SAN JOAN BATAIATZAILEA ERMITA

Altzuagako San Joan Bataiatzailearen ermitea Zeanuriko tenplu zaharrenetakoa da, 1990eko hamarkadan han egindako indusketa arkeologikoek baieztu ebenez.

Oinplano laukizuzena dauka [3], estalgiaren mailan hiru tarte irregularretan banatua –burualdetik oinalderaino gero eta handiagoa–, eta presbiterio bat, estalgian nabarmendua hori be, egurrezko ganga (zeru) baten bidez [4] [5]. Oinaldean atari bat dauka atxikita.

Aparailuari jagokonez, harlangatx irregularrezko hormak ditu, lauzez osotuak orokorrean. Sarrerak, baoak eta eskantzuak hareharrizko harlanduz sendotuta daukaz [6]. Kanpokaldean bistan dago material hori, baina barrukaldean karezko morteroz zarpiauta dago, zokaloan izan ezik –hor bistan dago– eta helburu estetikoagaz han-hemen ikusgai lagatako harrietan izan ezik [4]. In ese zócalo, presbiterioaren aldean, simetrikoki kokatutako horma-hobi dinteldu batzuk dagoz, harlanduzko lauzez inguratuak [7][8]. Kanpokaldean be, zokalo urten labur bat dauka hegoaldeko horman, tenpluko sarrerearen eta oinaldearen artean [6]. Habe bikotx batzuek errematetan dabez hormak. Karrera-habe jarraituak dira, eta gero aitatuko doguzan barne-zertxen buruak ageri dira horreen artean [9].

Gaur egungo zoladurea egur-oholezkoa da, barria [10]. Goratuta dago presbiterioan, lekuak bereizteko. 1990eko indusketetan, zoru bat topau eben oholtza horren azpian, eta, zoru horretan, eremu bi: oinetan eta nabearen zatirik handienean kareharrizko lauza irregularrak eukazan, bata besteari doituta; burualdean, aldiz, presbiterioaren azpian, adreilu trinkoak eukazan lauzen ordez. Azpian argamasazko geruza bat egoan, eta, bertan, arrasto erreak eta zeramika-zati batzuk, zoladurearen datea XVII. mende inguruan finkatzeko bidea emon ebenak¹GARCÍA CAMINO, 1991a, p. 82.. XIX. mendean ipini zan lauza hareen ordez egurra, eta harrezkero material hori erabilten izan da, unean uneko beharren arabera barrituta.

Presbiteriotik hurbil, bistan kontserbau da indusketetan topautako hilobietako bat [11].

Estalgiak soluzino bi konbinetan dauz. Presbiterioaren gainean kanoi-ganga bat dauka, nahiko baldarra, haretx-egurrezkoa [12]: zeru bat, modu irregularrean banatutako lau saihets daukazana fajoi modura. Saihetsek horman hondoratuta daukie abioa, eta lotura zentral baten bat egiten dabe. Lotura fazetaua da eta diamante-puntako tailuak ditu [13], eta horrek XVI. mendearen lehen herenera garoaz. Beste sei lotura txiki dagoz egitureari eusten laguntzeko. Gainerako eremuan, egurrezko egitura batek estalduten dau tenplua, tarteak bereizten dabezan zertxa biren gainean [14]. Zertxak beso edo jabaloietan bermatzen dira [15], epistolearen horman, eta, ebanjelioarenean, mentsula bat dago, garai baten alde horretan jabaloi gehiago eukiko ebazan seinale, itxuraz. Oinaldean, beste jabaloi baten bermatzen da goihabea, zuzenean [16]. Halanda be, jatorrian, harrizko blokeetan (indusketan topautakoak) bermatutako zutunikoek zatituta egongo zan, seguru antzean, leku hori, zertxen sendogarri, beharbada²Ibidem.. Kanpokaldetik, isurialde biko teilatua dauka eraikinak, hiru isurialdekoa atariaren gainean [17], eta teilatu-hegal bat, forma kurbauko harburuen gainean [18].

Sarrera bi daukaz. Bat, hegoaldean [19], zorrotza eta ertz beheratukoa; bost dobela lautan banatuta dago, eta nabarmendua dauka giltzarria. Dobelak salmer luzeko janbetan bermatuta dagoz –eskumaldekoan, Golgota gaineko kurutze xume bat grabau da–. Hiru harmaila ditu, lurraren desnibela gainditzeko. Beste sarbidea sartaldean [20], eleizpeaks babestuta. Zorrotza da hori be, eta ertz kamutsak daukaz, baina dobelak oso irregularrak dira –hiru dobela, harlauza bik bereizita–, eta janbak harrigarriro txikiak dira beheko aldean. Giltzarrian, idazkun bat dago, nekez irakurten dana: “ESTA ESPADAÑA / … / … / AÑO DE 1861”. Sarrera horren gainean deskarga-arku bat ikusten da. Sarbide biek kanoi eskartzanoak daukiez. Baita ur bedeinkaturako ontzi bana be [21], kono-enborraren formakoak eta aho txaranbelduta, pasabidearen eskuman.

