SAN MIGEL ERMITA

Oinplano angeluzuzeneko tenplua [3]; absidea bereizten dauen harmailatxua da elementu zatitzaile bakarra habeartean. Plano sinple horrez gainera, atari bat dago oinaldean, goiko solairura igoteko kanpo-eskilara bat daukana; sakristia txiki bat, iparraldean; eta burualdean eta hegoaldean, atxikitako etxebizitza bat [4].

Barruko espazioa, hortaz, sinplea eta homogeneoa da [5] [6]. Kanpoko bolumena, aldiz, ez da hain argia, moltsoa desitxuratu egiten dabe-ta atariaren aurreko fatxadeak –pantaila bat, azken baten–, eskilareak eta etxe atxikiak.

Aparailua harlangatx irregularrezko hormez osotuta dago [7], apur bat laukitua eremu batzuetan. Zokalo estu bat dauka, fatxada nagusian lurzoruaren mailea bardintzen laguntzen dauena. Kanpokaldean, egikera bi bereizten dira hegoaldean: behekaldekoa jatorrizko obreari jagoko, eta goikaldekoa, zaharbarritze bati [8]. Barruan, hormak harlandua imitauz margotuta dagoz, baina estaldura hori galduta dago ebanjelioaren aldeko parte handi baten [6].

Teilatua, hau da, estalgia, bistako egurrezko soluzino bat da, zeina, azken urteetan, okumezko xaflaz egindako kutxatila tankerako sabai aizun bategaz estalduta egon dan [9]. Buru-hormearen ertzetan, bozel laurdeneko mentsula bi ikusten dira. Leitekena da egitura bi horreek zeru bati (presbiteroaren gaineko gangatxuari) edo beste egitura bereziren bati eusteko ipiniak izatea [10]. Teilatua lau isurialdekoa da, eta luzetarako gailur luzea dauka [11].

Sarbide nagusia oinaldean dago, erdian [12]. Arku zorrotza da, dobela zabal erradialakaz osotua. Arkuak fazetauak ditu ertzak, eta janbak eta uztaia, soka bikotxagaz apainduak [13]. Giltzarrian Golgota gaineko kurutze bat dauka grabauta, baina kanpai-gelako zoruak ia osorik ezkutetan dau. Kanoia eskartzanoa da. Golgota gaineko resurrection-kurutze bat dago hegoaldeko janban, baita ur bedeinkaturako ontzi xume bat be, esfera laurdenekoa [14]. Hegoaldeko fatxadan beste sarbide bat dago, dobela laburrez egindako arku bat. Intradosean, zorroztasun ia igarriezin bat dauka arkuak, baina erdi-puntukoa da estradosean [15]; gaur egun horma batek ixten dau barrutik, eta hortik ez da ia ikusi be egiten. Oso hondatuta dago, eta ezkerreko janba osoa falta jako.

Eraikina argiztatzeko, hiru leiho dinteldu dagoz, hegoaldera edegita [8]. Obrearen eremu barrituan dagoz hirurak be, baina absidetik hurbilen dagoanak –lapran bikotxekoak– baino ez dirudi zaharra [16]. Beste biak beranduko esku-hartze baten emoitza dira; korukoa maila apur bat altuagoan dago.

Oinaldean, gitxi gorabehera eraikinaren luzerearen herena betez, goi-koru bat dago [17]. Iparraldeko ertzean egurrezko zutiko baten bermatuta dago, baina ez da ikusten, zarpiauta dagoalako. Korua karratutxuakazko balaustreakaz babestuta dago, eta, bertatik, klaustro-eskilara baten bidez –egurrezkoa, gainerako guztia lez– sartu daiteke ipar-sartaldeko angeluan.

Burualdearen iparraldean, pasabide dinteldu bat [18] sakristiagaz komunikauta dago [7]. Sakristia lau angeluko gela txiki bat da, sabai aizunagaz estaldua [19], eta erdi-puntuko arkuko argiztatze-baoak daukaz.

