SANTA ISABEL MONASTERIOA (AMA KLARATAR ISABELDARRAK)

Ama Klaratar Isabeldarren komentuko eleizea neurri ertaineko tenplua da. Solairu [2] bakarra dauka, holan banatuta: hiru tarteko nabe bat, horri gehitzen jakon burualde karratu bat, eta koruak eta Jauna hartzeko lekuak osotutako gune handi bat oinaldean. Azken hori, oso sakona eta oinplano trapezoidal irregularrekoa.

Barruko espazioa [3] [4] garbia eta gardena da, baina kanpoko bolumena nekez igarten da, eleizea komentuko gelen artean sartuta dago-ta. Izan be, tenpluaren beraren gainean etxebizitza bat dago.

Hormen aparailua apur bat laukitutako harlangatxez [5] eginda dago. Barrukaldea luziduta dago, egitura-elementuetan izan ezik, horreek harlanduagaz eginda dagoz-eta, eta kanpoaldea bistakoa da, bao-inguruetan, sarbidean eta horma-bularren izkinetan izan ezik. Horreetan, harlanduak erabili dira, euren doitze-aldeetan irregulartasunez eskuairatuak [6].

El pavimento (Zoladurea) oholezko zorua estalduten dauen moketa bat da.

Nabearen zatiak hiru plano mailakatuko pilastra batzuk –toskanar ordenako pieza oso indartsuak– zehaztetan dabez, euskarrien mailan [7]. Korua aldatu zanean, azken pilastrak moztu egin ziran, eta egurragaz egindako mentsula faltso moduko batzuk bihurtu ebezan [8].

Eraikinaren kanpo-sendogarriak honeek dira: hegoaldean, asko urteten daben hiru kontrahorma prismatiko; ortogonalki atxikita dagoz, tarteakaz bat etorrita, eta ez dira sabairaino heltzen, ha baino 5 m beherago amaitzen dira-ta, gitxi gorabehera, hau da, gangen mailan. Iparraldean, arkupea sortzen daben arkuak eurak dira –hurbileko Areatzako San Bartolome eleizan lez– benetako horma-bular arbotantearena egiten dabenak [9]: ostiko lodi bi, jatorriz pinakulu piramidaletan errematauak, erdi-puntuko arku bat sortzen abe, eleizearen hormaraino doazenak. Arku hori plaka-kapiteletara ailegetan da. Iparraldeko aurrekalde horretan ostiko konbentzional bat be badago, lehen deskribidu doguzanen antzekoa, lehenengo eta bigarren tarteen arteko pilastran [10].

Gangei jagokenez bóvedas [11], erdi-puntuko harlanduzko zeharkako arku sendo batzuk banatzen dabez tarteak. Arku horreek, eta hormearen perimetroa zehartzen daben formeroek, zortzi zatiko gurutzeria daukan gangea sortzen dabe. Nerbiodurak oso zorrotzak dira, eta ondoz ondoko eskozien bidez dagoz zehaztauta [12]. Deskribidutako mentsuletan eta pilastretan bermatzen dira, burualdetik hurbilen dagozan zokoetan izan ezik, horreetan profil oso hautsiko mentsula zuzenen gainean bermatzen dira-ta [13].

Nabearen giltzarriak floroiak dira lehenengo eta bigarren tarteetan –lehenengoa zulotuta dago, lanpara bat zintzilikatzeko [14] –, eta aingeru bat hirugarren tartean.

Kapila nagusia nabea baino gorago dago, eta, gaur egun, jatorrian baino motzagoa da, txikiagotu egin da-ta, erretaula pladurrezko tabike baten atzean ezkutetako. Absideak erdi-puntuko ahokadurea dauka: intradoseko kutxa baten txertatutako garaipen-arku bat [15], zeina beheratutako pilastra toskanarren gainean irulten dan. Arku-uztaiaren dobelek floroiez eta abaniko-itxurako hegaldun kerubinez osotutako dekorazino txandakatua daukie [16], giltzarriak izan ezik, horrek landaraz egindako lira-formako apaingarri bat dauka-ta [17].

Absidearen gangea [18] nabearenaren bide beretik eginda dago, baina, horretan, giltzarria frantziskotarren sinboloak landuta daukazan medailoi bat da, eta kordoi batez inguratuta dago. Leku horretan, nerbioak ez dira atzekaldeko hormara eta ertzetara heltzen. Izan be, esan dogun lez, zati hori moztu egin da. Seguru asko, ertzetan nabearen sartaldeko muturretan ikusi doguzanen moduko mentsulak egongo dira.