Argia hegoaldeko horman eta buruhorman zulotutako leihoetatik sartzen da. Leiho handienak burualdean edegitako erdi-puntuko baoak dira, bata hegoalderantz eta bestea buruhorman –erretaulak ezkutauta, barrukaldean–. Ertz nazelatuak daukiez [22], barrurantz txaranbelduak [23], eta bi-biak hegi ganbilekoak, nabarmenagoa burualdekoaren kasuan [24]. Gezileiho bat be badago hegoaldeko horman [25], azken tartean. Horrek be ertz kamutsak ditu, eta laprandura nabarmena barrualderantz [26].

Oinaldeko horma pikoaren gainean kanpai-hormea dago [27]. Kareharrizko harlanduzkoa da, kanpaia ipinteko bao bakarragaz. Erremate triangeluarra dauka, eta akrotera piramidal bi eta hiru esferiko. Burdinazko kurutze batek burutzen dau.

Sartaldean, eleizpe txiki bat dauka [28], hiru isurialdeko teilape batek estalduta. Teilapea jabaloiak dituen egurrezko zutiko batean bermatzen da [29], eta, bitxia bada be, jabaloi horreetako bat zutoinaren berezko adarra da. Zutoina, barriz, xafla lau batek errematautako harlangatxezko karel txiki baten bermatzen da. Hegoaldean dauka sarbidea, guztiz zabalik. Iparraldean, itxi egin zan eleizpea, ez oso aspaldi, sartaldeko aldearen parte bat hartzen dauen horma bategaz [30]. Garai baten harlauzazko erdi-puntuko arku handi bat euki eban, baina kanpokaldetik bakarrik ikusten da. Izan be, barrukaldetik zarpiau egin da hormea, pilota-jokorako frontoi modura erabilteko [31]. Zorua harrizko lauza irregularrezkoa da, egikera garaikidekoa, eta zementuzko junturak daukaz.

Iñaki García Caminok 1990-1991. urteetan egindako indusketa arkeologikoek San Joanen omenezko ermita honen historia argitu eben.

Hasteko, lan arkeologikoetan, Burdin Aroraino garoazan arrasto batzuk topau ebezan, eta lekua aspaldi okupau zala aditzera emoten dau horrek³GARCÍA CAMINO, 1990a, 70. or..

Hutsune luze baten ondoren, neurri txiki eta egitura xumeko eraikin bat agertu zan. Leitekena da IX. mendekoa izatea, han aurkitutako nekropoliaren eta hari lotutako hilarrien arabera⁴Ibid., 68. or..

Ez dago datu gehiagorik XVI. mendeko lehenengo urteetara arte. Orduan, lurra lautu eben, eta ermita berreregi, elementu artean gotikoak –sarbideak– eta Errenazimentu hasiberrikoak –leihoak, zeruaren erdiko habea– buztartuz. Ordukoak ei dira gaur egungo antolaerea eta neurriak.

Aro Modernoko une zehaztau bako baten sakristauarentzako etxe bat eregi zan ermitearen hegoaldean. Etxea desagertuta dago gaur egun, baina haren zimenduak lan arkeologikoetan azaleratu ziran.

XVII. mendean zoladurea barritu zan. Baita estalgia be, ordura arte euskarri euki ebazan zutikoak kenduta.

Kanpai-hormea 1861ekoa da, oinaldeko sarrerako arkuaren giltzarriko idazkun osotubakoak aditzera emoten dauenez⁵AZKARATE GARAI-OLAUN eta GARCÍA CAMINO, 1996a, 238-241 or. GARCÍA CAMINO, 2002a, 471-474 or. IBARRONDO SAGASTIZABAL, 2003a, 2143. or..

XX. mendera ailegauta, lan txiker batzuk egin ziran 1982an, auzoko hamar biztanleek ordainduta neurri handi baten, eta Udalaren laguntzinoagaz. Eta 1988. eta 1993. urteen artean be egin ziran barrikuntzak⁶COB-KBGA. Jasokundeko Andra Mariaren parrokiari jagokon Altzuagako San Joan ermitea zaharbarritzeko lanen espedientea, Zeanuri, 1982, sign. D2-0143/001; Jasokundeko Andra Mariaren parrokiari jagokon Altzuagako San Joan ermitea konpontzeko lanen espedientea, Zeanuri, 1988-1993, sign. D2-0143/011., “San Joan ermitea txukuntzeko lanak, […] batez be euriak eragindako kalte batzuk konpontzeko”.

Altzuagako ermita hau oso soila da arkitekturearen ikuspegitik, eta era honetako eraikinen topiko guztiak beteten ditu. Halanda be, 1500. urtetik gitxira berreregi ebenean elementu landuak erabili ziran –sarbideak, leihoak, zeruko habea–, eta horrek adierazoten deusku baserri-komunidade aberats bat egoala han, eta interesa eukiela eleiza duin bat eukiteko.