Tenpluaren aurrekaldean eleizpe-atari bat dago [20]. Lau angeluko eremu txikia da, harlangatxezkoa, eta harlanduak daukaz angeluetan. Fatxada baino ez da nabarmentzeko modukoa: erregistro horizontal bitan banatuta dago, eta kanpai-hormea be badauka. Beheko atalak sarbide bat dauka erdian, zirkunferentzia erdikoa, hormigoizko tirante bategaz sendotua [21], eta leiho bi, alboetan. Leihoek lauza apur bat erradialez osotuta daukiez leihoburuak –sistema guztiz ohikoa Arratiako herri-arkitekturan–, eta burdinurtuzko hagek babestuta dagoz [22][23]. Harburu batzuen bidez sendotutako inposta lau baten ondoren, bigarren atala hasten da. Bao dinteldu bi ditu erdian, kanpaietarako, eta, alboetan, panel hondoratu batzuk, zurituak [24]. Azkenik, beste inposta baten gainean, kanpai-hormea dago, sekzino karratuko pinakuluen artean. Bao eskartzanoa dauka, y haize-orratza daukan kurutze batek errematetan dau [25]. Ataria solairu bikoa da. Lehenengoak atari-funtzinoa besterik ez dauka. Goikora, barriz, hegoaldean atxikitako eskilara landubako batetik ailegetan da, y kanpai-gelea da [26]. Gela horren zorua egurrezko egitura xume bat da, baina ez da behetik ikusten, okume xaflaz egindako sabai aizun batek ezkutetan dau-ta.

Alboetako fatxada biek bozel laurdeneko harburu-ilara bat daukie inguru guztian [27]. Perimetrala ei zan arkupe bati eutsiko eutsien garai baten harburu horreek –ermitan egindako lan arkeologikoetan arkupe horren zutoinak detektau dira oinaldean–, baina gaur egun desagertuta dago. 1990ean egindako zundaketen arabera, arkupe horren azpian XX. mendearen bigarren laurdenean eratsitako ogi-labe baten zimenduak detektau ziran¹GARCÍA CAMINO, 1990a, p. 66. GARCÍA CAMINO, 2002a, 479-482 or.. Etxeak tenplua luzatzen dau burualdetik, y hegoalderantz be handitu eben, kanpo-eskilara bat gehituz [28].

Ermita honen bilakaera historikoari buruzko datu idatzirik ez dago, Iturrizak emondakoa izan ezik, inguruan hazur y hilobi-harriak agertu zirala esanez. Halanda ze, antxina parrokia izan zala uste da²ITURRIZA Y ZABALA, 1967a, I. libk., 338. or.. Izan be, tenpluan egindako lan arkeologikoetan azalera ateratako hainbat muetatako hilobiek y material zeramikoak egiaztau dabe X. y XI. mendeetan existidu egiten zala ja³BARRIO LOZA, 1989-1991a, 1. Libk., 321. or. GARCÍA CAMINO, 2002a, 479-482 or..

Orduko eraikin hatatik ez da ezer gelditzen, baina. Gaur egungo itxureagaitik, ondorioztatu leiteke gaur arte kontserbau danak etapa nagusi bi izan dituala, gitxienez. Bata, gotikoaren amaiera-amaierakoa, XVI. mendearen hasierako urteetakoa. Ordukoak dira sarrerak y, beharbada, eraikinaren “kutxea”. Gero, XVIII. mendearen amaieran, esku-hartze bat egin zan tenplu hatan. 1789an, barrikuntza-lan handiak egin ebazan Antonio de Aníbarrok (1.164 erreal). Eta handik hamarkada eskas batera, 1796-1798 bitartean, Francisco de Arteagak beharrean jardun eban torrean (kanpai-hormea izango zan) y José de Beobidek beste lan batzuk egin ebezan (637 erreal)⁴AHEB-BEHA, San Martin Gotzainaren parrokia – Orozko, Kontu- eta bisita-liburua, 1779-1803, 2986/004-01 signaturea.. Geroago altzauko ebezan kanpai-gelara sartzeko eskilara y etxe atxikia.

1953an sakristia gehitu zan⁵AHEB-BEHA, Jasokundeko Andra Mariaren parrokia, Zeanuri, Askotariko Paperak, 1953, 1772/002-00 signaturea. ACOB-KBGA, Zeanuriko Jasokundeko Andra Mariaren parrokiari jagokozan Santa Luzia, San Lorentzo eta San Migel ermitak konpontzeko lanei buruzko espedientea, 1989-1990, D2-0143/007 signaturea.. Eta 1989-1990. urteetan konponketak egin ziran ermitan, oso egoera txarrean egoalako y egiturazko obrak egin behar ziralako bertan. Une hatan estalgia teilabarritu zan, zoladurea konpondu zan, kanpoko y barruko hormak pikau y junturak barritu ziran, y komuna urez hornidu zan⁶AHEB-BEHA, Jasokundeko Andra Mariaren parrokia, Zeanuri, Askotariko Paperak, 1953, 17-00 signaturea.. Obra horreekaz batera, arestian aitatutako lan arkeologikoak egin ziran.

