dago. Oinerdian hau dauka idatzita: ESTA ES LA VOZ DEL ANGEL QUE EN EL ALTO SUENA ABE MARIA SANTA BARBARA ORA PRO NOBIS AÑO 1749 HIZOSE SIENDO CURA DE ESTA COLACION DE SAN JUAN DE VEDIA DON FRANCISCO DE ASPILLETA. Kantabriako Trasmiera eskualdeko Mateo de la Hoya I-ek egindakoa¹²BARRIO LOZA, MOLINUEVO ZABALLA eta ROMANO VALLEJO, 2005a, 56. or..

Kanpaia [83]. Brontzea. Ezkiladuna. Diamante-distirako kalbario-kurutze bategaz dekorauta dago. Sorbaldan hau dino: DON JOSEPH DOMINGO DE GOITEJAR CABALLERO DE LA ORDEN DE CALATRAVA FIEL DON MANUEL DE MEZCORTA MATHEO DE LA HOIA NOS FECIT 1749. Kantabriako Trasmiera eskualdeko Mateo de la Hoyak egindakoa¹³Ibid..

Kanpaia [84]. Brontzea. Ezkiladuna. Diamante-distirako kalbario-kurutze bategaz dekorauta dago. Idazkun bat dauka sorbaldan: SAN JUAN BAUTISTA ROGAD POR NOSOTROS AÑO 1871¹⁴Ibid..

Erremateko kurutzea [85]. Burdina. Kurutze latindar erako egiturea, beso zuzen eta profil karratukoa, liraintasuna areagotzen deutsien lantza-formako punta txikiakaz burutua. Moltsoa aberasten dabe barruko koadranteetan simetrikoki ipinitako erroleoek eta forja-bolutek, distira irudikatzen daben sugar-motiboakaz batera. XIX. mendekoa.

Beste elementu batzuk

Bateoarria [90] (97 x 76). Harria. Osogai bi ditu: profil altuko kopa hemiesferiko bat, zulotua and dekorazinorik and moldurarik bakoa, oin zilindriko baten gainean bermatuta. Oinak fuste ildaskatua dauka, eta goiko aldean apur bat moldurauta dago. Kopearen sinpletasunak pentsarazoten deusku ordezko elementua izango dala, baina oinak gogora dakarz XVI. mendearen bigarren erdiko eredu klasizistak, edo Errenazimentuaren amaierakoak.

Eleizateko mahaia [91] (79,5 x 160 x 59,5). Harria. Auzo-bileretarako, administrazino lokalerako and herri-hitzarmenetarako erabilitako kontzeju-mahaia, Antzinako Erregimeneko Bizkaiko eleizateen gizarte-antolamenduari estu lotua. Piezearen egiturea zeharo soila eta funtzionala da. Hareharrizko harlauza angeluzuzen monolitiko handi bat dauka osogai, profil mozkote eta silueta ahurreko harri-euskarri trinko biren gainean bermatuta. Oin baten 1780 dinoan inskripzino bat dago grabauta.

Sakristiako tiradera-altzaria [92] (106,5 x 398,5 x 83,7). Egurra bere kolorean. Altzaria horizontalean antolatuta dago, erregistro bitan eta hiru bloketan ezarritako tiradera angeluzuzen handien segida baten bitartez, eta taula luze batek errematauta. Dekorazinoan isurkiaren beheko lerro uhindua edo ebagia nabarmentzen da, rokoko berantiarragaz lotutako mobimentu bihurritua gehitzen dauena. Silueta lerromakur hori bistan luzatuz doa albo biribildu and sabeldunetan zehar, zeinek moltsoaren zurruntasun geometrikoa leuntzen daben. Era berean, hanka labur kurbauak, kabriolet-eredu sinplifikauetatik eratorriak, rokokoaren errepertoriokotzat jo geinkez, nahi-ta molde neurritsu herrikoian berrinterpretauta egon. Metalezko tiragailuek kirten tolesgarria daukie, and giltza-zuloak profil lerrozuzenekoak dira. Rokokoaren tradizinoko altzaria, Luis XV.a lengoaia berrinterpretetan dauen XIX. mendeko artisau-arotzeriakoa. XIX. mendearen azken herenekoa.