Kaletik tenplura sartzeko [19] erdi-puntuko pasabide bat dago. Zaharbarritze moderno baten emoitza dirudi, baleiteke-ta hasieran dinteldua izatea. Azken tartean edegita dago, iparraldetik [20]. Bestetik, komenturako sarbidea sakristian egoan, nabearen lehenengo tartearen hegoaldean dagoan bao dinteldu baten [21].

Eguzkiaren argia hegoaldetik sartzen da. Lehenengo eta hirugarren tarteetan leiho bana dago [22], laprandureagaz dintelduak eta beirateagaz itxiak [23]; horreek San Frantzisko eta Santa Klara Asiskoa irudikatzen dabez.

Burualdean, arku formeroa apur bat ikutzen dauen hutsune txiki txaranbeldu bat dago [24].

Korua [25] itsututa dago gaur egun. Jauna hartzeko erabilten zan egurrezko hesi bat da haren behekaldeko babesa, eta goikaldekoa, barriz, mentsula batzuetan bermatutako karel bat, egurrez egindakoa hori be. Hori guztiori esku-hartze garaikide baten emoitzea da.

Kanpai-hormea [26], bitxia bada be, komentuko gelen gainean dago, eta ez eleizearen gainean. Kareharrizko harlanduz eginda dago, eta erlatx bidez banatutako hiru atal mailakatuk osotzen dabe. Behekoa zokalo bat da, orden zehatz barik kurba eta kontra-kurbakaz ebagitako plaka leun bat. Goikoak, barriz, edegita dagoz, kanpai-bao birentzat eta kanpai-bao batentzat, hurrenez hurren. Bao horreek plakaz inguratutako erdi-puntuko arkuak dira; kapitel-zerrenden gainean biratzen dira. Errematea hiruki-formako frontoi bat da, zitori beilegien formako besoak daukazan burdinazko kurutze batek burututa [27]. Goiko erlatxean galloidun pinakuluak dagoz, eta behekoan, beste batzuk, hesitutako piramide eran.

Eleiz-ataria [28] iparraldeko aurrekaldean dago, arestian adierazotako arbotante bien azpian. Astazaldi-teilape baten pean dago [29]. Astazaldiok bolutadun muturra daukie, gubia-aztarnakaz tailatuta dagoz eta funikulu edo kordoi zentral bat daukie, garatuago ertzekoa [30]. Aspaldi ez dala egindako burdin hesi bategaz eta petril altu bategaz ixten da. Sarrerearen ondoan ur bedeinkaturako ontzi bat dago [31]. Galloiak ditu, XVII. mendeko ontzi arruntak bezala, eta plaka bat dauka kurutzerako, kordoi bategaz inguratuta eta begetala dirudien pikor bategaz burututa. Arbotanteetako baten disko erako kurutze bat dago zizelkatuta [32].

Komentuko gela eta egoitzek eleizea inguratu eta handitzen dabe. Kronologiari jagokonez, XVIII. mendearen bigarren erditik XIX. mendearen azken urteetara bitartean edegi ziran. Horma leuneko bao dintelduak, euretako batzuk zirrindola-burdinsareakaz babestuta [33].

Moltso horretako gauzarik aipagarriena ataria da: zirkulu erdiko arku zabal baten [34] ostean portxe bat dago [35]. Plakazko moldureagaz inguratutako hiru ate dinteldu ditu, eta tornurako alaka bat barruko izkinetako batean.

Gitxienez 1560tik egon zan serorategi bat Zubizarra zubiaren ondoko etxe partikular baten, Villaro (gaur egun Areatza) uribildu zaharraren aurrean. Arau monastiko jakin baten menpe egon barik otoitzari lotuta egozan andra elizkoien komunidade bat bizi zan bertan. Komunidade-bizitzako erakunde espontaneo horreek –oso ohikoak Euskal Herriko uribilduetan– oso egoera eskasean bizi ziran, eta, beraz, jarraitutasuna bermatuko eutsen erlijio-ordena baten babesa bilatzen eben. Bestetik, kontrarreforma-giroan Eleizeak ez ebazan begi onez ikusten entidade autonomo horreek, eta, horrenbestez, hareen erregularizazinoa sustatzen ahalegintzen zan. Izan be, 1621ean serorategiak debekatu ebazan Paulo V.a aita santuaren brebe batek. Haren bitartez, serorak euren taldeak desegitera edo klausurako komentuak eratzera behartzen ebazan. Baina arau pontifikal horren aurretik be, 1620ko zezeilaren 13an, Calahorrako eta La Calzadako gotzainak bere bisitatzaile nagusia bialdu eban emakume arratiarren komunidade jainkozaleagaz berba egitera, euren egoera erregularizau beharraz. Hareek urte berean onartu eben halan egitea, Hungariako Santa Isabelen botoak eginez eta ordenaren etxe bat sortzeko konpromisoa hartuz.