Biografia horren emoitza eraikin oso xume bat da. Antxinatasuna dauka ezaugarririk aitagarriena: arkeologiak emondako datuez gainera, Erdi Arotik Aro Modernorako trantsizino-garaian eregi edo berregin eben, Bizkaiko beste asko bezala, y oinaldeko sarbidea izan zan esku-hartze hatako barrikuntzarik aitagarriena. Interes honi gehitu behar jako elizearen itxura pintoreskoa, gain baten kokatuta y harro nabarmenduta.

Retablística

San Migelen erretaula [29]. Egur polikromaua. Erretaula soila, predelak, hiru kaleko solairu batek eta atikoak osotua. Aurrekaldean mahai lau eta zuzen bat dauka. Apaingarri modura, tondo bat dauka, erdian lora bat daukana, eta, ertzetan, dentikuluakaz eta lorakaz apaindutako pilastrak. Mahai horren gainean gorputz nagusia dago, erdi-puntuko hiru nitxotan banatuta. Erdikoak ereinotzez eta, ereinotzaren gainean, xingola batez osotutako orla bat dauka. Nitxoak bereizten dabezan zutabe toskanarrek fusta laua eta harroin eta kapitel moldurau eta leunak daukiez. Atikoaren azpian dagoan tarteko atalak be ez dauka apaingarririk. Kapitelen garapenak segiduten dau bertan, elementu paralelepipedo lau modura eta moldura nabarmenagoko erremateagaz. Atikoa horma-hobi dinteldu bat da, frontoi triangeluar batek burutzen dau; xingola, fruitu eta hosto zintzilikariz apainduta ditu alboak. Altzariaren beheko eta erdiko aldean sagrarioa dago, altzari nagusiaren eskema beraren araberakoa: erdi-puntuko atea dauka; zutabeak alboetan, fuste ildaskatuakaz; eta, erremate lez, frontoia eta kurutzetxua. Altzari honek eredu neoklasiko xumeari jarraitzen deutso, eta bera da, seguruenik, 6 errealen truke Andres de Lucundisek 1801ean “barritu” ebana⁹AHEB-BEHA, San Martin Gotzainaren parrokia – Orozko, Kontu- eta bisita-liburua, 1779-1803, sign. 2986/004-01.. Erretaula guztian barreiatuta dagoz irudiak, baina pieza barriak dira. 1793ko inbentarioan egurrezko lau tailu aitatzen ziran: San Migel, San Antonio Paduakoa, San Antonio Abade eta Santa Maria Magdalena¹⁰AHEB-BEHA, San Martin Gotzainaren parrokia – Orozko, Kontu- eta bisita-liburua, 1779-1803, sign. 2986/004-01..

Erdian San Migelen irudia da nagusi [30] (125 x 31 x 28 gitxi gorabehera, idulkia). Mobimentu handiko irudia da, eta aurrekalderantz zuzentzen dau mobimentu hori, oinen azpian deabrua harrapatuz. Ezpatea goian oratuta dauka, esku bategaz, eta bestean arimak pisetako balantzea daroa. Jantziek bat egiten dabe haren dinamismoagaz, baita hego indartsuek be, zeinek, gainera, bertikaltasuna areagotzen daben.

Aldamenetako etxeetan Antonio santu biak dagoz. San Antonio Paduakoa Umeagaz [31] (95,5 x 33 x 27, idulkia) itxura liraineko eta egikera akademikoko irudia da. Egoki zizelkatuta dago, eta ondo landuta dagoz oihalak be. Umeak adierazkortasun handiagoa dauka, santuagaz hartu-emona euki gurean. Santuak, aldiz, bere gogoetetan murgildua diruji, ikusleei begira.

Beste aldeko nitxoan San Antonio Abade dago, San Anton [32] (95 x 27 x 27 idulkia). Espresino biziagoa dauka irudi honek. Arropa nasaiak ditu, toles handi eta ondo landuakaz. Kanpaitxu bat daroa samatik eskegita, eta makila eta liburua esku banatan. Oinetan, barriz, santuaren berezko ezaugarri dan txarrikumea ageri da. Irudiari naturalismoa dario. Arpegi adierazkorra dauka, zehetasun handiz zizelkatuta bizarra eta gorantz begira.

Atikoaren erdiko etxea Maria Magdalenaren irudia hartzeko da [33]. Kurutzea besarkatuz ageri da, estasiauta edo. Silueta liraineko irudia da, itxura lasaikoa, keinu leun eta espiritualekoa, eta ule kizkur luzea dauka. Kolore urdin argi leun delikau batez polikromauta dago, eta urre koloreko apaingarri batzuk ditu. Erretaulako gainerako irudiak honeek dira: San Pankrazio eta San Jose Umeagaz. Sagrarioa be nahiko barria da: letoizko lan industrial bat da, burdinurtuzko irudiak dituana, baita kupulatxua be, y Artzain Onaren irudia, atean.