Denporan arabere atzerago eginez, arkeologiak argi erakutsi dau Altzuaga garrantzi handiko iturri dokumentala dala gure Erdi Aroa ezagutzeko.

Erretaulak

San Joan Bataiatzailearen erretaula [32]. Egur polikromaua. Gorputz batez eta atiko batez osotuta dago ermitako erretaula, kale bakarrekoa eta nabarmen bertikala. Harrizko jarleku baten bermatuta dago, laua da beheko aldea, eta lehen gorputzak erdi-puntuko horma-hobi bat dauka, titularrarentzat. Intrados kasetoiduneko nitxo bat da, kanpokaldetik hosto mamitsuek eta erroleo simetrikoak dituan tanbanillo begetal batek inguratua. Alboetan, kapitel jonikoak daukiezan zutabe bihurrikatuak ditu (forma helikoidaleko fuste ildaskatuakaz), eta, bigarren mailan, pilastra ildaskatuak. Eta, gorputz horri buru emonez, landare-apaindurakaz eta ispilu obalau etxun bategaz osotutako txartel bat dago. Jarraian, taulamendu hautsi bat, haginakaz apaindua, eta frontoi bat, bolutek ebagia. Atikoko etxea dinteldua da, eta haginakaz apaindutako frontoi triangeluar batek burutzen dau; xingola, fruitu eta hosto zintzilikariz apainduta ditu alboak. Altzariaren beheko y erdiko aldean sagrarioa dago, altzari nagusiaren eskema beraren araberakoa: erdi-puntuko atea dauka; zutabeak alboetan, fuste ildaskatuakaz; eta, erremate lez, frontoia eta kurutzetxua.

Nitxo nagusian San Joan Bataiatzailearen tailua dago, egur polikromauzkoa, Bildots Mistikoa oinetan [33] (88 x 40 x 24). Kanon laburtuko eta anatomia sendoko irudia da. Santuak kurutzedun haga bati eusten deutso esku baten, bere misino profetikoari eta Mesiasen iragarpenari lotua, eta narruzko tunika bat daroa soinean, basamortuko bizimodu aszetikoari erreferentzia eginez, eta mantua alde baten. Oihal lodiak ditu, eta zelanbaiteko mobimentua bilatzen dau mantuan, arintasunik transmitiduten ez badau be. Agnus Dei bildotsa, bestetik, animazinoz aurkeztuta dago, hanka bat altzauta eta burua gora begira. Santuak ondo proportzionaua dauka arpegiera, baina keinu gogorra, barnerakoia dauka, eta begirada nahiko sorraz begiratzen deutso fededunari. Ezaugarri horreek kontuan hartuta, leitekeana da XVII. mendearen amaierakoa izatea.

Bestetik, atikoa beste San Joanen tailurako erreserbauta dago: ebanjelariarenerako [34] (90 x 50). Konposizino dinamikoa dauka, zelanbaiteko contrapostoagaz, eta ezaugarri horreekaz bat dator oihal sendoen erritmoa be. Bere ebanjelioaren liburua dauka esku baten, ikusleen bistan, eta beste eskuan luma bat eukiko eban seguruenik (gaur egun galduta dago). Oinetan arranoa dauka lagun, ebanjelari lez jagokon ezaugarria. Arranoak mokoan daroa tintontzia. San Joanen keinua barea da, idealizaua, eta askoz be adierazgarriagoa da haren ule luze kizkurra. XVII. mendearen azken hereneko obra izango da, seguru asko titularraren tailua baino apur bat lehenagokoa edo, beharbada, beste esku batek sortua. Erretaula ondo proportzionaua da, orokorrean. Egokia da zerbitzua emoten deutsan landa-eleizarako, tailu oso duinakaz. Barroko helduko altzaria da, XVII. mendean aurrerakoa, azken herenekoa.

Beste elementu batzuk

Hilarria [36] (120 x 36 x 13). Harria. Forma luzexka eta prismatikoa dauka, goiko aldea laua da, eta alboak ia landubakoak. Presbiterioko harmailan berrerabilita topau eben. Piezaren goiko aldean grafia batzuk igarten dira, oso zabarrak eta erosionatuak, 11 lerrotan banatuta. Holan transkribau dira: + in dêi no / mine ego / Zeiani cu / m suo ger / mani. laun / ti. In cor / pore suo / + S+ N+ ob / it (…) / O (…)ER / (…)D CC. Hileta-idazkun bat da, sarrera klasikoagaz eta datu onomastikoakaz, baita dateagaz be, baina hori, zoritxarrez, oso galduta dago. Datazinoa XI. mendean ezartea proponidu da⁷AZKARATE GARAI-OLAUN eta GARCÍA CAMINO, 1996, 238-239 or..