Halanda be, denporea behar izan eben benetako komentu bat eregiteko behar ziran baliabideak lortzeko, baina 1632. urterako Zubizarran eukiezan lursailak handituta egozan, eta hirurogeita hamar ofizial eukiezan euren lehenenengo etxea eta eleizea izango ziranen zimenduak jarten. Jatorrizko eraikin ha –ez da gaur egungoa– egiteko lanek 1637. urte hasierara arte iraun eben, eta 18.749 errealeko kostua euki eben guztira¹Santa Isabel komentuko artxiboa, Gastuaren I. liburua (1627-1644)..

Seguruenik, oso eraikin apala izan zan, aldi baterako pentsaua, proiektu benetan handi bati ekiteko finantziazino-iturri oparoren bat lortu bitartean. Horregaitik, iraupen laburra euki eban.

1661eko maiatzaren 4an hasi ziran gaur egun ezagutzen dogun eleizearen oinplanoa lur gainean trazetan, eta lan-erritmo biziari eutsi eutsien, harik eta, hamar urte geroago, 1671ko urtarrilaren 25ean, tenplu barria inaugurau eben arte, kapila zaharretik Santua eroateko zeremonia arranditsu bat eginez²Ibid, Gastuaren II. liburua (1644-1665)..

Bitartean, obrak artean martxan egozala, 1666an, izenpetuta egoan Areatzako kontzejuagazko adiskidetasun-akta bat, uribilduak erabateko babespean hartu eian komentua, Zeanuriko eleizateko lurraldean eregita egon arren³BFAH-AHFB, Udalarena, Areatzako Udal Artxiboa, Santa Isabel Komentuagazko Adiskidetasun Aktea. . Horrek, gerora, jurisdikzino-liskar batzuk eragin ebazan.

Eraikin ha ondo mantenidu zan XVIII. mendearen hasierara arte: 1703an horma-bularrak indartu behar izan ziran, 1.622 errealen truke. Halanda be, 1718an ikusi eben gangak edegiten egozala. Preminaz esku hartu behar izan zan arku ezegonkorrak erasteko eta osorik berregiteko, nabean ezeze kapila nagusian be. Berreregite-prozesua oso neketsua izan zan, urte bi iraun eban eta 30.000 errealetik gorako kostua euki eban⁴Santa Isabel Komentuaren Artxiboa. Gastuaren V. liburua (1695-1714); Gastuaren VI. liburua (1714-1726)..

Mende erdi inguru geroago, tenplua inguratzen daben gela eta egoitzak berregin ebezan. Komentuaren fatxadea XVIII. mendeko bigarren erdialdeko obra bat da, berezko dituan hutsune erregularrakaz eta ataripera sartzeko arku handi bategaz. Haren gainean kanpai-hormea dago, bertatik hur dagoan Dimako Lamindaoko Magdalenaren eleizakoaren ia bardina. Plakak kurbakaz ebagita ditu; Juan de Iturbururen eran, zeozelan.

Hamazortzigarren mendeko estiloko fatxada ha pantaila soil bihurtu zan 1892an, Eladio Iturria arkitektoak moltsoaren barritze sakona planteau ebanean. Izan be, gelen eta logelen solairu oso bat proiektau zan eleizako gangearen gainean, eta horrek ziurtatzen dau 1718-1720ko hobekuntzak behin betiko konponbidea izan zirala⁵Ibid, Planoak..

Badirudi monasterioak ez ebela aldaketa handirik izan 2006an itxi eben arte. Esan dan moduan, 2019an Berriztuk eskuratu eban. Kapila ekitaldi-areto bihurtu zan, eta horrek aldaketa formal batzuk ekarri ebazan: burualdea laburtu zan, erretaula ezkutetan dauen pladurrezko horma bat altzauz, eta zoladurea moketa bategaz estaldu zan. Gainera, sarrerako “tinpanoa” hormatu zan eta ostiko-arkuen gainean bermatutako pinakuluak kendu ziran.

Bere apaltasunean, Santa Isabel monasterioko eleizeak portaera arkitektoniko noblea dauka, komunidade ertain batentzako monasterio-eraikin bati jagokona, eta, komentu-arkitekturan asko errepikatzen dan eredu bati jarraituz, tentsino bertikal gitxikoa, koru sakonekoa eta apaindurarik bakoa da.

Kanpai-hormea alde batera lagata, eraikinaren gainerakoa inertziazko klasizismoan kokatzen da modu argian, hau da, XVII. mendearen bigarren erdiko Bizkaiko komentu-eleiza femenino gehienen berezko estiloan. Diseinuan, funtzionalidadeagazko eta bertako eraikuntza-tradizinioagazko zaletasun nabaria ikusten da, uko egin jakon-eta erlijio-ordenek proponidu ohi ebezan tabikedun gangak erabilteari. Horren ordez, gurago izan zan gangak kurutzeriagaz estaldutea, hori zan-eta garai hatako euskal parrokia-eleiza gehienetan aukeratzen zana. Kutsu arkaikoko soluzino hori nahiago izateak eta beste eraikuntza-zehetasun txikiago batzuek –berbarako, nabearen burualdean lapranduran dagozan mentsulek– Zeanuriko Andra Marian erabilitako formulak gogorarazoten dabez, eta arabere gehiago Juan de Ansola maisu gipuzkoarrak Durangon egindako lanetako batzuk. Izan be, Areatzako Santa Isabelen beharrean ebilen garai berean, Ansolak komentu batzuk berreregi ebazan Durangoko uribilduan. Paralelismo posibleen ildo beretik, haren jarraitzaile Martin de Olaguibel be aitatu daiteke.

Eskulturea

Erretaulaz gain, tailu batzuk egozan nabean barreiatuta: tamainu naturaleko Santa Isabel [40] bat, barrokoa, ordenako beste komentu batera eroan ebena, eta gaur egun San Bartolome parrokiara eroandako beste irudi bi. Lehenengoa San Antonio Paduako bat da, Umeagaz [41] (165 x 69 x 44,5), jarrera naturalistakoa. Keinu amultsu eta nasaia dauka. Frantziskotarren abitua dauka jantzita, oihal ordenaukoa, kiribildun estofau-polikromiagaz. Hazbegi finak daukaz, apur bat txinatarrak. Aitatutako Santa Isabelegaz batera, 1743an eskuratu eban komentuak, erlijioso partikularren limosneari esker.

Egur polikromauko beste tailuan Asisko San Frantzisko [42] (168 x 77 x 44,5) dago irudikatuta, eta estasian dagoan santuak estigmak jasoten dituan unea erakusten dau. Hori dala-ta, arpegiera bizia dauka, eta gorantz begira dago. Jarrerea dinamikoa da, besoak zabalik fededunari zauriak erakutsiz. San Antonioren apaindura estofau bera dauka abituak. Kalidadeko lana da, Gaztelako ereduen arabera egindakoa, XVIII. mendeko hirugarren laurdenekoa. Jauna hartzeko lekuan egoan sei hegaleko serafin bat eukan alboan [43].

Metalezko gauzak

Kanpaia [53] (63 x ⌀60). Brontzea. Ezkiladuna. Kalbario-kurutze bategaz apainduta dago. Idazkun bat dauka sorbaldan: IHS SANCTE PATERE FRANCISQUE ORA PRO NOBIS AÑO DE 1866. Esteban Echebasterrek urtu eban, Vitoria/Gasteizen¹⁵BARRIO LOZA, MOLINUEVO ZABALLA eta ROMANO VALLEJO, 2005a, 42-43. or..

Kanpaia [54] (64 x ⌀63). Brontzea. Ezkiladuna. Dekorazino neogotikoa dauka, eukaristikoa, Sortzez Garbiagaz eta kurutzefikapenagaz. Idazkun bat dauka sorbaldan: SAN FRANCISCO DE ASIS ORA PRO NOBIS ANO 1906. Esteban Echebasterrek urtu eban, Vitoria/Gasteizen¹⁶Ibid..

Kanpaia [55] (55 x ⌀55). Brontzea. Ezkiladuna. Goikaldean dago. Fabrikazino industriala.